AYIN YAZARI OKTYABR (2019)

OKTYABR (2019) AYININ ƏN ÇOX OXUNAN YAZARI – “AYIN YAZARI” –ƏSMƏR HÜSEYN XAN OLDU. BU AD MÜNASİBƏTİ İLƏ ONU TƏBRİK EDİR, YENİ-YENİ UĞURLAR ARZU EDİRİK!!! UĞURLARINIZ BOL OLSUN!!!

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Sadıq Qarayev- Aktual məsələ

Mədəniyyətin xatirəsinə qoyulmuş yaşıl abidələr

Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban Xanım Əliyevanın təşəbbüsü ilə dahi şair İmadəddin Nəsiminin 650 illik yubileyi münasibətilə  bir gündə 650 min ağac əkiləcək. Bunun Respublikamızın, eləcə də dünya ekalogiyasına faydası, insan sağlamlığına töhfəsi haqqında.

Azərbaycan xalqı dünya elminin, mədəniyyətinin yeni təkamül müstəvilərinə keçməsində mühümm rol oynayan bir çox dahi şəxsiyyətlər yetirmişdir. Bunlardan biri də 1369-cu ildə Şamaxı şəhərində anadan olmuş, klassik Şərq və qədim yunan fəlsəfəsini, ədəbiyyatını dərindən mənimsəmiş, dinlərin tarixini, tibbastronomiya və astrologiyariyaziyyat və məntiq elmlərini mükəmməl öyrənmiş böyük mütəfəkkir, alim və şair İmadəddin Nəsimidir (tam adı: Seyid Əli ibn Seyid Məhəmməd).

İmadəddin Nəsimi bir çox dilləri dərindən öyrənmiş, Azərbaycanfars və ərəb dillərində dünya ədəbiyyatının inciləri sırasına daxil olan ölməz poeyiziya nümunələri yaratmışdır.  Onun azərbaycanca yazdığı şeirlər həm məna baxımından, bədii təsvir vasitələrinə, dilin zənginliyinə görə seçilməklə yanaşı, həm də xalq nitqinə yaxınlığı, atalar sözləri, zərb-məsəllər, hikmətli sözlərin çoxluq təşkil etməsi ilə Azərbaycan poeziyasında yeni inkişaf istiqamətləri müəyyənləşdirmişdir.

Nəsimin dünyagörüşünün təmərgüzləşməsində ustadı hesab etdiyi, dövrünün mütəfəkkir alimlərindən olan hürufi Fəzlullah Nəiminin, eləcə də İbn Sina, Xaqani, Nizami, Fələki, Mənsur Həllac,  Şeyx Mahmud Şəbüstərinin əsərlərinin böyük rolu olmuşdur.

Nəsimi mövcudluğa, təbiətdə və cəmiyyətdə gedən proseslərin mahiyyətinə, ALLAHIN dərk edilməsinə dövrünün məşhur Sufi, Hurufi fəlsəfi baxışları, Panteist ideyaları vasitəsilə baxmaqla yanaşı, əldə etdikləri biliklər əsasında özünəməxsus mütərəqqi fikirlər irəli sürmüşdür ki, bunların da əsasında elmi yükün çoxluq təşkil etməsi, yenilkçilik onu sələfləridən fərqləndirmişdir. Beləliklə, özünəməxsus ideyaların, yeni düşüncə sisteminin əsrarəngiz poetik mümunələrdə verilməsi, həmçinin öz əqidəsi uğrunda qeyri-adi sədaqət və cəsurluq göstərməsi onu tezliklə Şərqdə, sonralar isə dünyada məşhur etmişdir. Nəsimi yaradıcılığı istər poeziya gözəlliyi, isərsə də misralardakı həqiqət yüklü çox qatlı məna baxımından Dünya ədəbiyyatı və fikir tarixində təkrarolunmaz, unikal və əbədi yer qazanmışdır.

Nəsimi Azərbaycan xalqının qürur duyacaq, bədii və fikir səviyyəsini, milli-mənəvi zənginliyini  dünyada nümayiş etdirəcək böyük mütəffəkir şairlərimizdəndir. Bütün bunları nəzərə alan Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlaham Əliyev 15 noyabr 2018-ci ildə növbəti ildə Böyük Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsiminin (1369 – 1417) 650 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında müvafiq sərəncam imzalamışdır. Bu sərancam Azəbaycanın dahi şəxsiyyətlərinə, milli-mənəvi dəyərlərinə, ədəbiyyatına, fəlsəfə və fikir tarixinə böyük diqqətin və dövlət qayğısının bariz nümunəsidir.

Prezident İlaham Əliyev cənabları tərəfindən imzalanmış  sərancamdan sonra, AMEA-nın müvafiq qurumları, Mədəniyyət Nazirliyi, Yazıçılar Birliyi, bir sıra qeyri hökümət təşkilatları Nəsmi irsinin daha dərindən araşdırılması, yeniyetmə və gənclər arasında, eləcə də dünyada təbliğ olunması istqamətində müxtəlif yönlü işlər görmüşdür. Məsələn, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı ilə Azərbaycan Respublikasında Nəsimin əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısına daxil edilmişdir. 3 iyun 2019-cu ildə İmadəddin Nəsiminin 650 illiyi ilə əlaqədar Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı Mars və Yupiter planetlərinin arasında yerləşən 1995 UN2 asteroidinə Nəsiminin adını vermişdir.

Nəsminin 650 illik yubleyinin qeyd edilməsi Heydər Əliyev Fondunun 2019-cu ildə həyata keçirdiyi fəaliyyət proqramları içərsində prioritet istiqamətlərdən olmuşdur. Fondun Prezidenti, Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban Xanım Əliyeva dahi şair İmadəddin Nəsiminin 650 illik yubileyi münasibətilə  bir gündə 650 min ağac əkilməsi təşəbbüsü irəli sürmşdür. Bu təşəbbüs biz biloqlar tərəfindən çox yüksək qiymətləndirlmişdir. Həm də bizi sevindirmişdir.

Dünya praktikasında yubleylər qeyd edilərkən müxtəlif metodlardan, aksiyalrdan istifadə edilir. Məslən yubliyarın şərəfinə poçt marakaları, pul əskinazları, sikkələri, müxtəlif qiymətli əşyalar və s. buraxılır, abidləri qoyulur və s. Ağac əkmək isə çox nadir hallarda rast gəlinir. Bir gündə yüz minlərlə ağacın əkilməsi təşəbbüsü isə bəlkə də ilk ideyadır. Və fikirimizcə nəticəsi ən faydalı olandır.  Məsələ burasındadır ki, hər hansı cansız xatirə atributu insanlara ağaclar qədər real və uzun müddətli fayda gətirə bilməz. Hörmətli Mehriban xanımın məlum təşəbbüsünün fəlsəfi mahiyyətində dünya mədəni irsinin zənginləşməsində rol oynamış   dahi bir İnsanın xatirəsinin bəşəriyyətin sağalam gələcəyi üçün zəruri olan yaşıl abidələrlə əbədiləşdirilməsidir. Qısa desək, bu ideyanının gerçəkləşməsi  “mədəniyyətin xatirəsinə qoyulmuş yaşıl abidələr” olacaqdır. Elə buradaca qeyd etmək istərdim ki, bu cür təşəbbüslərin bir ənənə halını almasını, gələckdə də davam etməsini arzu edərdik.

Indi isə bir gündə 650 min ağac əkilməsinin elmi baxımdan faydalı tərəfləri haqqında fikirimizi bildirmək istəyirəm. İnanıram ki, bu izahlar Hörmətli Mehriban Xanımın təşəbbüsünün biz bioloqlar tərəfindən niyə sevinclə qarşılandığını və   yüksək qiymətləndirildiyini aydınlaşdırcaq.

Müasir dövrümüzdə dünyada sürətli demoqrafik, sosial-iqdisadi inkişafın və elmi-texniki tərəqqinin insan fəaliyyətinin müxtəlif sahələrinə tətbiqinin nəticəsində antropogen amillərin təbiətə mənfi təsirləri daha da artmışdır.  Nəticədə təbiət çirklənmiş, eroziya və səhralaşma prosesləri sürətlənmiş, ekosistemlərin bioloji qida zəncirlərində pozulmalar, biosenozlarda xaotiklik  və deqradasiyaya meyillər yaranmışdır. Periodik olaraq baş verən təbii iqlim dəyişmələri  antropogen amillərlin yaratdığı mənfi təsirlərlə  üst-üstə düşərək münbit əkin sahələrinin azalmasına səbəb olmuş, ekosferdə  tarazılığın pozulmasıprosesini sürətləndirmiş,   biolji müxtəlifliyin təhlükə altına düşməsi vəayrı-ayrı növlərin sıradan çıxması ehtimalının çoxalması ilə nəticələnən qlobal ekoloji problemləri gücləndirmişdir. Məsələn, YUNESKO-nun qiymətləndirməsinə görə son dövrlər yararlı əkin sahələrinin hər il 6 mln. Hektarı səhralaşma nəticəsində yararsız hala düşür. Respublikamızda ekoloji gərgin  rayonlardan hesab edilən Böyük Qafqazın Cənub yamaclarında meşələrin yuxarı sərhəddi 200-500 m aşağı enmiş, antropogen amillərin təsirindən torpaq erroziyası sürətlənmişdir. Ekoloji vəziyyətin gərginləşməsinin qarşısını almaq, tarazlığı qoruyub saxlamaq və təbii bioresuslardan səmərəli  istifadə etməyin optimal yollarını tapmaq bu gün və gələcək üçün bəşəriyyətin ən aktual problemlərindən birinə çevrilmişdir.    

Ekosferdə yaranan qlobal ekoloji problemlərin qarşısını almaq, daha da dərinləşməsinə imkan yaratmamaq üçün görüləcək mühüm tədbirlərdən biri də  təbiətdə biomüxtəlifliyin qorunması, mövcud mədəni yaşıllıqların  saxlanılması, artırılması və növ tərkibinin zənginləşdirilməsidir.

Təbii flora ilə yanaşı, mədəni yaşıllıqların da bioekolj problemlərin qarşısının alınmasında, ekolji tarazlığın qorunub saxlanılmasında böyük rolu vardır. Yaşıllıqlar ətarfı gözələşdirməklə yanaşı, çox insan yaşayan və nəqliyyatın intensiv hərəkət edtiyi iri şəhərlərdə səs-küyün azalmasına müsbət təsir edir. Yaşıllıqlar havanı zəhərli qazlardan, toz, his kimi mexaniki qarışıqlardan təmizləyir. Toz və his bitkilərin yarpaqları üzərinə çökür, yağmurlar zamanı yuyulub torpağa tökülürlər. Ağac və kollardan ibarət olan yolkənarı yaşıllıqalr yolun torpaqla örtülməsinin qarşısını alır, küləklərin hərəkət sürətini azaldır və sıx yerləşdikdə sakitlik yaradırlar.

Müasirləşən və sürətlə hərtərəfli inkşaf edən Respublikamızda ekoloji problemlərin qarşısını alınması, sənayenin müxtəlif sahələrinin bioresuslara olan təlabatınıın ödənilməsi, təbii sərvətlərin gələcək nəsillərə qorunub saxlanılması  bitki ehtiyatlarının öyrənilməsini,  biomüxtəlifliyinin qorunmasını,  yaşıllıqların artırılması və yeni növlərlə zənginləşdirilməsini zəruri edir.

Azərbaycan Respublikası 2000-ci ildə “Bioloji Müxtəliflik haqqında Beynəlxalq Konvensiya”ya qoşulmuşdur. Bioloji müxtəlifliyin qorunmasını, nadir və nəsli kəsilməkdə olan növlərin bərpası və mühaifizəsini öhdəliyinə götürmüşdür. Ümummili lider Heydər Əliyev 2001-ci il 21 dekabr tarixində 848 №-li Sərancamla Flora və faunanın genetik ehtiyatlarının qorunması, yox olmaq təhlükəsinin aradan qaldırılması məqsədilə Genetik Ehtiyatlar üzrə Dövlət Komissiyası. 24 mart 2006-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İham Əliyev “Azərbaycan Respublikasında bioloji müxtəlifliyin qorunması və davamlı istifadəsinə dair Milli Strategiya və Fəaliyyət Planı” haqqında 1368 №-li sərancam vermişdir.

Bütün bunları nəzərə aldıqda, Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın dahi şair İmadəddin Nəsiminin 650 illik yubileyi münasibətilə  bir gündə 650 min ağac əkililməsi təşəbbüsünun əsasə Ümummilli lider Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuş Prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla həyata keçirilən siyasətin tərkib elmentlərindən olan biomüxtəliflyin qorunması, yaşıllıqların artırılması istiqamətində atılmış ciddi adım hesab etmək olar. eyni zamanda, Azərbycanın qoşulduğu beynəlxalq konvensiyalara sadiqliyini nümunəsi demək olar. Çünki, əkiləcək 650 min ağac ümumilikdə regionun ekolji mühitinə müsbət təsir edəcək. Yəni, coğrafi ərazilər insanlar tərəfindən müxtəlif adlarla adlandırılıb, bitkilər üçün ölkələrin fərqi yoxdur. Ona görə də dünyanın hər hansı yerinə baş vermiş ekolji fəlakət və ya bu istiqamətdə müsbət işlər qlobal mahiyyət daşıyır.

Azərbaycan Respublikası ərazisində meşələr sahəcə az olsa da (10%) növ tərkibinə görə zəngindir. Respublika ərazisində yabanı halda 435 növ ağac və kol bitir. Bunların da 328 növü kol (75 %), 107 növü (25%) ağacdır. Bu da Azərbaycan respublikası florasının 11 %-ni təşkil edir. Ağac və kollar 48 fəsilədə və 135 cinsdə birləşir .  Ağac və kol növlərini qorumaq, artırmaq təkcə dövlətin deyil, hər bir vətəndaşın borcudur.

Sonda koolektivimiz adından dahi şair Nəsminin 650 illik yubleyi şərəfinə 650 min ağac əkilməsi təşəbbüsü ilə mədəniyyətimizi yaşıl abidələrlə əbədiləşdirmək kimi xeyirxah, real faydaları olacaq, ekolji tarazlığın qorunmasında rol oynaycaq ideya ilə çıxış etdiyinə görə Mehriban xanıma təşəkkür edirik. Və aksiyda uzun ömürlü, relikt, endem, nadir və nəsli kəsilməkdə olan ağac və kol növlərindən istifadə olunmağının daha məqsədəuyğun olduğunu, bu bitkilərin seçilməsində, əkilməsində hər cür dəstək göstərməyə hazır olduğumuz bildiririk.

Qarayev Sadıq  Qurban oğlu                                                                                                            

AMEA  Mərkəzi  Nəbatat  Bağının aparıcı      elmi işçisi, b.ü.f.d, dosent.,   AYB, Rusiya Yazıçılar İttifaqı və Türkiyə İLESAM-ın üzvü, Prezidet təqaüdçüsü, Qızıl Kəlmə mükaftaçısı.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Əsmər Hüseyn Xan

GÜNƏŞ KİMİYDİ QADIN…

* * *

Bilsən necə ağırdı bilmək,

Bir daha olmayacağını

Döydüyüm qapının arxasında…

Zəngimə “alo” deyən o səsdə…

Doğum günümdəki təbrikdə…

“Hələlik görüşərik” kəliməsində…

Nə ağırdı bilmək olmayacağını,

Ayaqqabılarının qapının kəndarında…

Pencəyin asılı asılqanda…

Nə ağırdır bilmək olacağını

Tanımadığım, sənə bənzəyən üzlərdə…

Yarım qalmış gülüşlərdə…

Oyanmaq istəmədiyim yuxularda…

Nə ağırdır həmişə olacağını

və heç vaxt olmayacağını bilmək…

<<< Əsmər Hüseyn Xan >>

* * *

Bəs eləmir anlamağa, anlatmaq…

Çıxıb getsəm indi…

Ayaqyalın keçsəm arpa zəmilərindən,

Qızmar günəşin altında

Görsəm,

Necə olur başqa cür yanmaq…

Çıxıb getsəm indi…

Sonuncu izlərimi ləpələr udsa,

boğulsam mavi sularında dənizin

görsəm,

Necə olur başqa cür boğulmaq…

Çıxıb getsəm indi…

Bilmədiyim yollarla bilmədiyim şəhərə,

Ruhum köçsə yad bir bədənə

Görsəm,

Necə olur başqa cür doğulmaq…

Çıxıb getsəm indi…

Hopsam oxunmamış kitab səhifələrinə

Bəzən yetmir anlamağa, anlatmaq..

Görsəm,

Necə fərqli olur oxumaqla, yaşamaq…

<<< Əsmər Hüseyn Xan >>

* * *

Dalğalar kimiydi sevinclər

Şıltaq

Coşğun

Dalğalar izləri,

Sevinclər kədərləri

yuyurdu…

Qumsallar kimiydi kədərlər,

Saysız

Ağrılı

Qumsallar ayağımızı,

kədərlər sol yanımızı

yandırdı…

Sular kimiydi həyat,

Gah isti

Gah soyuq

Sular günahlarımızdan

Həyat savablarımızdan

qopardı…

Göy üzü kimiydi sevgi,

Qüsursuz

Əlçatmaz

Göy üzü dualarımızı,

Sevgi qanadlarımızı apardı…

Dəniz kimiydi qadın,

Dərin

Bənzərsiz

Dəniz onu boğurdu

Qadın, hər gün boğulduğu sahildə

yenidən doğulurdu

Günəş kimiydi qadın…

Müəllif: Əsmər Hüseyn Xan

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Kamal Camalov

BİOLOGİYANIN TƏDRİSİ ŞAGİRDLƏRİN MƏNƏVİ SİMASININ FORMALAŞDIRILMASINA XİDMƏT EDİR

İnsanın təbiətlə və ətraf mühitə olan münasibətləri özünün yaranışı qədər qə­dim­dir. Təbiət və cə­miy­yət arasında bir sıra problemlərin yaranması XIX əsrdən baş­la­yaraq bə­şə­riy­yəti məşğul və bu haqda düşünməyə vadar etmişdir. Bu gün ətraf mü­hit şə­rai­tinin fəlakətli vəziyyəti təbiət məsələlərini öyrənən mütəxəssisləri, o cümlə­dən föv­qəladə hallar və kənd təsərrüfatı mütəxəssislərini, ictimaiy­yə­ti, ictimai-siyasi xa­dimləri, eləcə də daim gələcək nəslin qayğısına qalan müəl­lim­ləri və bütün vətən­daş­ları narahat etməkdədir.

Yeni paradiqmalar, konsepsiyalar, innovasiyalar, investisiyalar, dövlət stan­dart­­­ları, alternativ tədris planları, müasir tipli məktəblər yaradılır. Təlim prose­si­nin in­­­ten­­siv və ekstensiv yolla təkmilləşdirilməsi, sinif işinin diferensiyası və fərdiləş­di­ril­­­­­mə­si hesabına təlim keyfiyyətinin yüksəldilməsi nəzərdə tutulur. Bu baxımdan Vüsalə İsmayılovanın «Biologiyanın tədrisi prosesində təlim-tərbiyə məsələlərinə komp­leks yanaşma» adlı dərs vəsaiti böyük maraq doğrurur, elmi-nəzəri və prak­tik əhəmiyyəti ilə seçilir. Burada şa­gird­­lərin təbiəti qorumağının formalaş­dırıl­ması, tə­lim-tərbiyə prosesinin məhsul­dar­lı­ğı, daxili ehtiyatlar – təbiəti mühafizə mate­rial­la­rı­nın səmərəli tədrisi hesabına həyata keçirilir.

Ümumtəhsil məktəblərində biologiyanın təd­ri­sivasitəsi ilə şagirdlərin mə­nə­vi cə­­hətdən formalaşdırılmasının müasir dövrdə çox böyük aktuallıq kəsb et­di­­yini zən­gin mən­bə­­lər, tarixi qaynaqlar, faktlar və dəlillərlə əsaslandıran təd­qi­­qatçı müəllim öncə möv­zu­­ya geniş yer ayırır, qarşıya qoyduğu məq­sədə uyğun olaraq işçi fərziy­yə müəy­yən­ləş­­dirir, vəzifələri, metodları, elmi ye­niliyi, nəzəri və prak­tik əhəmiyyəti sə­ciy­yə­lən­di­­rir, müdafiəyə təqdim etdiyi müd­dəaları şərh edir. Onun təqdim etdiyi müddəalar el­­mi istiqamətinə, ümu­mi­ləşdirmə səviy­yə­sinə və inandırıcılığına görə diqqəti cəlb edir.

Dərs vəsaiti 3 fəsil, 17 yarımfəsil, tapşırıqlar və istifadə olunmuş ədə­biy­yat si­ya­­hısından ibarətdir. «Təlim-tərbiyə prosesinin və biologiyanın tədrisinin inkişaf ta­ri­xi» kimi adlandırılan I fəsildə biologiya dərslərində şagirdlərdə yüksək mənəviyyat for­­malaşdırmaq üçün onlarda can­lı təbiətə dərin hörmət hissi, flora və faunanın hər bi­rinə huma­nist, diqqətli, müha­fi­zə­kar münasibət inkişaf etdirmək kimi məsələlər müəy­­yən­­ləş­di­rilmiş, problemlə bağlı möv­cud elmi-metodik ədəbiyyat araşdırıl­mış, mü­­­qayisəli təhlillər aparılmış, elmi ədə­biyyata tənqidi müna­si­­bət bildiril­miş­dir. «Mü­tə­­fəkkirlər təlim-tərbiyənin formalaşdırılması haqqında», «Biologiya elminin inkişaf ta­­rixi», «Azərbaycanda biologiyanın tədrisinin inkişaf tarixi» an­la­yış­larının ma­hiy­yə­ti açıqlanmış, gör­kəm­li insanların, tarixi şəxsiyyətlərin, müasir təd­qi­qatçı alimlərin prob­lemlə bağlı fikirləri saf-çürük edil­miş, bu kimi struktur kom­po­nent­ləri təhlil ob­yek­tinə çevrilmişdir.

Ümum­təh­sil məktəblərində biologiyanın təd­ri­sində məktəbli­lərin mənəvi tər­bi­yə­sinin formalaşdırılması üzrə işin sistemini bir vasitə kimi təhlilə cəlb edən təd­­­qi­­qat­çı məktəb təcrübəsində bu işin vəziyyətini ətraflı öyrənmiş, bu sahə­də­ki çatış­ma­­­ma­z­lıq­­ların səbəblərini müəyyənləşdirmiş, onları aradan qaldırmaq üçün xüsusi me­to­dika iş­­ləyib hazırlamışdır. Məktəbdə mövcud vəziyyəti öy­rən­­­məklə tədqi­qat­çı­nın məq­sə­di ay­rı-ayrı müəllimlərin təlim prosesində şa­gird­­­lərin təbiətdən, eko­lo­gi­yadan necə is­ti­fa­­də etdiklərini müəyyənləşdirməsi, si­nifdənxaric tədbirlərdə tə­biə­ti mühafizəyə aid ma­­teriallardan mənəvi tərbiyə məq­sədləri baxımından necə is­ti­fadə olunduğunu ay­dın­­­laş­dırmasından, məktəb rəh­bər­lərinin bu məsələyə qayğısı, kö­mə­yi və nəzarəti ilə ta­nış olmasından ibarət ol­muş­dur. Dərs vəsaitində biologiya dərs­lə­rində məktəblilərin mə­nə­vi tərbiyəsi işinin tanış­lıq səviyyəsini aşkara çıxarmaq üçün nümunələrdən də is­tifadə olun­­muşdur.

Didaktik prosesi səmə­rə­li idarə etmək, mövcud şəraitdə op­ti­mal nə­ti­cələrə nail ol­maq diaqnostikasız müm­kün deyil. Diaqnostikanın məq­sə­di tə­lim-tərbiyə pro­se­si­nin baş vermə şəraitini, onun nəticələrini dəqiq üzə çıxar­maq, qiy­mətləndirmək və təh­­lil et­mək­dir. Dərs vəsaitində bu məsələlərə tədqi­qatçı xüsusi diq­qət yetirmiş, nə­za­rə­­ti, yoxlamanı, qiymətlən­dir­mə­ni, statistik məlumat­la­rın top­lan­masını, onların təh­li­li­ni, hadisələrin sonrakı inkişa­fı­nın proqnozlaş­dı­rı­l­ma­sını reallaşdıra bilmişdir.

Dərs vəsaitinin «Müasir biologiyanın tədrisində təlim metodları» adlı ikinci fə­sli 7 ya­rım­­­fəsildən ibarətdir. Burada biologiya dərslərində məktəblilərin mənəvi tər­bi­yə işi­nin təşkili imkanları üzə çıxarılmış, tədris proqramları, dərsliklər problem baxı­mın­­dan təhlil edilmiş, biologiya dərslərində şagirdlərin mənəvi tərbiyəsi üzrə işin ma­hiy­­yə­­tinin müasir elmi – nəzəri fikir baxımından xüsusiyyətlərini xarakterizə etmiş, şa­girdlərin tərbiyə olunmasında digər fənlərlə yanaşı biologiya  dərslərinin təşkiledici və­zifəsini, yeri və rolunu aşkarlamış və  biologiya fənlərinin tədrisi prosesində şa­gird­­­lərin mənəvi tərbiyəsi üzrə mövcud vəziyyəti müəyyənləşdirilmişdir.

Tədqiqatçı müəllim təcrübə və müşahidələri əsasında belə qənaətə gəlmişdir ki, şa­­gird­­lərin biologiya fənninin tədrisi zamanı şagird şəxsiyyətini for­malaşdırmaq üçün dərs­də mənəvi tərbiyənin bütün prinsip və qaydaları optimal nisbətdə həyata ke­çi­ril­mə­­­li­dir, şagirdlərin maraq, meyl, qabiliyyət və tələbatları nəzərə alınmaqla onların id­rakı fəaliyyəti üçün lazımi şərait yara­dıl­ma­lı­, fənlərarası və fənlərdaxili əlaqə təmin edil­­­mə­li, şagirdlərin nail olduqları inkişaf səviyyəsinə istinad edilməli və nəhayət hər bir dərs diqqətlə diaqnozlaşdırılmalı, proqnozlaş­dı­­rılmalı, layihə­lən­­dirilməli və plan­laş­­­dı­rılmalı­dır. Şagirdlərdə biologiya fənnində mənəvi tərbiyənin təd­ri­si zamanı dər­sin tər­biyəedici imkanları, nail olunacaq real tərbiyə məqsədləri müəyyənləşdiril­mə­li­dir. Biologiya fənninin materiallarının məqsəd və məzmu­nun­dan irəli gə­lən tərbiyə və­­zi­fə­ləri qoyulmalı və bu şagird şəxsiyyətini forma­laş­dı­r­maqla üzvi su­rətdə əla­qə­lən­­­di­ril­məlidir. Müəllifin gəldiyi elmi qənaətlə biz də həmfikirik ki, fənlə bağ­lı ke­çi­ri­lən hər bir dərs tərbiyəedici, təhsilverici və inkişafetdirici funksiyaları ye­rinə yetir­mə­li­dir. Ancaq belə olan halda şagirdlərdə təbiəti sevmək və onu qorumağı for­malaş­dır­­maq olar. Unutmaq olmaz ki, təlim, tərbiyə və inkişaf  ara­sın­da üzvi əla­qə var və on­­lar bir-birinə qarşılıqlı təsir göstərir. Orta əsr Şərq təsəv­vür­lə­rinə görə, tərbiyə ver­mə­­yən bilik odunsuz ocağa bənzəyir, bilik verməyən tərbiyə isə bə­dən­siz ruha ox­şa­yır.

Dərs vəsaitində tərbiyə prosesində şagirdlərdə təbiəti mühafizə material­la­rın­dan is­tifadə etməklə əxlaqi biliklərin əxlaqi əqidələrə çevrilməsi, bu əqidələrin sis­te­minin ya­­ra­dılması, sabit əxlaqi hisslər, əxlaqi keyfiyyətlər, əxlaqi adətlərin for­ma­­laşdırıl­ma­sı ilə bağlı diqqəti cəlb edən maraqlı nəzəri fikirlər, elmi ümumiləş­dir­mə­lər, zən­gin təc­rübi materiallar və müəllimlərə tövsiyələr vardır.

Vəsaitdə biologiya dərslərində tədris ekskursiyalarının keçirilmə mexanizmi və on­ların şagirdlərə təbiəti sev­məyin aşılan­ma­sı,  forma­laş­masında oynadığı rol da ge­niş təhlil olunur. Müəllif haqlı olaraq belə bir elmi qə­naətə gəlir ki, təbiəti mühafizə fəaliyyəti işləri məktəbin həyatla əlaqəsini möh­­kəm­ləndirir, məktəblilərin səxsiyyət kimi formalaşmasında mühüm va­­sitə rolunu oy­­nayır, bütövlükdə təlim prosesinin həyatı və yerli faktlarla zəngin­ləş­­məsinə şə­rait ya­­radır, məktəbliləri həm­çi­nin mənəvi tərbiyə baxımından axtarıcılıq, təd­qi­qat­çılıq və ya­radıcılıq işlərinə qo­şur. Bu tədbirlər şagirdlərin öz-özlüyündə biologiya fənnində mə­nəvi tərbiyəyə aid mate­rial­lar top­la­ma­­sına, onları öyrənməsinə şərait yaradır. Feno­loji müşahidə, yay tap­şırıqlarının ye­ri­nə yetirilməsi, təbiətə qayğılı münasibət, təbi­ətə ekskursiyalar, prak­tik işlər, şa­gird­lər­də estetik, fiziki, ekoloji mədəniyyətin for­malaşmasına kömək edir.

«Biologiyanın tədrisi prosesində tərbiyə məsələri» adlanan üçüncü fəsil də 7 yarımfəsildən ibarətdir. Bu fəsildə biologiya fənn kurikulumunda şagirdlərin məntiqi təfəkkürünün, fənlə bağlı həyati bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi, inteqrativlik, sadədən mürəkkəbə doğru inkişaf, məzmun və fəaliyyətin qarşılıqlı əlaqəsinin təşkili, fənnin tədrisində yeni texnologiyaların tətbiqinin təmin edilməsi məsələləri nəzərdə tutulur. Kurikulumda canlıların hüceyrədən biosferədək təşkili səviyyələri, canlılar aləminin kimyəvi və bioloji təkamülü, irsi dəyişikliklərin qanunauyğunluqları, ekoloji problemlər, onun dərkedilməsi və həlli yolları sadədən mürəkkəbə doğru istər mərhələlər, istərsə də siniflər üzrə şaquli və üfiqi inteqrasiya nəzərə alınmaqla təqdim edilir. Ekoloji problemlər və davranış vərdişlərinə aid elmi, əxlaqi – mənəvi, hüquqi fikir və mülahizələr estetik fikirlərlə vəhdətdə, sıx əlaqədə inkişaf edir. Əgər mənəvi mahiyyətdə olan fikirlər şagirdlərə yaxşı və pisi fərqləndirmək və qiymətləndirmək im­kanıdırsa, estetik mahiyyətdə olan fikir və mühakimələr isə ətraf aləmə gözəllik və çir­kinlik yanaşmasını ifadə edir. Ətraf aləmə çirkin münasibətlərə qarşı şagirdlərdə həs­saslıq yaratmaq, təbii mühitə ziyan vuranlarla mübarizə aparmaq səylərini güc­lən­dir­­mək, onlarda gözəlliyə adət, meyil, arzu və həvəs oyatmaq nəinki ekologiyada, ümu­milikdə biologiyada eyni şəkilə, eyni məzmuna malik problemlərdir.

Tədqiqatçı müəllim Vüsalə İsmayılova sonda belə nəticəyə gəlir ki, ümum­təh­sil məktəblərində şagirdlərin təlim fənləri üzrə əldə etdikləri bilik, bacarıq və vər­diş­lər yetişən nəslin müxtəlif elm sahələri üzrə anlayış və qanunauyğunluqlar haqqında zeh­­ni səviyyəsini formalaşdırmaqla məhdudlaşmır. Bilik faktlar, hadisələr, rəqəmlər yı­­­ğımı deyil. O, insanda dünyagörüşü, ətraf aləmə, insanlara, cəmiyyətə, özünə mü­əy­­­­yən normalar daxilində münasibət formalaşdırır, mənəvi simanı traktovka etmək im­kanına malikdir. Məktəbdə öyrədilən digər fənlər kimi biologiya dərsləri də şa­gird­lə­rin intellektual səviyyəsini və mənəvi simasını formalaşdırmaq funksiyasını yerinə ye­­tirir. Belə bir yüksək məzmun keyfiyyətlərinə – bilik və mənəvi tərbiyə im­kan­­larına ma­lik biologiyanın bütün bölmələrinin pedaqoji əsaslarını üzə çıxarmaq, təc­rübi işdə on­dan istifadə etmək yetişən nəslin insan, vətəndaş kimi formalaşması məqsədinə əhə­miyyətli dərəcədə təsir göstərə bilər.

Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru V.İsmayılova ciddi elmi-nəzəri ümu­mi­ləş­dir­mə­­lər, uzunmüddətli təc­­rübə və müşahidələr və apardığı eksperimentlərin köməyi ilə sübut et­miş­dir ki, şagird şəxsiy­yə­­tinin formalaşdırılmasında mənəvi tərbiyə mühüm rol oy­na­yır. O, göründüyü kimi, dərs vəsaitində məqsədinə nail ol­muşdur. Biologiya fən­ninin təd­ri­sində məktəbli­lərin mənəvi tərbiyəsinin forma­laş­dı­­rılması üzrə işin sis­te­mini qurmuş, mükəmməl nəzəri kon­sep­siya hazırlamışdır. V.İsmayılovanın gəldiyi nə­­ti­cə­lər, elmi qənaətlər pedaqoji nəzəriyyəni zənginləş­dir­­mək baxımından maraq do­ğur­­maq­la yanaşı, həm də yüksək praktik əhəmiyyətə malikdir.

«Biologiyanın tədrisi prosesində təlim-tərbiyə məsələlərinə kompleks ya­naş­ma» adlı dərs vəsaitini sonda təhlil süzgəcindən keçirən zaman belə qənaətə gəlirik: Mək­­təbdə tərbiyə prosesinin ümummədəni məzmun aspekti və biologiya dərs­lərində şagirdlərin mənəvi simasının formalaşdırılması ilə bağlı sosial – fəlsəfi, pedaqoji və metodiki ədəbiyyatlar öyrənilmiş; biologiya dərslərində şagirdlərin mənəvi tərbiyəsi üzrə işin mahiyyətinin müasir elmi-nəzəri fikir baxımından xüsusiyyətləri xarakterizə edilmiş; şagirdlərin tərbiyə olunmasında digər fənlərlə yanaşı biologiya dərslərinin təşkiledici vəzifəsləri, yeri və rolu aşkarlanaraq ümumtərbiyə sisteminin tərkib hissəsi olduğu açıqlanmış; biologiyanın tədrisi prosesində şagirdlərin mənəvi tərbiyəsi üzrə mövcud vəziyyət öyrənilərək, bu sahə üzrə işin səmərəliliyini yüksəltmək məqsədi ilə əsas istiqamətlər müəyyənləşdirilmiş; bu fənnin (biologiya fənninin) sosial fay­da­lı­lı­ğı­na əsaslanmaqla şagirdlərin mənəvi tərbiyəsinin forma və metodları, vasitə və  üsul­ları aşkar edilmiş; bioloji məzmun istiqamətinə malik sinifdənxaric işlər və mək­təb­­dənkənar tədbirlər zamanı şagirdlərin mənəvi tərbiyəsi üzrə imkanları üzə çı­xa­rıl­mış və nəhayət biologiya dərslərində şagirdlərin mənəvi tərbiyəsi üzrə əsas fəaliyyət növ­­lə­ri təcrübi – eksperimental yollarla üzə çıxarılmış və təsdiq edilmişdir.

Aqillər deyir ki, insan zəhmətə qatlaşmaqla hər bir arzusuna çata bilər. «Adam axtardığını zəhmət qarşısında tapar», «Hər kəs öz bəxtinin dəmirçisidir» kimi aforistik ifadələr zəhmətkeş insanların sanki fəaliyyət proqramıdır. Vüsalə İs­ma­yı­lo­va­nın da «Biologiyanın tədrisi prosesində təlim-tərbiyə məsələlərinə kompleks ya­naş­ma» adlı dərs vəsaiti gərgin zəhmətin və çalışqanlığın bəhrəsidir. Ömrünün ən məh­sul­dar çağlarını yaşayan pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Vüsalə İs­ma­yı­lo­va­ya yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzulayırıq.

                            KAMAL CAMALOV

                            Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

                            Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi

                            Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Moskvada Nəsimi ilinə töhfə

Moskvada dahi Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri İmadəddin Nəsiminin heykəlinin açılışı olub.

В Москве состоялось открытие памятника великому азербайджанскому поэту Имадеддину Насими.

Mənbə: Leyla Aliyeva

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Gülşən Mustafa

AD GÜNÜNÜZ MÜBARƏK !!!

Bu gün ( 31 Oktyabr 1972 ) gözəl insan, peşəkar müəllim, sevimli şair Gülşən Mustafanın doğum günüdür. Ad gününüz mübarək, Gülşən xanım!!! Sizə uzun ömür, can sağlığı və bütün işlərinizdə uğurlar arzu edirik!!! Uğurlarınız bololsun!!!

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Emin Piri – Sözü türbət

EMİN PİRİNİN SÖZ DÜNYASI

Emin Piri – bu imza artıq ölkə daxilində və xaricində kifayət qədər tanınıb demək olar. Emin Piri yaradıcılığı ilə şəxsiyyəti vəhdət təşkil edən çox azsaylı gənc yazarlarımızdan biridir. Vallahi, necə deyərlər ətəyində namaz qılınası pir kimi adamdır. Sizləri hər kəlməsi türbət olan sevimli şairimizin söz dünyasına qısa səyahətə dəvət edirəm… Uzun səyahət arzusunda olanlar ya buradan izləsinlər, ya da kitabını tapıb oxusunlar… Oxuyanlar hamısı tərifləyir…

NƏ QƏDƏR, NEÇƏSƏN?!

Səni sevməyin yanında
Yaşamaq heç nədi, heç nə!
Gərək səni sevəm,
Sevəm
Ürəyi şüşə qabda yox
Elə səndə olan divəm.

Adın da mürəkkəbdi,
adın dilimə dəyməz.
Özün demişdin axı,
Adam bəxtindən qaçıb
Gülləyə gələnə dəyməz.

Sərhədləri itirilmiş
Məmləkətin küncündəyəm.
Daha bu kağız ölkədə
Kiməm ki, kimdən inciyəm.

Sağımda sən,
Solumda sən.
De, nə qədərsən,
Neçəsən?!
Bəlkə o qədər sənlərdən
Birin mənimçün keçəsən? 

<<< EMİN PİRİNİN SÖZ DÜNYASI >>>

BABAMIN ƏLLƏRİ

Müharibə əliliydi babam,
aldığı təqaüdün qəpiklərini
gizlədərdi əlində.
“Tapın görüm, hansı əlimdədi?
Pul, tapanındı”
oynardı bizimlə.
Ancaq heç vaxt tapmadıq
qəpikləri hansı əlində gizlətdiyini.
görəsən, bilirdimi
biz bilirik
bir əlini müharibədə itirdiyini…

<<< EMİN PİRİNİN SÖZ DÜNYASI >>>

Üstü-başı tozlu şeir

Nə olsun ki, yanaşıram
adın bilmədiklərimə.
Mən şeir yazmıram, xanım,
dadın bilmədiklərimə.

Hayandansan, haralısan
elə də maraqlı deyil.
Heç səndən əvvəlkilər də
dünyanın maralı deyil.

Gah nazını, gah fikrini,
gah da yükünü çəkirəm.
Mən yazıq çarmıxa gedən
İsa çəkəni çəkirəm.

Vurulmuşam, divarına
vurulan bir şəkil kimi.
Çəkirsən məni özünə
quraqlıqda çat-çat olmuş
torpaq suyu çəkən kimi.

İydə ağacı altından
qıraq ol, xatası çıxar.
Bu sakit may gecəsinin
fevral ayı səsi çıxar.

Mən şeir yazmıram, xanım,
dadın bilmədiklərimə.
Nə olsun ki, yanaşıram
adın bilmədiklərimə.

Müəllif: Emin Piri

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru


Sevda İbrahimli – “Ziyadar”

Tanınmış şairə Sevda İbrahimli “Orda mən varam” adlı kitabının işıq üzü görməsi münasibəti ilə “Yazarlar” tərəfindən “Ziyadar” mükafatına layiq görülüb. Bu münasibətlə Sevda xanımı təbrik edir, yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzu edirik!!! Uğurlarınız bol olsun!!!

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Лейла Алиева

Тоска вцепилась в сердце …

Тоска вцепилась в сердце острыми когтями.
Не замечаю солнца впереди!
Грусть ближнего топтала под ногами!
А стоили ль того спешащие шаги?

Тепер лишь белка, не сказав ни слова,
Хоть как-то разукрасит мрачный день!
Яд горести до дна испить готова,
Чтоб осознать: я – человек, совсем не тень!

Летает рядом сине-белая сорока!
И каждый куст “ну, смейся” говорит!
Вот только время в лживой клетке, срока,
Вновь насмехаясь, сквозь меня летит!

Судьбой под солнцем голая скамейка
Зовет: “Скорей, присядь и помолись!”
И райским пением просит канарейка:
“Ну, милый друг, пора развеселились!”

Развеселилась, да, Творца увидев
В людских сияющих добром глазах!
Простили все, кого пришлось обидеть!
Остановилось время на часах!

Автор: Лейла Алиева

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Adilə Nəzərdən yeni layihə

“İmadəddin Nəsimi – 40 qəzəl”

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının maliyyəsilə “Kitab Evi” İctimai Birliyinin “İmadəddin Nəsiminin farsca şeirlərinin Azərbaycan dilinə tərcüməsi və nəşri” adlı layihəsi əsasında “İmadəddin Nəsimi – 40 qəzəl” adlı kitab nəşr olundu.
Layihə rəhbəri və eyni zamanda kitabın tərtibçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Adilə Nəzərova, bədii redaktor və ön sözün müəllifi tarix elmləri doktoru, professor Şahin Fazil (Fərzəliyev), qəzəlləri toplayan BAU-nin filologiya fakültəsinin tələbəsi, şair Ümid Nəccari, fars dilindən bədii və sətri tərcümə edən ədəbi tənqidçi, şair, tərcüməçi Dalğa Xatınoğlu, üz qapağındakı şəklin müəllifi şair, rəssam Sehran Allahverdidir.
Kitab “Qanun Nəşriyyatı”nda 250 tirajla nəşr olunub.
Kitab “Nəsimi ili”nə böyük töhfə, Dövlət tədbirlərinin həyata keçirilməsi istiqamətində fəaliyyət sayılmaqla, eyni zamanda ictimai əhəmiyyət daşıyır. Belə ki, son dovrlərdə ölkəmizdə tolerantlıq və multikulturalizm şəraitində bütün dinlərə münasibət eynidir və bu dövlət tərəfindən tənzimlənir. Bu baxımdan, müasir dövrün ictimai proseslərinin fonunda Nəsiminin dini-fəlsəfi baxışlarının, ideyalarının (inamı, dini qanunları fərqli olan xalqların, millətlərin eyni fikir və əqidə altında birləşməsi ideyası) dərindən öyrənilməsi, cəmiyyətə düzgün və daha çox təbliğ edilməsi dövlətçiliyimizin ideoloji ənənələrin qorunmasının göstəricisidir.
İ.Nəsimi yaradıcılığının əsas mövzuları insanın, kainatın və Allahın dərkidir.
O, sufizm fəlsəfi cərəyanının hürufi qolunu inkişaf etdirməklə insanın dünya və kainatla vəhdətini göstərir, insan ruhunun kamilləşməsinə aparan yolu izah edir. Nəsimi yaradıcılığının ana xətti insanın Allahla eyniləşdirilməsi və ilahiliyi ideyasından keçir. Şairin fars dilindən tərcümə edilmiş bu şeirləri Azərbaycan oxucusu üçün yenidir.

Mənbə: Adilə Nəzər

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru