Kamal Camalov

“PEDAQOJİ FİKİR TA­RİXİN­DƏN” ADLI ƏSƏR ƏXLAQIN

SAF­LAŞ­DI­RIL­MA­SINA XIDMƏT EDƏN ƏSƏRDİR

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2017-ci il 28 avqust tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş oxunması zəruri olan kitabların əhəmiyyəti çox böyükdür. Bu kitablar yeniyetmə və gənclərin şüurlu həyat yaşamasına, peşə istiqamətini düzgün istiqamətləndirməsinə kömək edir. İnsana öz ləyaqətini düzgün qiymətləndirməsinə, onun özünü, kimliyini dərk etməsinə, həyatın mənasının nədən ibarət olduğunu aşılanmasına kömək edən kitabladan biri də yaxın aylarda nəşr olunmuş “Pedaqoji fikir tarixindən” (Naxçıvan: “Əcəmi” nəşriyyatı, 2019, 288 səh.) adlı kitabdır.

Kitabda dünya xalqlarının çox əsrlik tarixi boyunca gənc nəslin tərbiyəsi ilə bağlı zəngin pedaqoji fikirlər top­lan­mış­­dır. Bu mənəvi, əxlaqi-pedaqoji sərvətləri öyrənmək, onları pedaqoji təfəkkür süz­gə­cin­­­dən ke­çi­­rib müasir gəncliyin tərbiyəsində istifadə etmək və məktəb təcrübəsinə gə­tir­mək pedaqoji fi­kir tarixində ciddi problemlərdən biri olmuşdur. Çünki yeni pedaqoji fikir keç­­mişin mü­tə­rəqqi irsi ilə orijinal fikirlərin sintezindən yarana bilər. Elə buna görə də, tə­lim və tər­bi­yə­nin yeni konsepsiyasını, inkişaf tendensiyasını müəyyənləşdirməyə ça­lı­şan pe­daqoji fi­kir tarixçiləri (K.D.Uşinski, A.O.Çernyayevski, V.A.Suxomlinski, M.Qor­ki, M.A.Şah­taxt­lı, M.T.Sidqi, E.Sultanov, C.Məmmədquluzadə, M.S.Ordubadi, N.Nə­ri­ma­­nov, H.Cavid və b.) pedaqoji irsdəki qabaqcıl ideya, fikir və təcrübələri ailəyə, mək­tə­bə, ic­­timaiyyətə gə­tir­mə­yi qarşılarına məqsəd qoymuşlar.

Maarif­çi­­li­­yin formalaşma və in­ki­şafında özünə­məx­­sus xid­mətləri olmuş bu kimi gör­­­­kəmli söz sahibləri təh­­­­silin prinsipləri, tərbi­yə üsulları­, əx­laq, vətənpərvərlik, mə­nə­viy­­­­yat, bədii zövq və s. ki­mi zə­­­ru­ri məsələlərdən bəhs et­miş­lər. Onların qar­şı­sına qoy­du­ğu əsas məq­­səd xalqı maarifləndir­mək və “bə­­si­rət sahibi etmək” ideyası olmuşdur. Sal­na­mə sa­hi­b­lə­­rinin yaradıcılıqları bir daha onu təsdiqləyir ki, onlar ötüb ke­çənlərə de­­­­yil, dü­nən­­dən bu gü­­­­nə ba­xmış, sanki dünəni bugünləşdirmiş, dü­­­nənə bu günün ça­lar­­la­rı­­nı əlavə edib sabaha apa­raraq əbədiləşdirirlər.

“Ürəyimi uşaqlara verirəm” deyən Suxomlinski uşaqları xalqın ümidi, canı, ürəyi ad­­­­­lan­dırır və on­­ların oxu­ma­­­sı­nı, ədə­­bə, pak əxlaqa sahib olmalarını zəruri sayırdı. Bu ki­mi qey­­­də qal­­mağın ən ba­­laca məq­sədini isə vali­deyn­lə­rin özlərinin elmli, təhsilli ol­ma­sın­da gö­­­rürdü. Görkəmli pedaqoq va­li­deyn­lərdən uşaqlarda elmə maraq oyatmağı tələb edir və de­yir­di ki, ən yaxşı ailə odur ki, öv­ladını məktəbə verib, oxutdurur. Yox əgər bu­na la­qeyd ya­na­­­şır, övla­dı­nın oxu­ma­sı­na ma­raq göstərmir, inanın ki, o valideyn qəbir evin­­­də də ra­­hat yata bil­mə­yə­cək­dir. Valideynin öz övladlarının tərbiyəsi üçün böyük mə­su­liyyət hiss etməsi uşaq­­­­la­rın ailədə düzgün tərbiyə almaları üçün əsas şərtdir. Suxom­­lins­ki yazırdı ki “Uşaq öz-öz­­lü­yün­də sevinc mənbəyi ola bilməz: ata və ananı yeni əsasda tək­­rar edən in­­­­­san­da ata və ana üçün sevinc mənbəyi hər şeydən əvvəl onların ona [uşa­ğa – K.C.] nə ve­­­­rə bil­dik­lə­ri­dir”. Bu mənada tərbiyə üçün məsu­liyyət hiss edən valideyn­lər öz öv­­lad­­­­la­rın­da nə kimi keyfiyyətlər tərbiyə etmək lazım ol­du­ğu­­­­nu aydın surətdə dərk edib, bu key­­­fiy­yət­­lə­rin ardıcıl tərbiyəsinə çalış­ma­lıdırlar – deyir. Çünki bu mə­suliyyət his­si onları uşaq­­larının tə­lim və tər­biyəsini nəzarətsiz bu­rax­mağa qoy­­­­­mur, tər­biyə işində tə­sadüf et­­­­dikləri çə­tin­lik­ləri ara­­dan qaldırmaq üçün yaxşı uşaq­­­­­lar tərbiyə et­miş başqa ailə­lə­­rin təc­rübəsini öy­rən­mə­yə, öz hərə­­kətlərini diq­qət­­­lə nəzərdən ke­çir­mə­yə məc­bur edir. Tər­­biyə işi üçün məsu­liy­yət hiss et­məmək çox müxtəlif şəkillərdə ifadə olu­­nur. Bə­zi va­li­deyn­lər öz öv­lad­­­la­rın­dan nə kimi adam yetişdirmək məsələsinə ta­mam la­­qeyd ya­na­şaraq, on­ların tər­bi­­yə­si ilə məş­ğul ol­maq üçün özlərinə heç bir zəh­mət ver­mir­­­­lər. Bi­zim üçün hər bir uşa­ğın ta­le­yi əziz­dir, onun taleyinə biganə qal­maq, öz va­li­­­deyn­lik və­­zifəsinə mə­su­­liy­­yət­siz ya­­­­­naşmaq hal­la­rı cə­miyyət tə­rə­findən kəs­­kin tən­­qid olu­nur. Hə­lə bu da azdır, uşa­­ğın düz­gün in­ki­şa­fı ke­­şi­yin­­də duran qa­nunlar va­li­­deyn­ləri öz öv­­­lad­­la­rı­nın tər­bi­yə­si üçün mə­su­liyyət daşıma­ğa məc­bur edir. Əgər bir çox vali­de­yn­­lər öz ömür-gün­lə­­­ri­ni qəf­lət­­də ke­çir­dik­lə­rini gec də ol­sa anla­yıb­­lar­sa, ar­­­tıq bu gün öv­lad­­la­­rın­dan yax­­­­şı adam ye­tir­mək üçün belə vali­deyn­­lər öz­lə­ri­nə qar­şı çox tə­ləb­kar olur­lar. Şəx­­­si nü­­mu­­nənin tərbiyədə həl­ledici rol oy­na­­dığı mə­lum həqiqətdir Suxomlinki qeyd edir ki, “vəzifəmiz gənc­­ləri ilk gündən elə tər­bi­yə etməkdir ki, onlar bir-birinə sevinc bəxş etməyi ba­car­­­­­­­sınlar, onlar unut­ma­sın­­lar ki, insanın doğulması ilə gələcək doğulur. Məhəbbət, ni­­­gah doğum insan fəaliyyətinin ən zərif, ən incə, ən müqəddəs sahəsidir. Qolları ara­­­­­­sında körpəsinə süd verən, beşik ba­şında dayanan ana öz postunda növbə çəkən əs­­kər­dir. O, gələcəyi yaradır və onu qo­ruyur. Ana dövlətin xidmətçisidir”.

“Ana” adlı romanı ilə özünə ölməzlik qazandıran Maksim Qorki də va­li­deyn-övlad tərbiyəsinə pedaqoji görüşlərində çox bö­yük əhə­miy­­yət ve­r­miş­dir. Qeyd edir ki, yaşadığımız dövrdə övladlarının sağlam ruh­da tər­­­­bi­yə­si qey­­dinə qal­­mayan mə­su­liy­yətsiz valideynlər, yaramaz hərəkətləri ilə uşaq­­­­­larına mən­fi nü­mu­nə gös­­tərən ca­hil ata və analar da yox deyildir. Bildiyimiz ki­mi, uşaq­­­­ların da psi­xo­lo­ji xü­­su­siy­yət­­ləri elə­dir ki, on­lar nü­mu­­nə­­ləri nəsihətlər­dən daha tez və asan qə­bul edirlər. Çün­ki can­lı nü­mu­nə sözlə ifa­­­­­də edi­lən uzun-uzadı nəsi­hət­­­­­lərdən daha konk­ret və daha tə­sir­lidir. Bütün bun­la­­rı hər bir va­li­deyn rüt­bə­sin­dən asılı olmayaraq nə­zərə almalı və öz hə­­rəkət­lə­rini daim nəzarət al­­tında sax­­­­­la­ma­­­lıdır. Biz övladlarımızı yalnız sevməklə, əziz­lə­mək­lə kifayətlənə bilmərik. Mak­sim Qorki gözəl qeyd edir ki, “övladı sevmək asandır, toyuq da öz balasını sevir. La­kin övladı tərbiyə etməyi bacarmaq insandan istedad və zəngin həyat biliyi tələb edən böyük dövlət əhəmiyyəti olan bir işdir”. Burada nə sevərkən, nə də tələbkarlıq gös­tə­rərkən ifrata varmaq olmaz. Valideyn çalışmalıdır ki, onun övladı heç kəsə xeyir ver­mə­yən şumlanmamış xam torpaq olmasın.

“Pe­daqoji fikir tarixindən” adlı əsərə bir daha nəzər salan zaman görürük ki, Mə­həm­məd Tağı Sidqi də fikirlərində – hər bir valideyn öz uşağının tərbiyəsi ilə məşğul ol­ma­ğa bütün məsuliyyəti ilə borcludur qənaətinə gəlmişdir. Qeyd edir ki, “Övlada əv­və­lin­ci tə­lim və tər­biyə verən anadır. Anaların rəftarı və kir­da­rı, hal, hə­rəkəti ba­la­la­rın qəl­bi­nin aynasına əks salır. Elm­­­li və mə­rifətli analar süd verən vaxtdan başlayıb, öv­­­­la­dı­nın tə­lim və tərbiyəsinə məşğul olurlar”. Beləliklə, hər bir ata-ana va­­lideynlik borcunu ödə­məli, uşağını cəmiyyətin yararlı üzvü kimi tərbiyə etməli, aqibəti ilə ma­raq­lan­­malıdır. Əx­laqi cə­hət­dən möhkəm olan namuslu vətəndaşlar tərbiyə etmək üçün ma­arifçi pedaqoq yu­xarıda qeyd etdiyimiz kimi, anaların özlərinin qüsursuz ol­ma­la­rını, on­la­rın müəy­yən qə­dər pedaqoji biliklərə yiyələnmə­lə­rini zəruri he­sab edirdi. Gör­kəm­li pe­da­qoq Məhəm­məd Tağı Sidqi istəyirdi ki, valideyn qarşısında du­ran bu kimi çə­tin, eyni za­man­da şərəfli və mə­su­liy­yət­li vəzifələr müm­kün qədər inandırma, şəxsi nü­mu­nə əsasında hə­­yata ke­çi­rilsin. Yenə də bütün bu qeyd olunan keyfiyyətlərin isə ancaq və ancaq elm yo­lu ilə, təhsil yolu ilə əldə edilə biləcəyi görüşünə gəlmişdir.

Məhəmməd Tağı Sidqini özünə mənəvi ata sayan Cəlil Məmmədquluzadə də Sid­qi­nin səsinə səs verərək qeyd edir ki, ailə tərbiyəsinin yax­­­­­­şı­laş­ma­sı üçün Azərbaycan qa­dın­­la­rı­nın savadlanması, elm, təhsil al­ma­­­ları zə­ru­­ri­dir. Böyük demokrat yazır ki, bi­zim gə­­ləcək in­kişafımız, uşaqların yaxşı tər­­bi­­yə olun­­­ma­­­sın­dan çox asılıdır. “Hər bir millət üçün nicat yo­lu tapmaq balaca uşaq­­­la­rı mək­­­tə­bə gön­də­rib tərbiyə vermək ilə əmələ gə­lir. Əgər be­lə olmasa, heç bir şey fay­­­­­da ba­ğış­­­­lamaz”.

Görkəmli müəllim-pedaqoq Hüseyn Cavid də “Həsbi-hal” adlı əsərində ailə tər­bi­yə­si­nə olduqca böyük əhəmiyyət verərək, uşağın tərbiyəsində ilk növbədə ata və anaların bö­yük rol oynadığını göstərir. O, yazır ki, uşaq dünyaya gəldiyi gündən mək­­­təb yaşına qə­­­­­­­dər ata-anasının yanında ev tər­bi­yə­si, ailə tərbiyəsi alır. Onun fikrinə əsasən ailə tərbi­yə­­­­­­­­sin­­də ata və anaların ən ümdə vəzifələri uşaqlarının sağ­­lam böyüməsinə şərait ya­rat­ma­sı­­dır. Bir çox uşaq­lar ana­dan xəstə doğulur və xəstə bir vücud ilə “tərki-həyat” olurlar. H.Ca­vid bu xəstəliyin səbəbini ata və ana­­­dan başqa heç kəsdə aramır. Çünki bir çox xəs­tə­­­­lik­­­lər irsi olaraq yayılır. Uşaqlarda bu xəstəliklərə, fə­la­­­kətlərə yol açan isə ilk növbədə ana­­­­lardır. Çünki uşaq, ana “rəhminə” düşdüyü zamandan başlayaraq doq­­­quz ay ananın qa­­­nı ilə, sonra südü ilə qidalanaraq xəs­­­təliklərə düçar olurlar. Cavid qeyd edir ki, “biçarə mə­­­sum” bö­yü­dük­­cə vücudundakı təhlükəli xəstəliklər də onunla bərabər böyüməyə baş­la­­­­yır. Bir çox uşaq­­lar da olur ki, ata-anasından qorunmayaraq yeyəcəyi, içə­cə­­yi, geyəcəyi üzün­­­dən xəs­tə­lə­­­nir, tənəffüs etdiyi ha­va, hərəkətsizlik və s. valideynin qayğısızlığı uc­ba­tın­­­­dan səhhətinə mən­fi təsir göstərmiş olur.

H.Cavid qeyd edir ki, hər şeydən əvvəl uşaqların düz­gün qidalanmasına diqqət ye­tir­mək lazımdır. Çox ye­­­mək sağlamlığa ziyan verdiyi kimi, az yemək də fay­­­­­­dalı deyildir. O, va­lideynlərə öz uşaqlarına qarşı son dərəcə diqqətli olmağı, uşağı nəzarətsiz bura­x­ma­ma­­­ğı, ədəb­sizlik etməyə qoymamağı, ərköyünlüyə öy­rət­­­məməyi tövsiyə edirdi. Bu və­zi­fə­lə­rin həllində gör­kəm­­­li pedaqoq H.Cavidin irsiyyət amillərinin rolunu gör­­­məsi və düzgün el­mi nəticələrə əsaslanması təq­di­rə­­­layiqdir.

H.Cavid valideynlərin öz körpələrini “məvhumi” qüv­­­vələrlə hədələməsini, qorxu için­­­də yaşatmasını pis­­­­ləyirdi. Belə ki, uşaq iki-üç yaşında qaranlıq gu­şə­yə gedəndə va­li­deyn­­ləri tərəfindən cinlər, divlər, ifri­tə­­lər vasitəsi ilə qorxudulur, təhdid edilir. Biçarə, za­val­­­­­lı körpənin isə bütün mənəviyyatı alt-üst olur. Otuz ya­­şına gələndə belə uşaqlıqda ke­çir­­­diyi o qorxunc köl­gə­­ləri bir “türlü başından çıxara bilmir”. H.Cavid ailə­lər­­də tər­bi­yə­nin bu cür qurulmasına qəzəblənərək ki­na­­yə ilə belə qeyd edir: “…Ev tərbiyəsinin do­ğur­­­du­­ğu ən gö­­zəl tərbiyə, ən xoş əxlaq, yalançılıq, kin­darlıq, bəd­nəfslik, arsızlıq, ita­ət­sizlik, qor­qaq­lıq kibi bir ta­qım rəzil, murdar əxlaqsızlıqlardan ibarətdir”.

Şair-pedaqoq hər bir hərəkətin tərbiyə ilə bağlı ol­du­­ğunu qeyd edir. Onun fikrincə hə­­­lə kiçik yaşla­rın­dan uşağa verilən düzgün tərbiyə uşağın gələcək inki­şa­­fının əsasını təş­kil edir. Ailə tərbiyəsindəki başqa qü­­surlardan birini qeyd edərək yazırdı: “Bir ana oğ­lu­na “Yav­rum! Quzum! Get qardaşını çağır da gəlsin, ye­­məyini yesin” deyəcəyi yerdə, “Part­­damış! Gəbər­miş! Get o qan qusmuş cönənbəri çağır da gəlsin, zəh­ri­marını zoq­qum­­­lasın” – diyor”.

 Hüseyn Cavidin haqlı fikrincə ata və anaların gözəl, mə­­nəvi sifətlərə malik olması uşaq­­la­rın düzgün tər­biyə­­sinə təsir edir. Övladlarının tərbiyəsi ilə məşğul ol­ma­­yan va­li­deyn­lər isə sabahkı gün öz “cigərguşələ­ri­nin zillət, fəlakət odunda yanıb-qovrulduqlarını” ağ­­­­la­ya-ağ­laya seyr edəcəklərini şair qeyd edərək yazır: “Bu gün azacıq təbiətə qarşı du­rub öv­la­dı­nı tərbi­yə­dən məhrum buraqanlar, yarınki gün cigərguşələrinin zil­lət, fəlakət odun­­da ya­nıb-qovrulduqlarını ağlaya-ağ­­laya seyr edəcəklər. Cocuqlar məsumdurlar, onün­­­­­­çin et­dik­ləri işlərin heç birindən məsul deyil­dirlər, onların hal və hərəkətlərindən mə­sul olacaq yal­­nız ata-analarıdır. Qızını, oğlunu tərbiyə etməkdə mü­sa­mə­­hə [səh­lən­kar­lıq – K.C.] gös­tə­rən valideyn qa­nun və əx­­laq nəzərində şiddətlə məsul tutulmalıdır. Çün­ki cə­­miy­yəti-bə­şə­riyyə için müzürr [ziyanlı, zərər­li – K.C.] bir adam hazırlamış olurlar. Xe­yir­siz, xain, ədəb­­siz öv­lad yetişdirib onları tərbiyə və islaha çalış­ma­yan ata-analar, şüb­hə­siz ki, gə­lə­cək­də namuslu, vic­danlı, hey­siyyətli insanlara müsəllət olmaq üçün bir sürü əx­­­laq­­sız, bir yı­ğın sərsəri yetişdirmiş olurlar. Böy­lə qeyd­­siz, tərbiyəsiz ata-ananın nə də­rə­cə məsul ola­­ca­ğı, nə müdhiş cinayət işləyəcəyi hər kəscə məlum, aydın bir həqiqətdir”.

Yekun olaraq qeyd edək ki, pedaqoji fikir nümayəndələri (K.D.Uşinski, A.O.Çern­ya­­yevski, V.A.Suxomlinski, M.Qor­ki, M.A.Şahtaxtlı, M.T.Sidqi, E.Sultanov, N.Nə­ri­ma­­nov, C.Məm­məd­­quluzadə, M.S.Ordubadi, H.Cavid və b.) ailədə yeni, sağlam, gö­zü­açıq, mə­­­­də­­ni in­­san­­lar yetişdirmək işinə mane olan ən­gəl­­ləri qələmlərinin gücü ilə təsvir etmiş, bu əngəl­ləri tö­­rə­dən sə­bəbləri açıb demiş və eləcə də onların aradan qaldırılmasının tətbiqi yollarını gös­tər­­miş­lər. Pedaqoji fikir nümayəndələri tərbiyə işinə bö­yük xalq və vətən işi ki­mi bax­mış­lar. Çün­­­ki hər işin başlanğıcı tərbiyədən ası­lı­dır. Xal­­qın ən bö­yük ümi­­di olan gənc nəsli tər­­bi­yə etməkdir. Vətənin gələcəyi, onun in­ki­şafı, dövlət, ədə­biy­­yat və elm xadim­lə­ri­nin bö­­yük ideyaları gənc nəslin tərbiyə­sin­­dən ası­­lı­dır. Bu gerçək hə­­qiqəti müdafiə və bə­yan edən söz xiridarları ailə-övlad tər­biyəsi, yetişən nəslin təhsili, təlimi, onların əx­la­qı­nın saf­­­­laş­dı­rıl­ma­sı, mənəvi key­fiy­yətlərinin yetkinləşdi­ril­mə­si, halal əməyə alış­dı­rıl­ma­sı, qey­­­­rət­li-namuslu vətəndaş­lar kimi yetişdi­ril­­məsi ilə bağ­lı yazıları ilə Azərbaycan mək­təb və pedaqoji fikir tarixinin zənginləşdirilməsi sahəsində bir daha misilsiz xidmətlər gös­­­tər­miş­­­lər.

KAMAL CAMALOV

 Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

II Əhməd bəy Ağaoğlu

Əhməd bəy Ağaoğlunun nəticəsi Əhməd bəylə eksklüziv müsahibə:

Oktyabrın 2-də M. Maqomayev adına Dövlət Filarmoniyasında Azərbaycanın görkəmli mütəfəkkiri, ictimai və dövlət xadimi Əhməd bəy Ağaoğlunun anadan olmasının 150-ci ildönümü münasibətilə yubiley mərasimi keçirilib. Tədbirdə Əhməd bəy Ağaoğlunun Türkiyədə yaşayan nəticəsi də iştirak edib. Şahanə Rəhimli II Əhməd bəy Ağaoğlu ilə söhbətləşib:

– Bundan əvvəl Azərbaycana gəlmişdinizmi, yoxsa ilk səfərinizdir?

– Bu, mənim Bakıya ikinci gəlişimdir. Təxminən 8 ay əvvəl Azərbaycana turistik gəzintiyə gəlmişdim. O zaman demək olar ki, çox adamın səfərimdən xəbəri yox idi. Məqsədim şəhəri rahat gəzmək idi. Buna görə də gələcəyimi heç kimə bildirməmişdim. Ancaq görünür ki, bundan sonra tez- tez gələcəyəm. Bakıda muzeyin yaradılması ilə bağlı layihə var. Əhməd bəy Ağaoğlunun, ailəmizin ən böyük arxivi məndədir. Bu səbəbdən artıq Bakı ilə əlaqələrim güclənir.

– Sizin nə işlə məşğul olduğunuzu bilmək istərdik…

– 10 il əvvələ qədər fotoqraf kimi çalışırdım. Reklam agentliyində işləyirdim. İndi isə Adanada fermerliklə məşğulam.

– Ağaoğlu nəslini sizdən sonra kim davam etdirəcək?

– Mənim iki oğlum var, amma hələ nəvələrim yoxdur. Onlar da Azərbaycanla yenidən qurulmuş əlaqələri möhkəmləndirməyə çalışacaqlar. Arxivlərlə məşğul olacaqlar. Çünki bir zamanlar bu əlaqələr itmişdi.

– Vaxtilə Türkiyədə yaşamış digər azərbaycanlı ziyalı mühacirlərin varisləri ilə əlaqəniz varmı?

– Xeyir, əlaqələrimiz yoxdur.

– Bakı ilə bağlı təəssüratlarınızı bilmək istərdik. Şəhərimizi bəyəndinizmi?

– Şəhər çox gözəldir. Mən bura ilk dəfə turist kimi “Formula -1” yarışlarını izləməyə gəlmişdim. Bakını çox bəyəndim.

– Amma siz fotoqrafsınız, baxışınız fərqli olmalıdır. Məsələn, şəhərimizin hansı hissələrini çəkib xatirə saxlamaq istərdiniz?

– Mən 30 il qida sektoru üzrə fotoqraf işləmişəm. Buna görə sualınıza cavab verməkdə çətinlik çəkirəm. Yəqin ki, mənim baxışım turist baxışı olar. Həm də qeyd edim ki, mən əvəllər işimdən əlavə foto çəkməyi sevmirdim. Çünki foto çəkəndə bir şeyləri artıq görmürsən. Fikrini cəmləyib xoşladığın görüntünü ekranlaşdırırsan.

– Ulu babanız Əhməd bəy haqqında nələri bilirsiniz? Onunla bağlı hansı xatirələri eşitmisiniz?

– Təəssüf ki, mən adını daşıdığım ulu babamı görə bilməmişəm. Onun haqqında ailəmizdə çox söhbətlər olub. Əhməd bəylə bağlı çox danışmaq olar. Buna zaman yetməz. Bu gün də qürur duyuram ki, onun 150 illik yubileyində Ağaoğlu ailəsini Bakıda təmsil edirəm. Heyif ki, ulu babamı şəxsən tanıya bilməmişəm. Təsəllim bu olacaq ki, Bakıda onun muzeyini yaradacağıq. Əlimdəki arxivi onun vətəninə bağışlayacağam.

Qeyd edək ki, Əhməd bəy Səməd Ağaoğlunun nəvəsi, Tektaş Ağaoğlunun oğludur.

Söhbətləşdi: Şahanə Rəhimli
İlkin mənbə: Azvision.az

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

MEYXOŞ ABDULLAH


ZƏHƏRLİ EŞQ…


(hekayə)
(Cənablar, bir az gülümsəyin…)

– Əzizim, sənə deməmişəmmi gecə vaxtı mənə zəng vurma? Bilirsən ki, gecələr evdə oluram. Evdəkiləri….
Telefondakı qadın onun sözünü ağzında qoydu:
– Neynim bəs? Ürəyim səni istəyir, dözə bilmirəm. Dil-dilə gələndə deyirsən ki, səni hamıdan çox istəyirəm, nə bilim ölürəm sənin dərdindən, dəli-divanəyəm. İndi də deyirsən ki, evdəyəm, ailəmin yanındayam. Mənə nə var e, ailənin yanındasan. Əslinə qalsa, səni o gözəlçənə, elə o, gizgəbaş arvadına qısqanıram da.
Kişi udquna-udquna:
– Əzizim, canım-gözüm, axı, bir az bundan qabaq danışmışıq, bir az səbrin olsun da. Bütün günü yanındayam, heç olmasa qoy, gecələr evimdə rahat olum.
Qadın:
– Məgər, özümdən aslıdır?! Darıxıram da. Bəs, sən darıxmırsan? Düzünü de, əzizim, bəlkə sən darıxmırsan? De də, ürəyim, bəlkə sən məni heç düşünmürsən, sevmirsən? Ölüm sənin üçün, de də, nolar…
– Dəlisən e, niyə darıxmıram, ay qız, canım çıxır səndən ötrü.
– Onda bəs, niyə görə zəng vurmursan? Yarım saatdır gözləyirəm, niyə, niyə mənə zəng vurmursan? Niyə mənim telefonum açmırsan? Yəqin arvadınla qucaqlaşıb yatmısınız, hə? Düzünü de, yatmışdınız?!
– Nə yatmaq, canım. Saat neçədi ki?! Bu vaxt yatmaq olar? Sənə dedim axı evdəyəm, zəng vura bilmirəm. Qoy, bu zəhrimara qalmış səhər açılsın, nə qədər istəyirsən danışarıq da. Evdə mümkün deyil, başa düşürsən? Nə qədər yalan danışmaq olar. Gah, deyirəm zəng vuran iş yoldaşımdır, gah deyirəm qırılmış qohumlarımdandır, gah da deyirəm ki, səhv düşüblər. İnan, daha elə yalan qalmayıb ki, uydurmayım.
Telefondakı səs yumuşaldı:
– Daha niyə hirslənirsən? Birdəki, yalan niyə danışırsan e, de ki, zəng vuran aşkımdır, canımdır, ürəyimdir. De də, kişi deyilsən, nədən qorxursan? Nə vaxta qədər cik-cik oynayacağıq. Mən ərimə demişəm, demişəm ki, bir də mənə böhtan desən, səni atıb gedəcəm. Sən də de də, niyə çəkinirsən, nədən qorxursan?
– Dəli olmusan, adam da belə söz deyər? Dəlinin biri dəli.
– Düz deyirsən, mən dəliyəm, özü də sənin dəlin. Bax, sənə deyirəm, məni dəlilikdən ayıltma, ayıltdın, səni atacağam.
Kişi əsnəyərək:
– Aazz, sən mənim canım, daha bəsdir, soyuq kəsdi məni. Alt paltarda, girib oturmuşam burda.
– Hardasan?
-Ayaqyolunda…
– Harada?!
– Aazz, dedim ki, tualetdə. Bayaqdan girib oturmuşam burada. Evdəkilər səsimi eşitməsinlər deyə, suyu da açıq qoymuşam. Bilirsən nə qədər su pulu yazıb, bu kasıb vaxtımda.
– Caan. Ürəyim qurban olsun, sənin o soyuqdan dönan canına. Axı, yanımda olsanydın bu çat-çat olmuş dodaqlarımla, içimi yandıran bu od nəfəsimlə səni necədə isidərdim. Vallah, qəlbinə dəyməsin, sən lap axmaqın birisisən. Nə görmüsən e, o qıçı-qıçına dolaşan ələngə arvadında. Nə vidi var, nə də füqurası, saçları oxlu kirpinin tikanlarına oxşayır. Kirpibaş arvadı var kişinin, deyə qadın qəh-qəhə çəkib güldü..
-Səfehləmə, sənə neçə dəfə demişəm ki, onun barəsində belə danışma. O mənim uşaqlarımın anasııdır, bizim kimi avaragör deyil.
– Pahh… Yaxşı-yaxşı, kefinə dəyməsin, bir də demərəm. Amma bir gözmuncuğundan-zaddan al as onun yaxasından ki, o qıyıq, əyri burnuna göz dəyməsin, – deyə qadın yenə də uğunub getdi.
– Yenə başladın? – deyə kişi acıqlandı.
– Qurtardım, əzizim, qurtardım. Sən mənim canım, de görüm, doğurdan, tualetdəsən?

Gözlə, yenə də telefonunu salmayasan unutazın içinə, – deyə qadın bərkdən güldü.
– Sən zarafat et, – deyə kişi əsəbləşən kimi oldu. Üç ədəd telefon salmışam e, unitazın içinə.
– Ha…ha… Qadın bərkdən güldü. Demək, o gün səninlə danışanda birdən səsin kəsildi, mən də öz-özümə çığırıb-bağırıram ki, sən niyə mənə cavab vermirsən. Sən demə, telefonun kanalizasiyaya düşübmüş. Ha…ha..ha… – Caaan. Qurban olaram e sənə. Allah məni öldürsün, gör sənin başına nə oyunlar açıram. Neynək, bu dəfə görüşəndə əvəzini çıxaram, yeyərəm səni çiy-çiy… Başa düşdüm, sənə qurban, daha bundan sonra gecələr sənə zəng vurmayacağam.
– Aaaz, ürəyim qurban, zəng vur e, amma bu vaxtlar zəng vurma.
Qadın nazlandı:
– Onda, ismarıc yaz, heç olmasa, darıxmayım.
– Oldu, sənə qurban, yazaram, gecən xeyirə qalsın.
– Gözləyəcəyəm ha… yazmasan, bax, yenə zəng vuracam.
– Hə, hə… oldu, yazaram. Öpürəm səni, ağıllım, istirahət elə mən də çıxım buradan, uşaqlar dağıtdılar evi.
– Yaz ha, gözləyəcəyəm, pişiyim.
– Yazaram…
– Onda bir dəfə öpürəm səni, de..- deyə qadın nazlandı.
– Hə, öpdüm…
– Bir dəfə də de… – deyə, qadın əl çəkmədi.
– Hə, öpürəm, öpürəm, öpürəmmmm… – deyə kişi hirsləndi.
Telefon susdu.
– Vay, sənin zatuva lənət, qız olanda, bəsdir də ürəyim sıxıldı ki, burada – deyə Zeyqəm dodağının altında mızıldana-mızıldana ayaqyolundan çıxdı.
Ayaqyolunun qapısı az qaldı ki, Zeyqəmin arvadınn burnunu əzsin.
Arvadı soruşdu:
– A kişi, de görüm nə məsələdi?
– Nə olub ki?
– Səndən soruşuram, nə məsələdi işdən gələndən sonra dördüncü dəfədir ki, ayaqyoluna girib, qaxılıb qalmısan orada? Nə olub sənə?
– Soyuqlamışam.
– Ürəyindən?!- deyə, arvadı gülümsədi.
– Hə… Yox, az… gicsən, nədi, adam ürəyindən də soyuqlayar? Qarnımdan, qarnım ağrıyır.
– Qarnın ağrımır e, Zeyqəm, denən qarnımın qurdu var.
– Qurd nədir az, mən boyda adamda qurd olar, başın xarab olub, nədi?
– Olar, olar, niyə olmaz, özü də boyüyündən, iki ayaqlı, miniyubkalı, dodağı qırmızı qurdlar var ha, ondan. Oturub içində arada göz-qaş edib, dingildədir səni. Ona görə ayaqyolundan çıxmırsan, ay bədbəxt.
Zeyqəm tumanını batırmış uşaq kimi boynunun kökünə kimi qızardı. Handan-hana özünə gəlib:
– Səmayə, atamın göruna and olsun…
Arvadı onun sözünü ağzındaca qoydu:
– Ə, yekə kişisən, bir ləçərdən sarı o boyda kişinin göruna and içmə, zəhməti gözündən gələr sənin. Hamısından xəbərim var, elə bilirsən heç nə bilmirəm. İki-üç aydır sən özündə deyilsən, ay bədbəxt. Gecəni səhərə qədər o böyürü-bu böyürün üstə çevrilməkdən qotur itə dönmüsən. “Aşkım”, “mələyim”, “ürəyim qurban” sözlərini gecələr yuxuda sən deyirsən, ya mən? Vaxt vardı səhərlər üz-gözünü zorla yuduzdurardım sənə. Indi saat altıda durub soyuq duş qəbul edirsən, idmanla məşğul olursan. Üzünü hər gün qaşımaqdan, padoşa döndərmisən. Həftədə iki dəfə alt tuman-göynəyini dəyişirsən. Görünüb gecə yatanda diş fırçalayarlar, sən isə işə gedəndə dişini şotkalayırsan. Vaxt vardı evə bir şüşə ətir aldıra bilmirdim sənə, deyirdin ətirin iyinə allergiyam var. İndi səhərlər işə gedəndə bir şüşə ətir boşaldırsan üstünə. Nədi, qurddamısan, çürümüsən?! Zeyqəm, adamın vicdanı olar, kişi xeylağısan, neynək, deyək ki, sən yolunu azmısan, buna görə allah gec-tez cəzanı verəcəkdir. Amma, bu qələti bacarmırsan eləmə də. Bunu mən niyə bilməliyəm? Pişik pişikliyi ilə öz zir-zibilinin üstünü elə ört-basdır edir ki, onu heç kəs görmür. Sənin pişik qədər də, fərasətin yoxdur. Iki-üç aydır sizin miyoltunuz aləmi başına götürübdü. Dişi pişik kimi, o oradan miyoldayır, sən də buradan. Gah, tualetə girirsən, gah hamama, gah da paltar şkafına başını soxub miyoldayırsan. Məni saymırsan, ər-arvadlığımıza hörmət qoymursan cəhənnəmə qoy, barı, balalarına yazığın gəlsin. O gün görürürəm yeddi yaşlı Murad, o balaca uşaq mətbəxdə qaşığı qoyub qulağına “aşkım”, “aşkım” – deyə-deyə o başa gedir, bubaşa gedir. Deyirəm, Murad, bala, ana qurban, nə edirsən, kiminlə danışırsan? Deyir, ana, atam dünən gecə balkonda telefonla danışanda kiməsə “aşkım, aşkım” deyirdi.
– Zeyqəm, biz sevgili olmuşuq, bilirsən? Yoxsa, bunu da danacaqsan? Hətta, mənim valideynlərim niyə görəsə məni sənə verməkdən boyun qaçırırdılar. Bunu da bilirsən. Amma bunlra baxmayaraq mən səni özümə həyat yoldaşı seçdim. Seçdim ona görə ki, səni sevirdim, səndən xoşum gəlirdi. Sən də mənim dərdimdən dəli-divanə idin, kaş olmayaydın, kaş, o günə qara daş düşəydi. Bəs, indi nə oldu? Məndə nə gördün, kimdən pisəm, haramda xora-yara var? Mən sənə nur topu kimi üç bala böyüdürəm, üstəlik ev işləri, dükan-bazar. Özüvə bir stəkan çay süzməyi də bacarmırsan, hələ üst-başını demirəm. Tüpürərəm sənə, bu ev-eşiyə balalarımı da götürüb gedərəm bu evdən. Amma bunu etmirəm, ona görə ki, bayaq sənə dedim valideynlərim razı deyildilər. Bu halımda onlar məni qəbul etməzlər, qalaram küçələrdə. Bilirsən də küçədə qalmaq nə deməkdir? Küçədə qalmaq, küçə qadını olmaq deməkdir, hər gecə bir kişinin qoynunda yatmaq deməkdir…
– Bəsdir! – deyə bayaqdan, qulaqlarını sallayaraq arvadına qulaq asan Zeyqəm bağırdı.
– Bəsdiri mənə demə, özünə de, ayıbdır. Eşitmişəm, o gözəlçənin də əri var. Bəs, onun əri nə deyir bu işlərə? Demir ki, ay arvad bu gecə vaxtı hara, kimə zəng vurursan? Neyləsin, o yazıq? Yalansa, yazıq ilan vursun onun ərini, yəqin o qədər ətiacı, deyingəndir ki, arvadı da canının dərdindən onun başına elə torba tikib ki, hayana fırlanırsa çıxara bilmir.
O gün qonşu arvad deyir ki, ərimin telefonuna “Azərsel”dən mesaj gəlib. Kişi hamamda olduğu üçün telefondakı mesajı oxuyub görürəm ki, yazılıb: – “Ürəyim qurban, gəlmirsən, darıxıram, axı?”
Qonşu deyir ki, götürüb mesaj gələn nömrəyə zəng vururam ki, görüm bu nədi belə, bu necə idarədi ki, vətəndaşlarla belə şirin danışırlar.
Zəng gedən kimi telefonun o biri başından: – Ay caaan, ölərəm səninçün! – deyən bir qadın səsi gəldi.
Qonşu deyir ki, cin vurdu başıma dişimin dibindən nə çıxdı dedim o arvada. Sonra da ərim hamamdan çıxan kimi götürüb telefonu çırpdım təpəsinə. Köpəyoğlu, – dedim, dolamısan məni, götürüb ləçərinin adını telefonuna “Azərsel” yazırsan?
– Sən nə yazmısan onun adını, “Baksel”, “Azərsel”, yoxsa “Nar”. Bəsdir, Zeyqəm, qurtar bu oyunu. Neçə müddətdir ki, mən bunu bilirdim, amma səbr edib gözləyirdim, gözləyirdim ki, özün bu yoldan çəkinəsən. Yadında saxla, istər qadın olsun, istərsə də kişi, onun “yan getdiyini” ailəsi hamıdan qabaq bilir. Dözəni dözür, dözməyəni də, allah bilir özü nə edir. Gəl, bu isti yuvamızı dağıtmayaq. Bu yuva dağılsa biz heç, balalarımızın taleyi necə olacaq, düşünürsənmi? Onların nə günahı var? Mən səni bu əməlinə görə nə vaxtsa bağışlaya da bilərəm. Düşünərəm ki, heç belə bir iş olmayıb, keçərəm günahından, unudaram hər şeyi. Amma bir şərtlə, elə bu dəqiqə götür telefonunu mənim yanımda o gözəlçənə zəng et, de ki, bu gündən hər şeyə son qoyuldu. – Götür, Zeyqəm, götür zəng et…
– Axı… bilirsən nə var?
– Heç axısı, maxısı yoxdur… heç nə bilmirəm, heç nə də məni maraqlandırmır. Götür, götür zəng vur, sözümü ona çatdır.
– Sabah deyərəm… mütləq deyərəm. Söz verirəm ki, sabah hər şeyə son qoyacam.
– Yox, Zeyqəm, bu gün, elə bu dəqiqə deməlisən.
Zeyqəm telefonu götürüb barmaqlarını rəqəmlərin üzərində gəzdirdi. Sonra arvadının üzünə baxıb yavaşca:
– Nə deyim?
– Denən ki, həyat yoldaşım səninlə danışmaq istəyir.
– Necə yəni həyat yoldaşım səninlə danışmaq istəyir? Nə deyəcəksən ona, nə barədə danışacaqsan Xalxın arvadıyla? – deyə Zeyqəm kəkələdi.
– Xalqın arvadıyla? Xalq nədir, ə? Bu “obutavoy arvaddır”.
– Gicdəmə, az. Dedim ki, yəni camaatın arvadıyla sənin nə işin var? – deyə Zeyqəm, çaşbaş qaldığından bilmirdi ki, nə danışsın.
– Hə, indi düzəltdin, camaatın arvadıyla. Düz deyirsən, belələrinə “camaatın arvadı” deyirlər.
– Mən də ona deyəcəyəm ki, bu “xalqın”, bu “camaatın”, bivec, axmaq kişisiylə az eşqbazlıq elə. Bu yaxşı kişi, yaxşı ər olsaydı, “xalq”, “camaaat” bunun təpəsinə dəysin, heç olmasa öz evinin, öz ailəsinin kişisi olardı. Day, gedib, sümsük itlər kimi orda-burda sümsünməzdi. – Hə, bir də ona deyəcəm ki, bu kişidən indiyə kimi mən bal tutmuşam, sən də gəl doşab tut. Onunla nə zəhərli eşqimiz barədə danışacağam. Deyəcəyəm ki, bu eşq mənim iyirmi beş illik həyatımı zəhərləyibdir. Hər gün bu zəhərdən dadıram, amma ölmürəm. Ölmürəm ona görə ki, balalarım var, onları sənin kimi bivec atanın ümidinə qoyub gedə bilmərəm.

– Bilirsən nə var, hiss edirəm ki, sən düzələn adama oxşamırsan. Niyə səninlə ömrümü çürütməliyəm e. Həmişə fikirləşmişəm ki, bir gün balalarımı götürüb bu evdən gedəcəyəm. Niyə mən getməliyəm? Niyə balalarım, özüm küçədə qalmalıyıq? Ən yaxşısı sən dur, cəhənnəm ol, bu evdən. Yığışdır zir-zibillərini tərk et bu evi. Biz sənə lazım olmadığımız kimi, sən də heç bizə lazım deyilsən. Get, hara istəyirsən, kiminlə istəyirsən yaşa. Mən səninlə xoşbəxt olmadım, get kimi istəyirsənsə, bundan sonra xoşbəxt et.
Səmayə paltar dolabının üstündəki iri çamadanı götürüb hirslə çarpayının üstə atdı və ərinin paltarlarını bir-bir çamadanın içinə yığmağa başladı…

Müəllif: MEYXOŞ ABDULLAH

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

TURAL TURAN

AD GÜNÜNÜZ MÜBARƏK!!!

Bu gün ( 28 Oktyabr 1989 ) gənc yazar Tural Turanın doğum günüdür. Ad gününüz mübarək, Tural müəllim. Uca Yaradandan Sizə can sağlığı, uzun ömür və bütün işlərinizdə müvəffəqiyyətlər arzu edirik… Uğurlarınız bol olsun!!!

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Sevda İbrahimlinin ilk kitabı

Ötən günlərdə (26.10.2019) ədəbi mühitdə artıq kifayət qədər tanınmış şairə Sevda İbrahimlinin “Orda Mən Varam” adlı ilk kitabının təqdimatı Azərbaycan Nəşiriyyatında Böyük Akt Zalında keçirilib. Bu münasibətlə Sevda xanımı təbrik edir, yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzu edirik. Uğurlarınız bol olsun, Sevda xanım!

TƏDBİRDƏN FOTOLAR:

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Arzu Kazımqızı Nehrəmli

AD GÜNÜNÜZ MÜBARƏK !!!

Bu gün (27 Oktyabr 1970) gözəl insan, ‎dəyərli söz adamı, sevimli şair, tariximizin keşiyində mərdi-mərdanə dayanmış alim Arzu Kazımqızı Nehrəmlinın doğum günüdür. Ad günü münasibəti ilə ‎Arzu xanımı təbrik edir, həm yaradıcılıqda, həm də elmi fəaliyyətində yeni-yeni uğurlar arzulayır və onun söz dünyasından bir neçə nümunə təqdim edirik:

QISA ARAYIŞ:

Arzu Kazım qızı Nehrəmli- şair, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, 1999-cu ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. İlk “Əbədi sevgi” adlı şeirlər kitabı 1997-ci ildə, “Tənha qu nəğməsi” şeirlər kitabı  2001-ci ildə nəşr olunmuşdur. Bu il Arzu Nehrəmlinin  “Unutmağı öyrənirəm” adlı yeni kitabı “Elm və təhsil” nəştiyyatı tərəfindən çap edilib. Elmi kitabı isə 2008-ci ildə çapdan çıxıb. Onlarla elmi və publisist məqalələrin müəllifidir. Sözlərinə 50-yə yaxın musiqi bəstələnmişdir.

YARADICILIĞINDAN NÜMUNƏLƏR:

Yoluna davam et, uğur, ürəyim

Elədən beləyə dərdə yol açdın,

Üstü ələk-vələk, yağır ürəyim.

Nə bir üsyan etdin, nə də ki, çaşdın,

Sındın, əyilmədin, məğrur ürəyim.

Hər gələn nə varsa, çəkdin üstünə,

Buna tab gətirməz nə köks, nə sinə,

Axı, sən ürəksən, səs ver səsimə,

Bir dillən, bir danış, bağır, ürəyim.

Bir dəvə yükünlə karvan gəzirəm,

Axıdıb sellərə, saman gəzirəm,

Təzdən peşman olub aman gəzirəm,

Qorxuram çatlayar, yığır ürəyim.

Sən kökü dərində məzhəb imişsən,

Oxuna bilməyən sənəd imişsən,

A mənim güvəncim, sən nə imişsən?

Özü dünya boyda yumruq ürəyim.

Məndən çəkdiyini ud qram-qram,

Nə aldın, alırsan, bac alammıram,

Onsuz da səninlə bacarammıram,

Yoluna davam et, uğur, ürəyim.

Dərd gəlib dərdinin üstünə, Vətən.

Sənə dəyən mənə dəyib keçibdir,

Qəddimi, belimi əyib keçibdir,

Bu nə ağrı-acı, bu nə biçimdir,

Yüz ildir, min ildir xəstənəm, Vətən.

Bağın, bağçaların dad gəzən yerdə,

Necə çiçək açsın yad gəzən yerdə?

Kül altda ocağın od gəzən yerdə

Boğulum, kor olum tüstünə, Vətən

Torpaq nalə çəkib, göy ağlayıbsa,

Hələ gəlin könlün yas saxlayıbsa,

Qınında qılıncın pas bağlayıbsa,

Girmisən Babəkin qəsdinə, Vətən.

Ömrün qışa dönüb,  yazı neyləsin,

Qismətin beləymiş yazı neyləsin.

Səni belə görən Arzu neyləsin?!

Dərd gəlib dərdinin üstünə, Vətən.

Ehtiyatla tumar çəkin

Ey atalar,

balanıza sevginizi bir az ehmal

göstərməyə çalışın siz!

Bu vərdişə alışın siz!

Yan- yörəyə nəzər salın,

balanızın qadasını, bəlasını…

Gündə bir yox,

gündə milyon dəfə alın.

Bir az ölçün, bir az biçin,

Balanızın saçlarına

ehtiyatla tumar çəkin.

Ətrafdakı tumarsızlar,

bu tumara gümansızlar,

görə bilər bu səhnəni.

Sınıq-sınıq, düyün-düyün,

param-parça o telləri sızlatmayın,

O tellərin yiyəsini için-için ağlatmayın!

Ey atalar,

balanıza sevginizi bir az ehmal

göstərməyə çalışın siz.

İsrar edin, cəhd göstərin,

bu vərdişə alışın siz!

Qorxuram gözdən düşərəm

Qənimdir duman yollara,

Qəsdimə duran yollara.

Xəyalım gedən yollara,

Obaşdan, tezdən düşərəm.

Hardayam, hardan gəlirəm,

Yerim yox, göydən gəlirəm.

Açıb-ağarda bilmirəm,

Qorxuram gözdən düşərəm.

Arzu gəzər məzar-məzar,

Ümid tapar, gün qazanar.

Ümidsiz yollar uzanar,

Taqətdən, dizdən düşərəm.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Əbülfət Mədətoğlu – And içirəm

And içirəm…

(Allahımın və … önündə)

Ruhdu qapını döyən
Qarşıla, oxşa, bəyən.
Sənin ayağın dəyən –
Hər yerə and içirəm!

Olmayanda yanında
Həmin o bir anı da –
Hiss etdinmi canında –
Sən pirə and içirəm!

Sən mənim hər kəsimsən…
Dinimsən , nəfəsimsən…
Yaşamaq həvəsimsən –
Min kərə and içirəm!

İçimdə lillənir yaş
Nəm çəkir məndən dağ, daş…
Sənə, bir də , duya kaş –
O, BİRƏ and içirəm!

Çəkdiyim fərqli çeşid
Sevgim – özü də behişt!
Bax qəlbinə və eşit –
Bu cürə and içirəm!..

Müəllif: Əbülfət Mədətoğlu

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Abdulla Məmməd

SƏNSİZ TALEYİM ÜZÜMƏ GÜLMÜR


Axır hədər yerə günlər su kimi,
Qəmli qənşərimə çıxanım dönmür.
Ürəyim açılmır gül arzu kimi,
Qəmi bəşərimə çıxanım dönmür.

Gözümdən süzülən sözmü göz yaşı?
Mürgülü ürəyim dinmir dilimdə.
Qurunun oduna dözmür söz yaşı,
Sənsiz sərgiləmir xoş söz dilim də.

Astarı üzünə çevrilən ömür,
Qəmə yem olandan sözümə gülür.
Sənsiz taleyim də üzümə gülmür,
Yolunu gözləyən gözümə gülür.

Yol çəkən gözüm şad soraq arayır,
Azdıqca hissimin dumanlığında.
Sənli duyğularım dərdə yarıyıb,
Qəlb üzür qədərin samanlığında.

Yolunda yolun da bağrı yarılır,
Tək qəmli gümanı saxla, yar, mənə!
Yol boyu gözümə əksin sarılıb,
Hicranı hədiyyə saxlayar mənə.

Həsrətin gözündə dağa dönsən də,
Qəlbimdə əvvəlki “sən” olmayacaq.
Səhvini anlayıb geri dönsən də,
Sevdalı ürəyim şən olmayacaq…

Məni soraqlasan şehli çiçəkdən,
Gülün gül gözündə qəm çiçəkləyər.
Çıxarsan ürəklə ahı ürəkdən,
Sevinc gül gözündə nəm çiçəkləyər.

Azərbaycan. Quba.

10.09.2019.

Müəllif: Abdulla Məmməd

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

TƏQVİMDƏ BU GÜN

Bu gün çox dəyərli söz adamlarından;

şair Saqif Qaratorpaq,

şair Rauf Qərib Alagöz

və yazıçı Nicat Həşimzadə ad günlərini qeyd edirlər. Bu münasibətlə onları təbrik edir, yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzu edirik. Uğurlarınız bol olsun!!!

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

KAMAL CAMALOV

HÜSEYN CAVİD YARADICILIĞINDA UŞAQ PSİXOLOGİYASI

XX əsr Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişafında xüsusi xidməti olan sə­nət­kar­lar­dan biri də Azərbaycan romantik şeirinin banisi Hüseyn Caviddir. Onun bu janrda fəa­liy­yə­ti təsadüfi olmamışdır. Yaradıcılığında uşaq əsərlərinə əhəmiyyət verməsi, XX əsrin əv­və­lində Azərbaycanda milli məktəblər şəbəkəsinin nisbətən genişlənməsi və ana dilində dərs­­liklərin uşaqlar üçün oxu materiallarının yoxluğu ilə əlaqədar idi. Təsadüfi deyildi ki, bu zəruriyyət üzündən Azərbaycanda bir çox mütərəqqi fikirli ziyalıların (M.Ə.Sabir, A.Şaiq, A.Səhhət, S.S.Axundov, M.Mahmudbəyov və b.) təşəbbüsü ilə uşaqlara məxsus mət­buat orqanları nəşrə başlayır, dərsliklər çap olunurdu. Yeni nəsli maraqlandıran, zöv­qü­nü oxşayan xüsusi əsərlər yazılır, tərcümələr edilir, mətbuat vasitəsilə uşaqlara çat­dı­rı­lır­dı. Bununla da Azərbaycanın görkəmli maarifpərvər şair və yazıçıları bir tərəfdən sə­ləf­lə­ri (N.Gəncəvi, M.Füzuli, Q.Zakir, S.Ə.Şirvani) tərəfindən əsası qoyulan milli uşaq ədə­biy­yatı sahəsindəki işi davam etdirirdi, digər tərəfdən, uşaqların təlim-tərbiyə və təhsil sa­hə­­sində ehtiyacını ödəməyə çalışırdılar. H.Cavid də məhz bu yolda əmək sərf etmiş, öz ya­ra­­dıcılığı ilə Azərbaycanda milli uşaq ədəbiyyatının xəzinəsinə töhfələr vermiş, onu yük­sək pilləyə qaldırmışdır.

Uşaq ədəbiyyatının tematikası H.Cavid yaradılılığında nə qədər müxtəlif olsa da, bu sa­­hədə onun əsərləri zahirən nə qədər dağınıq və sistemsiz görünsə də onlar öz məzmunu eti­barilə vahiddir, tərbiyəvi mənasına görə bir-birini tamamlayır və inkişaf etdirir, onlarda da­xili birlik və məqsəd aydınlığı vardır.

H.Cavidin bu sahədəki bütün səy və cəhdi bir məqsədə – ümumiyyətlə, adamların, xü­susən gənc nəslin əxlaqi cəhətdən yüksəlməsinə yönəldilmişdir; o, adamı həm özü üçün, həm də cəmiyyət üçün yararlı etməyə, onun zəkasını həyat təcrübəsi ilə, bəşəriyyətin əsrlər boyu yaratmış olduğu ən yaxşı sərvətlərlə zənginləşdirməyə çalışırdı. H.Cavid gənc nəsli elə silahlandırmaq istəyirdi ki, o, ictimai mühiti mümkün qədər dərin və ətraflı başa düş­sün, mövcud vəziyyətə düzgün qiymət verməyi bacarsın və hətta lazım gələrsə, onu də­yiş­di­­rə bilsin. Uşaq ədəbiyyatında H.Cavidin irəli sürdüyü məsələlər elə aktual və həyatidir ki, bir əsr bundan əvvəl yazılmasına baxmayaraq onlar hələ indi də öz əhəmiyyətini itir­mə­miş­dir. H.Cavidin əsərləri insan şəxsiyyətinin və cəmiyyətin inkişafına mane olan qa­ra­gü­ruh­­çu qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq üçün oxucunu mədəniyyətə, maarifə, in­san­pər­vər­­liyə, xeyirxahlığa, dostluğa, əməkdaşlığa çağırır. Həm də bütün bunlar oxuculara, bi­rin­ci növbədə uşaqlara elə məharətlə təqdim edilir ki, hətta kiçik yaşlı uşaqlar belə çətinlik çək­mədən onu oxuya və başa düşə bilir.

H.Cavidin uşaq və yeniyetmələr üçün yaratmış olduğu səmimi, sadə, təbii lirik şeir­lə­ri öz maraqlılığı, həyatiliyi, tərbiyə, təhsil nöqteyi-nəzərdən faydalılığı cəhətdən əha­tə­li­dir. Onun Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının qızıl fonduna daxil edilmiş, indi də uşaqların dil­lər əzbəri olan «Qız məktəbində», «Sevinmə, gülmə quzum», «Öksüz Ənvər», «İlk bahar», «Çiçək sevgisi», «Qoca bir türkün vəsiyyəti», «Hərb və fəlakət», «Kiçik sərsəri» və s. ori­ji­nal şeirləri uşaq yaşına və psixologiyasına uyğun olaraq onlarda dünyagörüşünün, əq­lin, tə­fəkkürün, bədii zövqün və təxəyyülün formalaşmasına təsir edir. H.Cavidin uşaq ədə­biy­ya­tı sahəsində müvəffəqiyyətlə çıxış etməsi, onun uşaq əsərlərinin maraqlı, cəlbedici, uşa­ğın psixologiyasına uyğun olması ondan irəli gəlir ki, H.Cavid bir şair, dramaturq olaraq qal­ma­mış, həm də yüksək pedaqoji ustalığa malik bacarıqlı bir müəllim olmuşdur. Nakam öm­rünün axırına kimi müəllim işləyərək gənc nəslin təlim-tərbiyəsinə xidmət etdiyindən uşaq psixologiyasını daha dərindən öyrənmiş və onların yaşına müvafiq əsərlər ya­rat­mış­dır. Onun əsərlərinin tədqiqi və bu əsərlərdə irəli sürülən pedaqoji məsələlərin müəy­yən­ləş­­dirilməsi də H.Cavidin uşaq psixologiyasını incəliklərinə qədər bilən, uşaq aləmini ay­dın surətdə dərindən təsəvvür edən, əsl uşaq yazıçısına xas olan xüsusiyyətlərə malik «…nəcib, sevən, riqqətli, sakit, körpəcə sadədil bir qəlb, yüksək məlumatlı bir ağıl, şeylərə ay­dın bir baxış, yalnız canlı təsəvvür deyil, həm də canlı, şairanə bir xəyal, hər şeyi canlı, rəng­li surətlər halında təsəvvür etməyə qabil», uşaqları ata məhəbbəti ilə sevən şair-pe­da­qoq-psixoloq olduğunu təsdiq edir.

H.Cavidin şeirləri nəinki uşaqları, hətta böyükləri belə cəlb edir; bu şeirlər diqqəti cəlb edir, oxucunun qəlbinə daxil olur. H.Cavid öz yaradıcılığında belə tələbləri nəzərə al­mış­­dır; o öz şeirləri ilə uşaqları heyran edir, intizarda qoyur, sevindirir, ruh yüksəkliyi ya­ra­­dır və s. Elə buna görə də H.Cavid artıq romantik uşaq ədəbiyyatının yaradıcısı kimi yox, həqiqətən bədii realist uşaq ədəbiyyatının yaradıcısı olmağa çalışmışdır. H.Cavid Azər­­baycanda uşaq ədəbiyyatının sürətlə inkişafına ciddi təsir göstərmişdir. O, uşaqlar üçün yazılmış olan əsərlərdə yoruculuğa, darıxdırıcılığa, sıxıntılığa, səmərəsizliyə qarşı çıx­mış­dır. Öz uşaq ədəbiyyatı ilə H.Cavid uşaqlarda ideyalılıq, həyatilik, doğruçuluq, yük­sək bədiilik, zəngin bədii təxəyyül və s. kimi əxlaqi keyfiyyətlər tərbiyə etməyə ça­lış­mış­dır. Uşaqları yormadan, onları darıxdırmadan ədəbiyyat vasitəsilə onlara bilik vermək və tər­­biyə etmək Cavidin arzusu olmuşdur. Şair uşaqları uydurulmuş sayıqlamalarla al­dat­ma­ğın əleyhdarı, həyat həqiqətlərinin uşağa şərh edilməsinə tərəfdar idi.

Gözəl həyata çağırış, zülmkarlara qarşı amansız mübarizə aparmaq və insanın ya­ra­dı­cı qüvvəsinə inam H.Cavidin uşaq ədəbiyyatının əsas qayəsini təşkil edir. Həqiqət və xe­yir­xahlığın qələbəsinə inam onun bütün əsərlərinin tamlığını təşkil edir. Şairin əsərlərində hə­yat təcrübəsindən irəli gələn xalq müdrikliyi tərənnüm edilir; buna görə də onun ya­rat­mış olduğu uşaq ədəbiyyatı gənc nəslin tərbiyəsində böyük rol oynayır.

İlkin olaraq qeyd edək ki, H.Cavid pedaqoji-metodik fikir tariximizdə dərslik müəl­li­fi kimi də tanınır. Bildiyimiz kimi, XIX əsrin axırları – XX əsrin əvvəllərində milli dərs­lik kitablarımız yox dərəcəsində idi. Dərslik kitabları yazmağa təşəbbüs göstərən şair və ədib­­lərimiz Abdulla Şaiq və Hüseyn Cavid olmuşdur. Təsadüfi deyildi ki, 1919-cu ildə əməl dostları A. Şaiqlə H.Cavidin birgə yazdığı «Ədəbiyyat dərsləri» adlı dərslik ki­tab­ça­sı pedaqoji ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, müəllim və şagirdlərin istifadəsi üçün yararlı hesab edilmişdir. Bu tədris vəsaiti uğurlu nəşr idi. Müəlliflər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin «Hökumət mətbəəsi»ndə nəşr olunmuş dərslikdə dövrün ictimai si­fa­rişlərini və pedaqoji tələblərini gözləməyə çalışmış və demək olar ki, buna nail olmuşlar. Şüb­həsiz, belə debütün əsasında hər iki müəllifin çoxillik müəllimlik təcrübəsi, «uşaq ru­hu­nun mühəndisi» olmaq kimi psixoloq-pedaqoq keyfiyyətləri və ən başlıcası isə onların parlaq yazıçı istedadı dururdu. Məhz bunun nəticəsidir ki, H.Cavid uşaq şeirlərinin mahir ustası kimi tanınır və qiymətləndirilirdi.

Fikrimizcə, H.Cavidin uşaq şeirlərini məzmun-mündəricə baxımından iki qismə ayır­­maq olar: birinci qisim şeirlərində bu sahənin klassikləri kimi H.Cavid də uşaqların ətraf aləm haqqında tanışlığı, bilik və təsəvvürlərinin genişləndirilməsinə çalışır. Məsələn, «İlk bahar» və s. şeirlərində olduğu kimi. İkinci qisim şeirlərində isə daha çox özünün pe­da­­qoji baxışlarını – tərbiyə haqqında fikirlərini ön plana çəkir. Məsələn, «Öksüz Ənvər», «Qız məktəbində» və s. şeirlərində olduğu kimi.

«Kiçik bir məktəbliyə» həsr olunmuş «İlk bahar» şeirində şair ilk öncə baharın gəl­mə­si ilə təbiətdə baş verən canlanmanı qələmə alır. Cavid baharın gəlişi ilə insanların tut­qun  qəlbinin açılmasını, məktəbli oğlan və qızların bir ağızdan oxuyub-oynamasını, qol-qo­­la gəzib təbiətin bu füsunkar gözəlliyinə heyran olmalarını pedaqoji ustalıqla təsvir etmişdir:

                    Bahar, bahar gəlmiş, yenə ilk bahar;

                    Güllər, çiçəklər gülər, quşlar oynar.

                    Göyün altın saçlı qızı nur saçar,

                    İnsanların tutqun gönlünü açar…

                    Bir yanda məktəbli bir çox qız, oğlan

                    Oynaşıb oquşur həp bir ağızdan.

                    Əl-ələ, qol-qola şadan olurlar,

                    Haqqın qüdrətinə heyran olurlar.

H.Cavid çılpaq nəsihətə, didaktizmə yol verməmək üçün şeirlərini həyati hadisələr əsa­sında yazmışdır. «Öksüz Ənvər» şeirində oxuyuruq: Budur, oxuduğu sinifdə həmişə dərs­də və əxlaqda birincilik qazanan doqquz yaşlı balaca Ənvər neçə gündür ki, dərsdə su­sur, danışmır: dindirəndə də sel kimi göz yaşları tökür, hıçqırıqlara boğulur. Ənvər çox­dan­­dır ki, atadan yetim qalmışdır. Üç ay var ki, yeganə ümidi olan anası da sönmək üz­rə­dir. Ənvər hər sabah dərsə davam edir, ancaq fikri, xəyalı anasının yanında qaldığından müəl­limin söylədiklərini eşitmir, «bir şey anlamayır»:

                    Dalıb, dalıb gediyor, dərs için, vəzifə için,

                    Toqat yeyirsə də biçarə susmuş, ağlamayır.

Artıq səkkiz gündür ki, Ənvər dərsə getməyir. Artıq anasını itirdiyindən hər gün mə­zarı üstündə ağlar, sonra bayğın hal keçirər. Müəllimə gəldikdə isə, Ənvər onu yalnız bir şagird kimi maraqlandırır. Əgər şagird verilən tapşırıqlara əməl etməyibsə, məlum sə­bəb­lər üzündən belə dərsə gəlməyibsə, müəllimin nəzərincə tənbehə layiqdir. Bəs bir in­san, canlı varlıq və psixoloji-ruhi orqanizm olaraq Ənvəri duymaq, onun pərişan əhval-ru­hiyyəsinə aşina olmaq, təsəlli etmək lazım deyilmi:

                    Sorar sinifdə müəllim o kimsəsiz cocuğu,

                    Qızar da söylənərək hər gün arxasınca onun;

                    «Aman, nasıl yaramaz! Bax, bu həftə keçdi dəxi

                    Nə bir xəbər, nə bir iz var? Demək o bir çapqın…»

Şair şeiri ürək yaxan, qəlb titrədən aşağıdakı sonluqla bitirir:

                    Yarınkı gün o soluq çöhrə pürməlali təb,

                    Sinifdə ərzi-vücud etdi. Dərsə başlanacaq

                    Müəllim əksi, çatıq üzlə püritabü qəzəb,

                    Görüncə Ənvəri, qaldırdı:

                    – Ey Cocuq, mənə bax!

                    Sən, iştə hanki cəhənnəmdə, söylə, nerdə idin?

                    Düşünmə, söylə!

                    –  Əfəndim, şey…

–Ah, dəni, yaramaz!

                    Nasıl da bax dalıyor, sanki tülküdür qurnaz!..

                    Cocuqcığazda cavab: iştə bir sükuti-həzin…

                    Gözündə dalğalanır incə bir bahar buludu,

                    O həp baxıb duruyor, yoxdur onda hiylə və suç…

                    Sükuta qarşı müəllim qəzəblə bir, iki, üç

                    Toqatlayınca, cocuq bircə kərrə hıçqırdı;

                    «Aman, vay, annəciyim!..», sonra qəşş olub getdi;

                    Bu səs sinifdə olan cümlə qəlbi titrətdi.

Göründüyü kimi, bu parçada təsvir olunan müəllim də, sinif də köhnə cəmiyyətin müəllimi, şagird kollektividir. Müsibətlərə düçar olmuş balaca Ənvərin dərdindən, ələ­min­dən nə müəllimi, nə də şagird yoldaşları xəbər tutur. Səkkiz gün dərsə gəlməyən Ənvərlə ma­raqlanmırlar. Onu heç kəs duymur, üstəlik, patriarxal rejimin sərt, kobud tərbiyə üsul­la­rın­dan əl çəkməyən müəllimin yaramaz hərəkətləri Ənvəri daha da sarsıdır. Bu cavablar, na­layiq sözlər, «toqatlar» məktəbli şagirdin ürəyinin dərinliklərindən gələn hıçqırıqlara, göz yaşlarına və nəhayətdə, «qəşş olub» getməsinə səbəb olur.

H.Cavidin bilavasitə məktəblə bağlı olan şeirləri içərisində «Qız məktəbində» adlı şeiri də diqqəti cəlb edir. Cavid Gülbahardan sorduğu suallara dəyərli və məntiqli cavablar alır. Şeirin məzmunundan aydın olur ki, Gülbaharın atası «bəyzadə»dir. Müəlliməsi tə­rə­fin­dən Gülbara  elə aşılanıb ki, qızcığazın heç bir varda, dövlətdə, qızılda gözü yoxdur. Gül­­bahar müəlliməsinin söylədiyi kimi, «bir qızın, ancaq bilgidir, təmizlikdir ziynəti» söz­lə­rini şüar tutaraq məhəbbətinin allaha, onun göndərdiyi elçilərə, ata-anasına, müəl­li­mə­si­nə və ən nəhayətdə bütün insanlara olduğunu açıqlayır:

Müəlliməm hər gün söylər: «Onların yox qiyməti,

                      Bir qızın ancaq bilgidir, təmizlikdir ziynəti».

                      – Pək doğru söz. …Bu dünyada sənin ən çox sevdiyin

                      Kimdir, quzum, söylərmisin?

                                        – Ən çox sevdiyim ilkin

                      O allah ki, yeri, göyü, insanları xəlq eylər.

                      – Sonra kimlər?

                      – Sonra onun göndərdiyi elçilər.

                      – Başqa sevdiklərin nasıl, yoxmu?

                      – Var…

                      – Kimdir onlar?

                    Anam, babam, müəlliməm, bir də bütün insanlar…

 Qeyd etdiyimiz kimi, məktəblə valideynlər arasında bu kimi sıx əlaqə yaradılmalı, vahid tələblər sistemindən yanaşılmalıdır. 

«Sevinmə, gülmə, quzum!» adlı şeirində isə H.Cavid insan şəxsiyyətinin tə­şək­kü­lün­də tərbiyənin rolunu yenə yüksək qiymətləndirir. Şeirdə qeyd edilir ki, birinə ağır fə­la­kət üz verərsə, belə hala sevinmək lazım deyildir. O, «zavallıların», «bikəslərin» qəlbinə to­xunmamağı məsləhət edir.

         Sevinmə, gülmə, quzum, kimsənin fəlakətinə;

         Bu  hal, əvət, eyi bir şey deyil, sevinmə, saqın!

         Sevinmə başqasının hali-pürsəfalətinə,

         Toxunma qəlbinə bikəslərin, zavallıların.

         Toxunma ruhum! Əvət, kinlidir fələk, bir gün…

         Qızar, həmən gücənib intiqam alar səndən.

         Bu gün gülən yarın ağlar, saqın öyünmə, düşün!

         Düşün də munis ol! İncitmə, qırma kimsəyi sən!..

Göründüyü kimi, şair-müəllim uşaqları yoldaşlıqda, dostluqda möhkəm olmağa, biri-birilərinin qəmlərinə, sevinclərinə şərik olmağı, tən olmağı məsləhət edir. H.Cavid bu cür hikmətamiz sözləri aydın, obrazlı, saf Azərbaycan milli koloritində, canlı təsvir olunan ha­disələr fonunda elə bacarıqla verir ki, şagirdlər bunu daha aydın başa düşür, ondan tə­sir­lənir, öz əməli işlərində və davranışlarında bu tələblərə əməl etməyə çalışırlar.

Şairin uşaq əsərlərinə xas olan xüsusiyyətlərdən biri də onun şeirlərinin konkretliyi, fikir aydınlığı ilə fərqlənməsidir. Cavidin yuxarıda adları qeyd olunan şeirləri məhz bu cə­hət­dən də maraqlıdır. Bu şeirlərdə artıq ifadə və sözlərə rast gəlmirik, hər sözün öz yeri, öz mə­nası vardır. Şair həmişə lakonik şəkildə sözlə çox məna və fikir ifadə etməyə çalışır ki, bu da uşaqlar üçün yazılan əsərlərə verilən mühüm tələblərdəndir.

H.Cavid əsərlərində irəli sürdüyü ideyanı, elmi məlumatları, həyat hadisələrini elə ma­raqla, elə real şəkildə ifadə edir ki, hər bir şagird, uşaq həmin məlumat və hadisələri ay­dın dərk edir, düşünür, müqayisə edir, müstəqil mühakimə yürüdə bilir. Cavid əsərlərində əsas ideyanı – şagirdlərə aşılanacaq əxlaqi keyfiyyətləri daha təsirli çatdırmaq üçün həmişə mən­fi və müsbət keyfiyyətləri – yaxşılıq-pislik, sadəlik-təkəbbürlülük, təvazökarlıq-lov­ğa­lıq, xeyirxahlıq-bədxahlıq, tənbəllik-işgüzarlıq və s. bir-biri ilə qarşılaşdırır. Bunlardan han­sının yaxşı keyfiyyət və hansının pis sifət olduğu uşaqlara əsaslı sübutlarla izah edilir. Bu da əsərdə irəli sürülən tərbiyəvi ideyanın şüurlu şəkildə mənimsənilməsini təmin et­mək­lə uşaqlarda müstəqilliyi, təşəbbüskarlığı və fikir fəallığını yüksəldir.

Qeyd etmək lazımdır ki, H.Cavidin uşaq şeirləri nəinki uşaqlar üçün tərbiyə mək­tə­bi­dir, eyni zamanda, yaşlı nəsli də dərindən düşündürməyə sövq edir, onların əxlaqına, mə­nəviyyatına qida verir. Heç təsadüfi deyildir ki, şair-müəllimin uşaq şeirləri dəfələrlə Abdulla Şaiqin hazırladığı milli uşaq dərsliklərində, o cümlədən «Türk çələngi», «Qiraət ki­tabı», «Türk ədəbiyyatı» kimi milli dərslik kitablarında nəşr edilmişdir.

Bütün bu deyilənlər göstərir ki, H.Cavidin gənc nəslin təlim və tərbiyəsində uşaq ədə­biyyatının əhəmiyyətini aydın dərk etdiyini, onun yaradılması üçün məhsuldar ça­lış­dı­ğı­na sübutdur.

Yekun nəticə olaraq qeyd edək ki, Hüseyn Cavid gənc nəslin tərbiyə olunmasında uşaq ədəbiyyatına böyük əhəmiyyət vermiş, nəinki sözdə, hətta pedaqoji fəaliyyəti illərində də uşaq­lar üçün necə yazmağın lazım olduğunu əyani olaraq göstərmişdir. H.Cavid tərəfindən yaradılmış uşaq ədəbiyyatı təsadüfi söylənilmiş fikirlər yığını deyil, mün­təzəm şəkildə şərh edilmiş pedaqoji ideyalar sistemidir. H.Cavidin uşaqlar üçün yazıb ya­ratmış olduğu əsərlər müəyyən bir məqsədə yönəldilmişdir. Həmin əsərlərin ya­zıl­ma­sın­da uşaq psixologiyasının xüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır. Bildiyimiz kimi, XI sinif şa­gird­lə­rinin dərsliklərində Hüseyn Cavidin əsərləri tədris edilir. Arzu edərdik ki, ibtidai sinif şa­gird­lə­rinin də dərsliklərində böyük ideallar şairinin şeirləri öz əksini tapmış olsun.

Müəllif: Kamal Camalov

Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru