Azərbaycan Əlifbası haqqında

HAL-HAZIRDA İSTİFADƏ ETDİYİMİZ ƏLİFBA

===========================================

ƏLİFBA TARİXİMİZ HAQQINDA QISA MƏLUMAT (NÜMUNƏLƏR):

Əski (ərəb) əlifbasıبوتون اینسان‌لار لياقت و حوقوق‌لاری‌نا گوره آزاد و برابر دوغولورلار. اون‌لارین شوعورلارى و ویجدان‌لارى وار و بیر بیرلرینه موناسیبت‌ده قارداش‌لیق روحون‌دا داورانمالی‌دیرلار.
Latın 1929-1933Butun insanlar ləjakət və hukykları̡na ƣɵrə azad və bərabər dogylyrlar. Onları̡n зuyrları̡ və vicdanları̡ var və bir-birlərinə munasibətdə kardaзlı̡k ryhynda davranmalı̡dı̡rlar.
Latın 1933-1939 Bytyn insanlar ləjaqət və hyquqlarьna gɵrə azad və bərabər doƣulurlar. Onlarьn şyurlarь və viçdanlarь var və вir-вirlərinə mynasiвətdə qardaşlьq ruhunda davranmalьdьrlar.
Kiril 1939-1958Бүтүн инсанлар ләягәт вә һүгугларына ҝөрә азад вә бәрабәр доғулурлар. Онларын шүурлары вә виҹданлары вар вә бир-бирләринә мүнасибәтдә гардашлыг руһунда давранмалыдырлар.
Kiril 1958-1991Бүтүн инсанлар ләјагәт вә һүгугларына ҝөрә азад вә бәрабәр доғулурлар. Онларын шүурлары вә виҹданлары вар вә бир-бирләринә мүнасибәтдә гардашлыг руһунда давранмалыдырлар.
Latın 1991-1992Bütün insanlar läyaqät vä hüquqlarına görä azad vä bärabär doğulurlar. Onların şüurları vä vicdanları var vä bir-birlärinä münasibätdä qardaşlıq ruhunda davranmalıdırlar.
Müasir latın (1992)Bütün insanlar ləyaqət və hüquqlarına görə azad və bərabər doğulurlar. Onların şüurları və vicdanları var və bir-birlərinə münasibətdə qardaşlıq ruhunda davranmalıdırlar.

Qeyd:

ƏLİFBAMIZ VƏ ANA DİLİMİZ HAQQINDA

Azərbaycan əlifbası – 32 hərfdən ibarət latın qrafikalı əlifba. Azərbaycan dilinin fonem tərkibində 9 sait və 25 samit səs vardır. Bu 34 səs Azərbaycan əlifbasında 32 hərflə işarə edilir. Azərbaycan dilində 32 hərf 34 səs var.

Saitlər

Saitlər ağız boşluğunda sərbəst və maneəsiz tələffüz olunur. Buna görə də onlar aydın şəkildə və avazla səslənir. Saitlərin daha bir xüsusiyyəti heca əmələ gətirməsidir.

Dilimizdə 9 sait var: [a], [e], [ə], [i], [ı], [o], [ö], [u], [ü]. Yaranma vəziyyətinə görə saitlərin aşağıdakı üç bölgüsü var:

  • Qalın və incə saitlər

Dilin arxa və ön hissəsində deyilməsinə (dilin üfüqü vəziyyətinə) görə:

  1. Qalın saitlər (dil arxası): [a], [ı], [o], [u].
  2. İncə saitlər (dil önü): [e], [ə], [i], [ö], [ü].
  • Qapalı və acıq saitlər

Dilin üst damağa doğru yuxarı qalxması və nisbətən aşağı enməsi vəziyyətinə (dilin şaquli vəziyyətinə) görə:

  1. Qapalı saitlər (dar saitlər): [i], [ı], [u], [ü] Qapalı saitlərin tələffüzündə alt çənə yuxarıya doğru qalxır.
  2. Açıq saitlər (gen saitlər): [a], [e], [ə], [o], [ö].
  • Dodaqlanan və dodaqlanmayan saitlər
  1. Dodaqlanan saitlər: [o], [ö], [u], [ü]. Dodaqlanan saitlərin tələffüzündə dodaqlar bir qədər irəliyə gəlir və dairəvi şəkil alır.
  2. Dodaqlanmayan saitlər: [a], [e], [ə], [i], [ı].

Samitlər

Dilimizdə 25 samit səs var ki, onlar 23 hərflə ifadə olunur. Əlifbamızda komandir, tank, klub sözlərində [k’] səsini, ipək, çiçək, məktəb sözlərindəki [x’] səsini ifadə etmək üçün xüsusi hərf yoxdur. Bu iki səs əlifbamızda kənd, tük, şəkil sözlərindəki [k] səsini ifadə edən “k” hərfi ilə göstərilir.

Samitlər səs tellərinin iştirakına görə iki növə bölünür:

  • Kar samitlər. Kar samitlər təkcə küydən əmələ gəlir və onların tələffüzündə səs telləri iştirak etmir.

Kar samitlər:[p], [k’], [f], [x], [t], [ş], [s], [x’], [k], [ç], [h].

  • Cingiltili samitlər. Cingiltili samitlərin tələffüzündə isə səs telləri iştirak edir və onlar küydən və avazdan ibarət olur.

Cingiltili samitlər [b], [q], [v], [ğ], [d], [j], [z], [y], [g], [c], [l], [m], [n], [r]

Dilimizdə cingiltili və kar samitlərin çoxu cütlük təşkil edir:[l], [m], [n], [r] cingiltili samitlərin kar qarışığı, [h] kar samitinin cingiltili qarışığı yoxdur.[n] və [m] səslərinin əmələ gəlməsində hava axını əsasən burun boşluğundan çıxır. Buna görə də həmin samitlərə burun samitlər deyilir.[l], [m], [n], [r] samitləri sonor samitlər adlanır.

ƏLAVƏ FOTO SƏNƏDLƏR (ƏLİFBALAR):

ƏLAVƏ – MARAQLI BİR YAZI (LATIN ƏLİFBASI HAQQINDA)

“Yeni türk əlifbası tədricən həyata keçiriləcək və bir müddət ərəb əlifbası da saxlanılacaq. Millətin özü ərəb əlifbasının ləğv edilməsi və yeni, asan və əlverişli latın əlifbasının qəbul edilməsi zərurətini dərk edib qəti qərara gəlincəyə qədər bütün yazı-pozu iki əlifbada icra ediləcək”

Nəriman Nərimanov, 1922-ci il.

Bu zərurət müddəti yeddi il davam elədi. 1929-cu ilə qədər Azərbaycanda ərəb və latın qrafikası yanaşı işləndi, “Azərnəşr” tərəfindən yüzlərlə adda milyonlarla nüsxə kitab çap olundu.

Roma kitabesiAzərbaycanda latın qrafikalı ilk yazı Qobustan qayasında aşkar olunub. Arxeoloq İshaq Cəfərzadənin 1948-ci ildə aşkarladığı Roma imperatorluğuna aid kitabə 84-96-cı illər arasında yazılıb. Qədim latın əlifbası ilə yazılan kitabənin mətni belədir: “İmperator Domisian Sezar Avqust Germanikusun dövrü Lütsi Yuli Maksim XII ildırım sürətli legionun senturiyası”.

Orta əsrlərdə isə Azərbaycanda alban əlifbası, Xilafətin işğalından sonra isə ərəb əlifbası işlədilib. Çar Rusiyasının işğalından sonra isə kiril qrafikası da rəsmi sənədlərdə işlədilməyə başlanılıb. XX əsrin əvvəllərində isə Avropada oxuyan Azərbaycan ziyalıları latın qrafikasından şəxsi yazışmalarda istifadə ediblər.

XIX sərdə ilk dəfə Mirzə Fətəli Axundzadə müsəlman xalqlarının geridə qalmasının mühüm səbəblərindən biri kimi, ərəb əlifbasını görmüş və yeni əlifba islahatçısı kimi hökumətdən pul alaraq Osmanlı sultanını inandırmaq üçün İstanbula yola düşmüşdü.

O, 1873-cü ilin iyun ayının 18-də Tiflisdəki Osmanlı konsulunun müavini Ömər Səbri vasitəsilə İstanbulda çıxan “Həqayiq” qəzetinin redaktoruna göndərdiyi məktubunda yazırdı: “Mən iki cür əlifba düşünmüşəm. Onlardan biri latın əlifbası hərflərindən seçilərək tərtib edilməlidir ki, onu soldan sağa yazmaq lazım gələcək. İkincisi isə, hazırki əlifbamız əsasında qurulmalıdır ki, onu hazırda olduğu kimi sağdan sola yazmaq olar”.

Lakin İstanbulda paşalarla görüşündə əsaslandırmasına baxmayaraq, ona belə cavab verilmişdi: Yeni əlifbadakı hərflərin şəkli qüsurlu hesab edilib; yeni hərflər türk dilinə uyğun deyil; yeni hərflərin qarşılığı mətbəələrdə yoxdur; bu əlifba qəbul edilsə, gərək bütün köhnə ədəbiyyat məhv edilsin, bu isə mümkün deyil.

Əslində isə səbəb aydın idi. Xanədanlıq mütərəqqi addımlara qarşı idi. Necə ki, Axundzadə əlifba islahatında ona dəstək olan Mirzə Melkum xana məktubunda yazır:

“Bizim bütün səylərimizin faydası ancaq xalqa aiddir. Biz istəyirik ki, Osmanlı xalqı bizim səyimizlə xoşbəxt bir xalq olsun. Lakin bizim bu arzumuz Osmanlı nazirlərinin şəxsi zərərinədir. Biz ümumun mənfəətini istəyirik, onlar isə şəxsi mənfəətlərini güdürlər”.

Axundzadədən sonra Məhəmmədağa Şahtaxtlı, Yusif Vəzir Çəmənzəminli, Fərhad Ağazadə kimi ziyalılar da bu kimi təşəbbüslərdə bulunurlar. Şahtaxtlı 1879-cu ildə Tiflisdə “Təkmilləşdirilmiş müsəlman əlifbeyi” kitabını nəşr etdirir.

Cümhuriyyət dönəmi

Azərbaycan Cümhuriyyəti dönəmində 1919-cu ilin martında yeni əlifbanın layihəsini hazırlamaq məqsədilə xüsusi komissiya yaradılır. Komissiyaya üç müxtəlif layihə – Məhəmməd Ağa Şahtaxtlının, Abdulla bəy Əfəndizadənin və Abdulla Tağızadə ilə Mirəziz Seyidovun birgə layihələri – təqdim olunsa da, Abdulla bəy Əfəndizadənin latın qrafikasına keçməklə bağlı layihəsi bəyənilir. Layihə 1919-cu il avqustun 20-dən sentyabrın 1-nə kimi Bakıda keçirilmiş Azərbaycan müəllimlərinin qurultayında təsdiq olunduqdan sonra parlamentin müzakirəsinə verilir. Lakin Cümhuriyyətin işğalı nəticəsində proses başa çatmır.

Sovet Azərbaycanının ilk illərində isə bütün radikal islahatlar kimi əlifbanı dəyişmək məsələsi də gündəmə gəlir. Bu dönəmində müəyyən dərəcədə azadlıqlar olduğu üçün əlifba məsələsi geniş müzakirəyə açılır. Bu müzakirələr zamanı “latınçılar” və “ərəbçilər” adlı iki cərəyan ortaya çıxır.

“Latınçılar”ın qalibiyyəti

“Latınçılar” komissiyasının tərkibi 8 nəfərdən ibarət idi: Fərhad Ağazadə (sədr), Xudadat Məlik Aslanov, Abdulla Tağızadə, Məhəmməd Əmin Əfəndizadə, Həmid Şaxtaxtlı, Azad Əmirov, Əhməd Pepinov, və Hüseyn İsrafilbəyov.

Bu müzakirələrdə “ərəbçilər” vaxtilə Osmanlı xanədanlığında Axundzadəyə verilmiş cavabları “latınçılara” verirlər. Onlar bildirirlər ki, hürufatın çətinliyi mədəniyyətə mane ola bilməz, olsaydı, qədimdə ərəblərin, indi isə yaponların mədəniyyəti olmazdı. Firənglərin və ingilislərin də imlaları çətindir, fəqət onların da mədəniyyəti bundan müşkülə düşməmişdir; ərəb hürufatının çətinliyindən farslar və ərəblər özləri heç bir şikayət etmirlər; latın hürufatı qəbul edilərsə, köhnə ədəbiyyatımızın başına nə gələcək, camaat qəbul edəcəkmi?

“Ərəbçi”lərin ən tutarlı arqumenti isə yeni əlifbanın Azərbaycanı digər türk-müsəlman ölkələrindən qoparması təhlükəsi idi: “Latın hürufatını qəbul edib-etməmək məsələsi üçün Azərbaycan cümhuriyyəti dar bir yerdir. Yalnız burada qəbul edilərsə, İslam millətlərindən ayrılmış qalar”.

Bu arqumenti Cümhuriyyətin işğalından sonra Türkiyədə mübarizə aparan Rəsulzadə və silahdaşları da təkrarlayırdı.

Mirzə Bala Məmmədzadə yazırdı:

“Azərbaycanın təkbaşına ərəb əlifbasından latın sisteminə keçməsi və türk dünyası ilə əlaqələrini tərk etməsi azəri türklərinin milli varlığına böyük zərbə olacaqdı”.

S.Ağamalıoğlu isə 1927-ci ildə “Elmdən və tarixdən” adlı kitabında yazır:

“Yeni əlifba barəsində müsavatçılarla ingilisin sözü bir gəlir. Doğru, hər kəsin ayrı niyyəti, məqsədi var, amma iş burasındadır ki, ikisi də bir sinifdirlər, ikisinə də bir qaranlıq sərfəlidir”.

Lakin Türkiyənin də latın qrafikasına keçidindən sonra mühacirlər bu dəfə yeni əlifba prosesini dəstəkləyirlər. Hətta Müsavat firqəsi bütün üzvlərin latın qrafikasını öyrənməsinin vacib olması ilə bağlı qərar verir. Azərbaycanda və Türkiyədə qəbul edilən əlifbalar arasında bəzi işarələrdə fərqliliklər olduğu üçün Rəsulzadəgil çap etdikləri “Odlu yurd” jurnalında müqayisəli şəkildə hər iki əlifbanı və ərəb əlifbasını da nəşr edirlər. Mirzə Bala yazır ki, artıq bolşevik təbliğatına məruz qalan azəri gəncləri Türkiyədə çıxan nəşrləri də əldə edib oxuya biləcək və bununla həqiqətlərdən agah olacaqlar.

AYTƏK yaradılır

Beləliklə, Sovet Azərbaycanında “latınçı”ların mütəşəkkil fəaliyyəti, həmçinin artıq yeni hökumətin radikal islahatlar tərəfdarı olması (bu radikallıq “Allahsızlar” cəmiyyətinin yaradılmasına qədər uzanacaqdı) nəticəsində latın qrafikasına keçid qəbul edilir. 1922-ci ildə Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi yanında Yeni Türk Əlifbası Komitəsi (AYTƏK) təşkil edildi. Komitənin ilk tərkibi 5 nəfərdən ibarət idi: Səməd Ağamalıoğlu, Fərhad Ağazadə, Xudadat Məlik Aslanov, Abdulla Tağızadə və Əhməd Pepinov.

1922-ci ildə AYTƏK-in Şuşada, Qazaxda, Tovuzda, Gəncədə, Şəkidə, Ağdamda, Şəmkirdə, Zaqatalada, Göyçayda, Ağdaşda, Sabirabadda, Salyanda, Şamaxıda, Türküstanda, İrəvanda, Tiflisdə, 1923-cü ildə Qubada, Cəbrayılda yerli təşkilatları yaradılır.

Bakıda yeni əlifba ilə “Yeni yol”, Tiflisdə isə “İşıqlı yol” qəzetləri çap edilir.

Bu dəfə də layihələri təqdim edənlər eyni şəxslər idi. Ancaq bu dəfə Abdulla Tağızadə və Mirəziz Seyidovun layihəsindən daha çox istifadə edilir.

“Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 1923-cü il 20 oktyabr tarixli qərarı ilə yeni əlifba, ərəb əlifbası ilə bərabərhüquqlu və 1924-cü il 27 iyun tarixli qərarla məcburi və dövlət əlifbası hesab olunur. Əlifba ilə yanaşı Avropadakı rəqəm sistemi də götürülür.

21 iyul 1928-ci ildə Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi tərəfindən AYTƏK-nin 6 illik yubileyi münasibətilə verilmiş və həmin ilin oktyabrında komitənin 4-cü sessiyasında təsdiq olunmuş qərarla, 1 yanvar 1929-cu ildən etibarən, Azərbaycanda ərəb əlifbası, 1923-cü ildən başlayaraq paralel tətbiq olunan latın əlifbası ilə rəsmi əvəz olunur.

Yeni əlifbanın qəbulundan sonra bu əlifba ilə yeni kitabların çapı məqsədilə Cəlil Məmmədquluzadə, Abdulla Tağızadə və Hacı Kərim Sanılıdan ibarət bir komissiya yaradılır. Mirzə Cəlil sədr təyin edilir.

Savadlandırma hərəkatı

Yeni əlifbanın tətbiqində əsas məqsəd əhalinin savadlanması idi. Bu məqsədlə 1923-cü ilin dekabrında XKS nəzdində Q.Musabəyovun sədrliyi ilə “Savadsızlıqla Mübarizə Komitəsi” yaradılır. Bu mübarizə on il müddətində nəticə verməli idi. Bu məqsədlə də kütləvi şəkildə kitablar çap edilir.

Məsələn, AYTƏK-nin 1 oktyabr 1923 – 1 oktyabr 1924-cü il aralığında fəaliyyəti haqqında hesabatda göstərilir ki, bu 1 il müddətində komitə tərəfindən, savadsızlığın ləğvi yolunda, 26 adda 334.000 tirajla dərslik, uşaq ədəbiyyatı, müxtəlif kitabça və broşürlər çap edilib.

Yeni Türk Əlifbası Komitəsi və başqa nəşriyyatlar tərəfindən 1928-ci ilin noyabr ayının 1-ə qədər isə 473 adda, 2.377.350 tirajla kitab dərc edilir.

Yeni əlifba müzakirələri bu dövrdə də davam etdirilir. Komissiyalar yaradılır, Türküstana, Krıma, Dağıstana səfərlər edilir. Türkoloji qurultayda geniş müzakirələrə səbəb olur.

Bu müzakirələrdə, ümumiyyətlə latın qrafikasına keçiddə Fərhad Ağazadənin önəmli rolu olub. Xeyli kitabın müəllifi və həmmüəllifi olan Fərhad Ağazadə haqqında İsaxan İsaxanlı “Fərhad Ağazadə və latın əlifbasına keçid” məqaləsində detallı məlumat verib.

Beləliklə, latın əlifbası Azərbaycanda böyük uğur qazanır və savadlanma prosesinə səbəb olur.

Əlifba niyə ləğv edildi?

Lakin Türkiyənin latın qrafikasına keçməsi, 1939-cu ildə isə II Dünya müharibəsinin başlaması çəkilən bu qədər əməyi bir qərarla məhv edir. Azərbaycanla Türkiyə arasındakı yazı əlaqəsinin müharibədə təhlükəli olacağını düşünən və artıq repressiya maşını ilə bütün ziyalıları qıran rejim kiril qrafikasının keçidlə bağlı qərar verir.

1967-ci ildə Azərbaycanda səfərdə olan, Səməd Ağaoğlu (Əhməd Ağaoğlunun oğlu) kitabında yazır:

“Moskvanı belə bir qərar verməsinə səbəb İttifaq xalqlarını bir-birindən uzaqlaşdırmaq ola bilməz. Çünki slavyan əlifbası ortaq olduğuna görə, əsl hədəfi başqa bir nöqtədə axtarmaq lazımdır. Bu başqa nöqtə bizə görə bütün bu ölkələrin türk xalqlarının Türkiyə xalqından uzaqlaşdırılması ola bilər”.

Beləliklə, 1940-cı il yanvarın 1-dən latın əlifbası kiril yazısı əsasında tərtib edilmiş yeni qrafikalı əlifba ilə əvəz olunur.

Kiril əlifbası ta ki 1991-ci ilin dekabrında Ali Sovetin Milli Şurasının qərarı ilə yeni latın qrafikalı əlifbaya keçidi təsdiq etməsinə qədər davam tətbiq olunur.

18 iyun 2001-ci ildə mərhum prezident Heydər Əliyevin “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” fərman ilə latın qrafikasına keçid rəsmən başa çatır.

Kolleksioner olaraq 1922-1939-cu illərdə latın qrafikası ilə çıxan kitabları, müxtəlif sənədləri toplayıram. Arxivimdə bu dövrdə çap olunan ən önəmli kitablardan biri Vəli Xuluflunun 1929-cu ildə çap etdiyi “İmla lüğəti”dir. Lüğətin sonunda oxuculara belə bir müraciət ünvanlanıb:

“Bir rica!

Azərbaycan xalq kəlmələrini toplamaqda “İmla lüğəti” ikinci təşəbbüsdür. (Birinci təşəbbüs Azərbaycanı Öyrənən Cəmiyyət tərəfindən olmuşdur).

Hər halda bu lüğətə Azərbaycanın xalq kəlmələrinin bir çoxu daxil olmamışdır. Ona görə müəllim və başqa həvəskar yoldaşlardan, burada qeyd edilməyən kəlmələrdən Azərbaycanı Öyrənən Cəmiyyətə göndərmələrini xahiş edirik. Göndərilən kəlmələrin əvəzində müəyyən əmək haqqı göndərəcəyimizi ayrıca vəd edirik”.

Göründüyü kimi, savadsızlıqla mübarizədə ziyalılarla xalq arasında qarşılıqlı etimad olub.

Bir məktub

Arxivimdə savadlanmış sayacağımız bir ananın latın qrafikası ilə qızına yazdığı bir məktub var. Mövzu ilə bağlı olduğuna görə, bu məktubu, həmçinin arxivimdə olan, o dövrdə çıxan bəzi kitabların fotosunu təqdim edirəm.

Məktubun mətni orijinalda olduğu kimi köçürülüb.

“Əziz kızım, Suheyla, balası! Nicəsən? Məqtub yolu gözləməqdən dahi yoruldum, nə üçün yazmırsan? Adam mamasına öylemi söz verər? Sizdən ötrü çok darıxıram, yürəqim sizi lap tez görmək istəyir, heç dayana bilmirəm. Səlma nə edir? Səni incitmir ki? Əgər incidirsə, tez mamasına yaz. Dəstə bacı, Şayəstə xala, baba nicədirlər, məndən onlara çoxlu səlam. Yəqin sən yazırsan, Şayəstə xala göndərmir. Yoksa, Suheyla balası, mamasını, əmisini unutmaz, öyle deyilmi?

Yaz ver, Məhəmməd əmiyə, o, göndərər.

Maman, 12.06. 1932-ci il.

İLKİN MƏNBƏ: Latın qrafikasına necə keçdik?- DİLQƏM ƏHMƏD yazır | MANERA.AZ

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Stiven Rebli – Troya Daşı

TROYA  DAŞI

(Zaur Ustacın tərcüməsində)

 Ceksonlar ailəsi tətil üçün Türkiyəni seçmişdilər. Onlar İstanbulda böyük bir oteldə qalırdılar. 13 yaşlı Mark, onun 12 yaşlı bacısı Feya və valideynləri Türkiyəni çox sevirdilər. İsti hava və ləzzətli yeməklər, bu çox gözəldir. Həm də burada gəzməli, görməli yerlər çoxdur.  Bu gün onlar Troya şəhərini ziyarət edəcəklər. Səhər saat 9- dur. Onlar otelin qarşısndan avtobusla yola düşdülər. Avtobusda qırx nəfər var idi. Onlar Böyük Britaniya, Amerika, Fransa, İtaliya, Hollandiya kimi müxtəlif ölkələrdən gəlmişdilər.  Hamı  Troyada nahar edib, sonra qədim şəhəri gəzməyə başladı. Çox isti  bir gün idi. Xeyli sonra Mark bir ağacın altında oturdu. “Mən burada bir az dayanıb, dincələcəm,”  o Feyaya dedi.  “Oldu,”   o cavab verdi.  Sonra Mark torpağın üstündə nəsə gördü. “Bu nədir?”  o düşündü. Bu yastı, sarı daş idi.  Mark onu götürdü. Sonra əli ilə təmizləməyə başladı.  “Ancaq, mən bu daşı tanıyıram,”   o düşündü. “Bu… bu…” Qəflətən  onun gözlərini ağ işıq qamaşdırdı*. O gözlərini yumdu. İşıq güclü idi. İndi onun qulaqlarında güclü külək səsi də var idi. O heç nə görə və eşidə bilmirdi. “Nə baş verir?” o düşündü. 

Saniyələr sonra işıq və külək dayandı. Mark gözlərini açdı. İndi isə  sahildə dayanmışdı. Burada yüzlərlə gəmi və döyüşçü var idi. Onun arxasında hündür divarlarla əhatə olunmuş gözəl şəhər var idi. “Mən hardayam?”  o düşündü.  “Bəs, mənim nailəm haradadır?”  O sarı daşı cibinə qoydu. Sonra döyüşçülərdən biri onu səslədi, “Oğlan! Bura gəl!”   “Mən?” Mark sahildəki uzun, qara gəmiyə tərəf getdi.  “Bunları götür,”  döyüşçü dedi və Marka çoxlu taxta verdi. Sonra gəmidən düşüb, “Ardımca gəl” dedi.  Mark onun ardınca getdi. Döyüşçü çox hündür idi və onun qısa qəhvəyi saqqalı var idi. “Mən səni tanımıram,”  döyüşçü dedi.  “Sən burada yenisən?”  “ B – bəli,” Mark cavab verdi. “Bəli, bu doğrudur. Mən burada yeniyəm.”   “Mənim adım Androsdur.” döyüşçü dedi. O və Mark  on dəqiqə yol getdikdən  sonra  balaca bir təpəyə çıxdılar. Zirvədə** Mark dayandı. Onların qarşısında böyük taxta at var idi. Andros Markın üzünə baxdı və gülümsədi.  “Yaxşı, … sən, bu barədə nə düşünürsən?” o soruşdu. Markın cavab vermədiyini görüb, Andros dedi,  “Bu at biz Yunanlara  müharibədə qalib gəlməyə  kömək edəcək.”  Onlar təpəni aşıb***, ata tərəf getdilər. Burada çoxlu döyüşçülər atın altında işləyirdi. Onlardan biri Androsla söhbət edirdi, “Bir problem var,” o dedi.  “Biz ikinci göz üçün daş tapa bilmirik. Biz bu gün onu mütləq tapmalıyıq.”  Mark atın parlayan tək gözünə baxdı. Və sonra o cibindəki daşı xatırladı. “Dayanın!” o dedi.   “Məncə, mən sizə kömək edə bilərəm.”  O cibindən sarı daşı çıxardı. “Ancaq, necə  … ?!” Andros dedi. Digər döyüşçü gülümsədi. “Bu odur.”   “Bu odur!”  O Markı süzdü.**** “Sənin adın nədir, oğlan?”  Mark adın ona dedi.   “O burada yenidir,” Andros dedi.  “Ah!” döyüşçü  çox  şad oldu. “Yaxşı … biz ona təşəkkür etməliyik. Mən bilirəm. Sən sabah gecə bizimlə birlikdə atın içində gələ bilərsən.”  Markın ağzı açıla qaldı. “Mən?!” 

Həmin axşam Mark sahildə böyük tonqalın yanında əyləşmişdi. Ana adlı qoca qadın da ocaq başında idi. O, aşbaz idi. Qoca qadın Marka çoxlu  Yunanlar, müharibələr və gözəl şahzadə Helen  barədə hekayələr danışdı. Və sonda qadın yatmağa getdi. “Xudahafiz, oğlan,”  o dedi.  “Bir gün yenə gəl, məni gör. Bir gün yenə də gəl məni gör.”

Növbəti səhər at hazır idi. Yunan döyüşçüləri  onu Troya darvazasının önünə çəkib  gətirdilər. Və  burada qoyub getdilər. Atın içərisində qırx Yunan döyüşçüsü  var idi. Onlar bütün günü isti, sarı günəşin altında gözlədilər. Mark atın başında  oturmuşdu. “İndi nə baş verir?”  o düşünürdü.  Qəflətən darvazalar açıldı. Troyalı əsgərlər darvazadan çıxıb, atı içəri dartdılar və darvazaları yenidən bağladılar. Mark Troyalıları eşidə bilirdi.   “Yunanlar nə üçün bu atı bizə verdilər?” onlardan  biri soruşdu. “Sən düşünürsən ki, onlar müharibəni bitirmək istəyirlər?”   “Bəli! Bax!” şəhər divarının üstündə olan əsgər dedi. “Onların gəmiləri gedir”  Bundan sonra Troyalılar bütün axşamı yeyib-içib, mahnı oxudular və rəqs etdilər. Sonra yatmağa getdilər və Troyaya sükut çökdü. Bu vaxt Yunanlar atdan çıxıb, aşağı düşdülər. Dörd döyüşçü darvazaya tərəf getdi və onu açdı.  Bir dəqiqə sonra gəmiləri ilə geri qayıtmış minlərlə Yunan döyüşçüsü şəhərin içində idi. Onlar bir binadan digərinə qaçır, hər yanı yandırırdılar. Beş dəqiqədən sonra bütün Troyanı alov bürümüşdü. Troya od tutub, yanırdı. Buların hamısı Markın gözünün qabağında baş veriridi. Birdən gözəl bir qadın göründü. O, şəhər divarı boyunca tək qaçırdı. “Bu Helendir,” o düşündü,   “Troyalı Helen!” Elə bu anda Andros  dedi, “Ardımca gəl, oğlan” O balaca küçə ilə çox sürətlə aşağı qaçdı. Mark onun ardınca qaçdı. Ancaq, küçə tüstü idi. Mark heç nə görmürdü. “Andros!” o çağırdı. “Sən hardasan?”  Sonra qəflətən tüstünün içindən iki nəfər qılınclı Troyalı çıxdı.  Mark onlara baxdı.  “Xahiş edirəm, məni öldürməyin,” o dedi.   “Məni öldürməyin! Xahiş edirəm!”  

“Mark! Mark! Saat 4 – dür. Avtobus  artıq  yola düşür.”  Feya Markı yuxarıdan aşağı süzürdü. Mark birdən hövlank***** oyandı. “Nə?”  o soruşdu. “Avtobus yola düşür.”  Feya yenidən dedi. Sonra o soruşdu,  “Sən, yaxşısan? Sənin rəngin qaçıb.****** Və bu çirkli daş nədir? ” Mark əlindəki sarı daşa baxdı. “Bu? Oh… bu, bu heç nə.” O dedi. Mark ayağa qalxdı. Yaxınlıqdan qoca  bir qadın keçirdi. Qoca qadının səbətində  balaca taxta atlar var idi. “Birini istəyirsənmi, oğlan?” qadın soruşdu. “Bəli. Niyə də yox?”  Mark atlardan birini aldı və qoca qadını süzdü.  “Xeyr. Bu ola bilməz,” düşündü və avtobusa tərəf addımlamağa başladı.  Qoca qadın onun arxasınca  gülümsədi.  “Xudahafiz, oğlan,”  o dedi.  “Bir gün yenə gəl, məni gör. Bir gün yenə də gəl məni gör.”

SADƏ  İZAHLAR:

Gözü  qamaşmaq* – Gur işıq düşməsi nəticəsində göz heç nə görmür.

Zirvə** – Dağın, təpənin ən hündür, son nöqtəsi, üstü.

Aşmaq***- Dağı, təpəni bir tərəfindən qalxıb, digər tərəfinə enməklə üstündən keçmək.

Süzmək****- Burada baxmaq.

Hövlank oyanmaq***** – Gözlənilməz, qəfil, səksəkəli oyanmaq.

Rəngi qaçmaq******- Sifətinin rəngi ağarmaq.

Orijinalda:

Stephen Rabley “The Troy Stone”

İngilis dilindən tərcümə edən: Zaur Ustac.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Лейла Алиева

Kак слезы стекают из призрачных глаз…

Ты видишь, как слезы стекают из призрачных глаз,
Надежда без слов в октябре замерзла.
Ну да, провинилась, и, может не раз,
Над жизнью шутя несерьезно!

Обиделась жизнь, задирая вверх нос,
Судьбу разменяв на гордыню.
Надежда лишь ждет, снова плоть на износ!
Жаль Стыд заслоняет святыню!

Глаза отражают в покое цветы!
А в сердце-осколки от бала!
Как крик заглушить? Мы с печалью на ты!
Да, это лишь осень Устала!

Возьму пистолет, расстреляю любовь,
Мой тот, кто простит слабость силы!
Пишу, как учили! Вот вскинута бровь!
И рифму вонзаю как вилы!

Довольно спектакля, пора бы уснуть!
Но только придется проснуться!
Творец проложил к бесконечности путь!
И грех нам порой не споткнуться!

Автор: Лейла Алиева

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Лейла Алиева

Тоска вцепилась в сердце …

Тоска вцепилась в сердце острыми когтями.
Не замечаю солнца впереди!
Грусть ближнего топтала под ногами!
А стоили ль того спешащие шаги?

Тепер лишь белка, не сказав ни слова,
Хоть как-то разукрасит мрачный день!
Яд горести до дна испить готова,
Чтоб осознать: я – человек, совсем не тень!

Летает рядом сине-белая сорока!
И каждый куст “ну, смейся” говорит!
Вот только время в лживой клетке, срока,
Вновь насмехаясь, сквозь меня летит!

Судьбой под солнцем голая скамейка
Зовет: “Скорей, присядь и помолись!”
И райским пением просит канарейка:
“Ну, милый друг, пора развеселились!”

Развеселилась, да, Творца увидев
В людских сияющих добром глазах!
Простили все, кого пришлось обидеть!
Остановилось время на часах!

Автор: Лейла Алиева

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Лейла Алиева

ВОЛШЕБНЫЙ ЛЕС

Волшебный лес с таинственным рассветом,
Здесь время только мне принадлежит!
Кто овладел бессмертности секретом,
Мгновеньем каждым жизни дорожит!

Толпа спешащих в никуда прохожих
Вопросом не разрушит тишину!
О, одиночество всех благ мирских дороже!
Минуту дольше часа растяну!

Застывший лес! Не я его владыка!
Но он сейчас принадлежит лишь мне!
Не злюсь на жизнь, что есть короче мига!
Мне бесконечность виделась во сне!

Не злюсь на зной людской никчемной боли,
Все чувства каждого вместив в себя!
Потоком слез! Слез радости без соли,
Как проливным дождем, что ждет земля,

Польем деревья, долы и вершины,
Где каждый человек – ларец чудес!
Не бойтесь рушить скучные равнины!
Пусть вырастет на них волшебный лес!

Автор: Лейла Алиева

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

“SƏNİN DƏ KİTABIN OLSUN”

ASKEF BAŞkANI Savaş ÜnaL BƏYDƏN DUYURU:

Değerli şair ve yazar dostlarımız; Avrasya Sanat Kültür Edebiyat ve Bilim Federasyonu olarak, sizler için çok güzel bir proje hazırladık.
“SENİN DE KİTABIN OLSUN”
kampanyası ile herkes kitabını çıkarabilecek.
Afişimiz de tüm detayları bulabilirsiniz.
Kampanyamız tüm ülkelerde geçerlidir.
********************************************
KATILIM İÇİN BAŞVURANLAR 1.Grup
1-Sona İsmayılova-Azerbaycan
2-Ali Küçük -Antalya
3-Vahdettin Işıldak-Bursa
4-İdris Kasap-İsveç
5-Zamin Rüstemov-Nahçıvan
6-Rüstem Aziz- Bulgaristan.
7-Süleyman Güzel-Antalya
8-Cumali Durmaz-Şanlıurfa
9-Ceyhun İpteş-Adana.
10-Ayhan Haceroğlu-Kerkük.
11-Yahya Azeroğlu-Iğdır
12-Aydın Tazegül-Almanya

Mənbə: SAVAŞ ÜNAL

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Nargis – “İBLİS”-lər haqqında

NƏRGİZ İSMAYILOVA

AMEA Naxçıvan Bölməsi

nergiz.ismayilova@hotmail.com
HÜSEYN CAVİDİN  “İBLİS” VƏ JOZE SARAMAQONUN “İSANIN İNCİLİ” ƏSƏRLƏRİNDƏ “İBLİS” SURƏTLƏRİ

Məqalədə dahi Azərbaycan dramaturqu Hüseyn Cavidin “İblis” və Nobel mükafatına layiq görülən Portuqaliyalı yazıçı Joze Saramaqonun “İsanın incili” əsərlərindəki iblis surətlərindən  söhbət açılır, həmçinin  onların  bənzər və fərqli xüsusiyyətləri haqqında mülahizələr irəli sürülür. Açar sözlər: İblis surəti , Hüseyn Cavid, Joze Saramaqo, xeyir və şər konsepsiyası
 Nobel mükafatı laureatı Joze Saramaqo 16 Noyabr 1922-ci ildə Lissabon yaxınlığındakı Azinaqa qəsəbəsində kasıb kəndli ailəsində dünyaya gəlmişdir. İlk təhsilini Lissabonda alan sənətkar sonra texniki rəssamlıqdan redaktorluğa və tərcüməçiliyə qədər bir çox işdə işləmiş, “Diario” qəzetində mədəniyyət redaktoru olmuşdur (5; 6).  O, siyasi şərhlər yazmış, bu şərhlər bəzən alqışlanmış, bəzən isə tənqidi reaksiyalara səbəb olmuşdur. Portuqaliya Yazıçılar Birliyinin idarə heyətində çalışan sənətkar 1976-cı ildən sonra özünü tamamilə kitablarına həsr etmişdir. Onun ilk əsəri olan “Günah diyarı” (Terra do Pecado ) 1947-ci ildə nəşr olunmuşdur. Portuqaliya oxucusu Per Lagerkvist, Kollet, Mopassan, Andre Bonnard, Tolstoy, Şarl Bodler, Hegel, Raymond Bayer və bir çox görkəmli söz ustalarının əsərlərilə məhz onun tərcümə fəaliyyəti nəticəsində tanış olmuşdur (4, s. 6). 
Müxtəlif illərdə onun “Mümkün şeirlər” (1966), “Bəlkə də, bu sevincdir” (1970), “Bu və o dünyadan” (1971) şeir topluları nəşr edilir. Bir müddətdən sonra onun “Gecə”, “Torpaqdan ucalanlar”, “Baltazar və Blimunda”, ” Lissabon mühasirəsinin tarixi”, “İsanın incili”, “İn Nomine Dei”, “Təxirə salınmış ölüm” və s. kimi əsərləri işıq üzü görür. Saramaqo heç gözləmədiyi bir vaxtda 1998-ci ildə Nobel mükafatına layiq görülür. Onun “İsanın incili” romanı son vaxtların ən qalmaqallı əsərlərindəndir. Əsərdə yer alan ironik fikirlər çoxlarının mənfi reaksiyasına səbəb olmuşdur. 
O, yazılarında, durğu işarəsi olaraq sadəcə nöqtə və vergüldən istifadə etmişdir. Sənətkarın dili olduqca sadədir, bu da  oxucunu ona bağlayan əsas səbəblərdən biridir. Saramaqo 87 yaşında vəfat etmişdir. Onun “İsanın incili” romanı mənəvi baxımdan dərin düşüncələri əks etdirən nadir sənət nümunəsidir. Romanda uzun əsrlər boyu davam edən dini müzakirələr, gizli tarixə fərqli baxış ədəbi boyalarla bir rəssam ustalığı ilə təsvir edilmişdir. Kimiləri əsəri alqışlamış, kimiləri isə ona kölgə salacaq fikirlərlə çıxış etmişdir. Saramaqo insanların fərqli fikirləri atəşinə hədəf olmuş, öz ölkəsində belə çətinliklərlə qarşılaşmışdır. Amma bu çətinliklərə baxmayaraq sənətkar illər sonra olsa belə layiq olduğu dəyəri və etibarı qazanmışdır. “İsanın incili” əsəri bədii xüsusiyyətləri və orjinal üslubu ilə diqqət çəkməyi bacarmışdır. Hətta bu roman illər sonra belə bəzi sirləri ortaya çıxardacaq gücdə olan bir əsərdir. 
Saramaqo bu əsərdə xristian dinini özünə xas ədəbi üslubla təsvir etmişdir. Bilindiyi kimi, İsa və onun nəsli barəsində həm din adamları, həm tarixiçilər, həm də ədəbiyyatçılar müxtəlif fikirlərlə çıxış etmişlər. Bəziləri İsanın insani tərəflərini müdafiə etmiş (J.Saramaqo,  Den Broun), kimiləri isə onu tanrılaşdırmağa səy göstərmişlər (Kilsələr). İsanın obrazının yaradıldığı əsərlərdə İsa, Məryəm, Kilsə, İsanın həvariləri ilə birlikdə Allah və şeytan (İblis) kimi surətlərə də yer verilmişdir. Tədqiqatımıza kömək edən əsərlərə diqqət etdikdə görürük ki, onlar həm bədii, həm dini, həm də tarixi baxımdan reallıqlarla zəngindir.  Bu həqiqətlər oxucuya cazibədar gəlir və həmin dövrü anlamaq baxımından onlarda maraq oyadır. Tarixin bütün dövrlərində dini-fantastik, fanatik düşüncə tərzini əks etdirən romanlar və tədqiqatlar  olmuşdur. Bilindiyi kimi, bəzi cahil insanlar tərəfindən qəbul olunan fanatiklik və elmi rədd səyləri çox pis nəticələr doğurmuşdur. “İsanın İncilin”də Saramaqo bu düşüncələrlə birlikdə onlara aydınlıq gətirmək üçün yollar axtarmışdır. Bu əsərdə İsa tanrılıqdan uzaqlaşdırılıb bütün gerçəkliyi ilə təsvir edilmişdir. Əsərdə Allah və İsa arasında gedən dialoqlarda Tanrı anlayışına fərqli şəkildə yanaşılmışdır. J.Saramaqonun bu əsərində İblis daha müdrik və yaxşı təsvir edilmişdir. İblisin mənfi tərəflərinə işıq tutan bəzi hissələr xaric, bu surət oxucuda nifrət hissi yaratmır. 
Digər İblis obrazı yaradan müəlliflərdən fərqli olaraq məşhur Azərbaycan dramaturqu Hüseyn Cavidin yaratdığı İblis surəti də J. Saramaqo İblisinə bənzəyir. Hər iki İblis surəti sonda qismən də olsa yumşaldılır. Bunu etməkdə sənətkarların məqsədi insanların diqqətini öz nəfslərinin köləsi olmaq məsələsinə yönəltməkdir. H.Cavid klassik Azərbaycan ədəbiyyatının ənənələrini davam etdirən və bu ənənələrə öz orijinal qələmi ilə naxış vuran böyük ədəbi simadır. XX əsr Azərbaycan romantizmi onun adı ilə bağlıdır. Cavid Azərbaycan dramının mövzu sərhədlərini genişləndirmiş, tragik xarakterin, romantik qəhrəmanın və dramın yeni tiplərini yaratmışdı. 1912-1918-ci illərdə iki böyük faciə yaradan sənətkar insanlığı faciəyə, uçuruma sürükləyən mühitin rəsmini söz vasitəsilə təsvir etmişdir. Cavid kimi yaratdığı qəhrəmanlar da həqiqət axtarışındadırlar. H.Cavidin 1918-ci ildə qələmə aldığı “İblis” faciəsi ən gözəl və diqqət çəkən əsərlərindəndir. Bu əsər  bir çox tədqiqatçı tərəfindən araşdırılmışdır. Az sözlə fikrin təməlini oxucuya çatdırmağı bacaran H.Cavid bəşəri sevgini, bəşəri yaxşılığı ustalıqla izah etmişdir. Əsərin qəhrəmanları özünə xas düşüncələri ilə oxucuda dərin təsir buraxır. Bu əsərdə Cavid müharibənin əsl səbəbləri ilə birlikdə, insanların nəfslərinin köləsi olmaları nəticəsində başlarına gələcək fəlakətləri də qələmə almışdır. Cavidin “İblis” faciəsi bəşəri, qlobal bir problemə diqqət çəkmək məqsədi ilə yazılsa da, o bu əsərdə fərqli düşüncələrə də yer vermişdir. Biz eyni fikirlərə J.Saramaqonun “İsanın incili” əsərində də rast gəlirik. H.Cavidin orijinallığı odur ki, onun, hələ 1918-ci ildə yazdığı, təsvir etdiyi gerçəkləri J.Saramaqo və digər sənətkarlar sonralar qələmə almışlar. Bu, Cavidin böyüklüyünün sübutudur, 1918-ci ildə Cavid qələmi ilə təsvir olunan mövzu illər keçməsinə baxmayaraq öz dəyərini və müasirliyini qoruya bilmişdir. Həmişə ədəbiyyatsevərlərin diqqətini cəlb edən H.Cavidin əsərləri öz mistik təbiəti, dinə müasir yanaşması və bununla birlikdə keçmişə hörməti baxımından özünəməxsusluğu ilə seçilmişdir. Onun yaratdığı “İblis” əsəri bunun ən bariz nümunəsidir. H.Cavidin “İblis” əsərində iblisin insanlara görünmək üçün müxtəlif yolları mövcuddur:
Xilqətdəki hər məsələ, hər nöqteyi-mövhum,Hər fəlsəfə, hər məzhəbü məslək mənə məlum, Bəzən olaram bir çoban, azadə bir insan,Bəzən olaram zülmü fəsad aşiqi sultan (2, s. 82).
Bu parçada izah edildiyi kimi, İblis insanlara çatmaq üçün müxtəlif yollar axtarır, bəzən çoban, bəzən sadə insan, bəzən isə fəsadlıqlar aşiqi olan bir sultan qiyafəsinə bürünür.J.Saramaqonun “İsanın incili” əsərində də iblis H.Cavidin “İblis” əsərində İblisin özünü mədh edərkən söylədiyi kimi “çoban” qiyafəsində təsvir edilmişdir. Çobanlıq İblisin insanlara yaxınlaşmaq üçün büründüyü kimliklərdən biri olaraq göstərilmişdir.-“Öz əllərimlə xəmir yoğurdum, ancaq yerin dərinliyində yanan ocaqda bişirdim çörəyi və onu sənə gətirdim”.-Məryəm o dəqiqə anladı ki, həmin çoban kimdir (4, s. 5). J.Saramaqonun “İsanın incili” əsərində İsanın anası Məryəm əvvəl İblisi mələk sanmışdı. Lakin törətdiyi əməllərdən çıxardığı nəticələrə diqqət etdikdən sonra Məryəm onun İblis olduğunu anladı. İblis ilk əvvəl dilənçi qılığında İsanın anasının (İsanın) ziyarətinə gəlmişdi. İsanın doğumu gerçəkləşdikdən sonra isə İblis təkrar mağaraya onları ziyarətə gəlmişdi (4, s. 34-35). Bu dəfə də iblis Çoban qiyafəsində görünmüşdü İsanın anasına. İsa böyüyüb evi tərk etdiyi zaman o yenə həmin çobana rast gəlmiş (İsa bu vaxt Çoban barəsində heç nə bilmirdi)  və onun yanında işə başlamışdı. Bir gün Tanrıya dua etmədiyi üçün İsa Çobandan uzaqlaşmağa qərar verir, bu zaman onlar arasında belə bir söhbət gerçəkləşir:  İsa : Mən gedirəm, Tanrıya təşəkkür və dua etməyən biriylə daha yaşaya bilmərəm.  Çoban: Mən yəhudi deyiləm, başqa dinin ayinlərini icra edə bilmərəm.  İsa: Tanrı təkdir! (4, s. 244-245 )Çoban: Ah bəli, əgər tanrı varsa, bəlkə də təkdir. Amma iki dənə olsa, daha yaxşı olardı. Biri canavar, digəri quzu üçün, biri öldürən, digəri ölənlər üçün, biri məhkum üçün, digəri cəllad üçün.J.Saramaqonun “İsanın incili” əsərindən alınmış bu dialoqda iki fərqli düşüncə mövcuddur. H.Caviddə də İblisin Elxanın düşüncələrinə qarşılıq olaraq verdiyi cavabda bu cür bənzərliklər mövcuddur.Elxanİstəməz artıq həyəcan,Yerdə qoymaz qanı ədalətli Yaradan.İblis( lağlağı bir qəhqəhəylə )Bəli, əzsən də, əzilsən də, bəli,Yenə adildir o müdhiş qüvvət! (2, s. 88-89)”Mifologiyaya uyğun olaraq allahın ədalət pərdəsi altında etdiklərində ədalətsizlik, zülm, zülmət görən iblis yer üzünü səyyah kimi qarış-qarış dolaşır, qadir qüvvənin qoyduğu qayda-qanunu uyğunsuz, biçimsiz görür” (3, s. 116).Hər iki əsərdə sənətkar İblis obrazından istifadə edərək insanlığın cavablaya bilmədiyi bəzi sualları və problemləri ortaya atır. Bu problemləri xeyirin (tanrı, mələk) və şərin (İblis) dili ilə müzakirə edir. Xeyir və Şər anlayışı ədəbiyyatda və dində ən çox müraciət olunan mövzular arasındadır. Zərdüştün “Avesta”, Nitşenin “Zərdüşt belə buyurdu” və. s kimi əsərlərdə də şər ruhlar, insanı pislik etməyə yönləndirən ünsürlərdən müxtəlif adlarla bəhs olunmuşdur. Hüseyn Cavid özünün “İblis” əsərində Zərdüştün adını çəkməklə onun xeyir və şər konsepsiyasına diqqət çəkmək istəyir. İblis Ariflə söhbətlərinin birində deyir:Zərdüştü düşün, fəlsəfəsi, fikri, dəhasıHəp atəşə tapdırmaq idi zümreyi-nası.   Yalnız bunu dərk etdi o əllameyi-məşhur,              Yalnız o böyük baş şu kəşflə məğrur… (2, s. 13). Saramaqonun da yaratdığı obrazlar H.Caviddə olduğu kimi dərin psixoloji vəziyyətlər yaşayarkən, məntiqli olmağa çalışmaqla birlikdə nəfsləriylə mübarizə aparırlar.  Saramaqodan fərqli olaraq Cavid Tanrını deyil, nəfslərinin köləsi olmuş insanları ittiham edir.İblis(bir guşədə ağsaqqal abid qiyafətində görünür, yarımqəhqəhə ilə)İnsandakı nəfsi-şumə daimİblis olur, ancaq olsa hakim ( 2, s. 58). Hər iki əsər fantastik surətlərlə zəngin olsa da, H.Cavid “İblis” əsərində bəşəri problemləri daha real təsvir etmişdir. Saramaqonun əsərində diqqətimizi çəkən hekayələrdə insanlar fanatikcəsinə inanclarının köləsi halına düşürsə, Cavidin “İblis”ində insanlar bu köləliyə son vermənin bir yolunu tapır. Saramaqo “İsanın İncili” əsərində müxtəlif fanatiklikləri ironik bir dillə tənqid etsə də, onlara aydınlıq gətirə bilmir. Dövrləri müqayisə etsək görərik ki, Cavidin təhlilləri daha orijinal,  çıxardığı nəticələr isə daha qətidir. Saramaqo İsanın kilsə tərəfindən müqəddəsləşdirilməsinə sözün gücüylə gülmüşdür. Əsərdə qeyd edildiyi kimi, İsa insan olaraq doğulsa da, heç kim İsanı insan olaraq qəbul etmək istəmir və onun insan olaraq yaşayışı ilə maraqlanmır. Maqdalalı Məryəm (Mariya Maqdalina) İsanın dünyəvi hisslərinin olmasının, İsanın Tanrının oğlu olmadığının bir sübutu olaraq çox güclü bir dəlildir. Bu sübut haqqında Den Broun  özünün  “Da Vinçi Şifrəsi” əsərində də danışmış və buna öz münasibətini bildirmişdir: “Konstantin Məsihi rəsmi olaraq Tanrının oğlu olaraq qəbul etməklə onu insan dünyası xaricində var olan bir ilahi gücə, ilahi  bir varlığa çevirdi” (1, s. 150).  “İsanın incili” əsərində daxili inanclar və sarsılmaz kilsə gerçəklərinə ciddi zərbə vurulur. Cavid də eyni üsuldan istifadə etmiş, qəbul olunmuş bəzi fikirlərin iç üzünü açmaqdan çəkinməmiş, sözlər ilə təhlükəli oyun oynamışdır. Saramaqo hadisələri və həqiqətləri müdhiş ironik bir şəkildə şərh edir, hər paraqrafda qarşılaşdığımız ironik şərhlər ilə insanı gülümsədir. O “İsanın İncili” əsəri ilə dörd rəsmi versiyası olan bir din kitabının (İncil – Matta, Mark, Luka, Yəhya) qeyri-rəsmi və qəbul edilməyən bir şərhini ortaya qoymuş sənətkar olmaqla bərabər, bu şərhlərini real həyatla çox gözəl sintez şəklində izah və isbat edə bilmişdir. Saramaqo fanatik düşüncələrə məntiq qatan bir sənətkardır.  Onun bu romanında da İsanın doğumuna, çoban qılığına girən şeytan ilə qarşılaşdığı hissəyə qədər, həyəcanlı hadisələr baş vermir. Anasının ona hamilə ikən yaşadığı hadisələrdə yaşlılar şurası məntiq axtarmaqdadır. Cavidin “İblis” əsərində də eyni vəziyyət yaşanmaqdadır. İblisin ortaya çıxması ilə hadisələr canlılıq qazanır. Həyəcan, təəssüf, məğlubiyyət və zəfərlər bir-birini əvəz edir. Cavidin bu əsərində xeyir və şər daima yarış içindədirlər, bəzən xeyir qiyafəsinə bürünmüş şər yanılma və məğlubiyyətlərə səbəb olur. Saramaqonun yaratdığı İblis surətinin ağıllı söz oyunlarını, daha əvvəllər yaradan dahi dramaturq H.Cavidin “İblis” faciəsi bu tərzdə əsərlər yaradan sənətkarların əsərlərindən heç də geridə qalmır. H.Cavidin “İblis” əsərində bəzi yerlərdə, məsələn; İblisin Arif və Arifin sevdiyi qadın Rənanı qurtarmaq bəhanəsiylə onları daha pis bir sona hazırlamaq məqsədi ilə oynadığı oyuna, yaxşılıq bəzəyi verdiyi səhnədə Şeytanın az qala yaxşılıq mələyinə çevrildiyini görürük:Arif( İblisin ayaqlarına bağlanar və son dərəcə həyəcanlı )Bir Xıdırmı, ya mələkmisin?Yalnız bunu bilmək istəyirəm mən (2, s. 64).Eyni vəziyyətlər və eyni yanılmalar Gete, Bulqakov, Lermantov və Saramaqo kimi məşhurların əsərlərində də görülməkdədir. Bu sənətkarların hamısında qəhrəmanlar əvvəl şər ruhları pisləsələr də, bir müddət sonra nəfslərinin toruna düşərək xeyirlə, şəri ayırd edə bilmirlər. Bu səhnələrdə əsər qəhrəmanlarının psixoloji məğlubiyyəti müşahidə edilir. Yuxarıdakı misralardan göründüyü kimi, Cavid qəhrəmanı Arifin də bəzən ağlını qarışdıran İblis, öz məqsədi üçün hər şeyi edir. Faust dünyəvi nemətlərə yenidən alışmağa başlarkən Mefistofel sevinir, Lermontovun Demonu zəfərini qeyd edir, Bulqakovun Volandı Margaritanı onun qanlı mərasiminə ev sahibliyi etməyə məcbur edir, Saramaqonun İblisi öz rolunu çox gözəl oynayır, Cavid İblisi isə həqiqəti anlayıb onu lənətləyən insana: İblis nədir?-Cümlə xəyanətlərə bais …Ya hər kəsə xain olan insan nədir?- İblis! …söyləyərək qəhqəhələrlə yer altına çəkilir (2, s, 104).Nəticə olaraq qeyd edə bilərik ki, müxtəlif dünya sənətkarlarından və onların yaradıcılığından heç də geri qalmayan H.Cavidin yaradıcılığı, sənətkarlığı təqdirəlayiqdir. O həm dünyanın, həm də Vətəninin ən ağır günlərində sözün gücü ilə şərlə mübarizə aparmış və bu mübarizədən qalib çıxmışdır. Onun əsərləri dünya miqyasında tanınmağa layiqdir.

ƏDƏBİYYAT

1. Dan Brown. Da Vinçi Şifresi. İstanbul: Altın Kitaplar Yayın evi, 2003, 295 s.  

2. Hüseyn Cavid. Əsərləri. Beş cilddə, III cild.  Bakı: Lider, 2005, 304 s.

3. İsmayılov Ə. Dünya romantizm ənənələri və Hüseyn Cavid. Bakı: Yazıçı, 1983, 220 s.

4. Joze Saramaqo. Seçilmiş əsərləri. Bakı: Şərq-Qərb,  2010, 800 s.

5. http://en.wikiquote.org/wiki/Jos%C3%A9_Saramago

6. http://www.nytimes.com/2010/06/19/books/19saramago.html?pagewanted=all&_r=0

Наргиз ИсмаиловаОБРАЗ ДЕМОНА В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ «ИБЛИС» Г.ДЖАВИДА,И «БИБЛИЯ (ИНДЖИЛ) ИСА» ЖОЗЕ САРАМАГОНА

Статья посвящена к исследованию драма «Иблис»-Демон видного Азербайджанского драматурга Гусейна Джавида и «Библия (Инджил) Иса» лауреата Нобелской премии Жозе Сарамагона писатель Португалии. Автор статьи, исследуя образы Демона в этих произведениях, сопоставляет их различие  и отличительные, сходные черты на Восточном и Западном ареале.Эти произведения, являясь плодами разных времен, отличаются своим мастерством, и привлекает вниманию читателей. Ключевые слова: образ Демона, Г. Джавида, Жозе Сарамагона, добра и зла. 
(Məqalə filologiya elmləri doktoru F.Y.Xəlilov tərəfindən təqdim edilir).

Nargiz IsmayilovaDEVIL IMAGES IN HUSEYN JAVID`S “IBLIS” (“DEVIL”) WORK AND JOSE SARMAQON`S “ISANIN INJILI” (“JESUS`S BIBLE”) WORK
In the article the author speaks about the devil images in geniuses Azerbaijan craftsman Huseyn Javid`s “Iblis” (“Devil”) work and Portugal writer Jose Sarmaqon`s “Isanin injili” (“Jesus`s Bible”) work who deserved to the Nobel Prize. The same time the author investigates the similar and dissimilar features of Devil images in both work. Though both these works belong to different period but both of them involve the attention for their handicraft features. In the investigation the author touches the goodness and evil conception which have a long history. 

Mənbə: Nargis İsmayılova

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru


Николай Грибачев – о Насими

НАШ СОВРЕМЕННИК

  В истории мировой культуры есть вехи, по которым ориентируются все последующие поколения.Именно такой вехой на пути движения всемирной литературы вперед,к прогрессу был и остается Имадеддин Насими-поэт-гуманист, величие которого сегодня осознаешь в полной мере.

   Такова уж диалектика, что жемчужины народной мудрости, извлекаемые из гущи жизни, становятся предметом искусства, а искусство, в свою очередь, возвращается в жизнь, воздействуя на нее. В творчестве Насими в неразрывном единстве сплелись высота поетичности и глубина народной мудрости. Он был и поетом и мудрецом. Черпая из окружающего его мира все лучщее, он сторицею отдавал ему свои творения.

  Мировая культура создавалась не на голом месте.Чем глубже ее корни, тем пышнее сегодння крона этого могучего древа, которое питает и поезия Насими. И не случайно народы, как в нашей стране, так и далеко за ее рубежами, воздают дань уважения великому азербайджанскому поету.

  Вот почему Насими – поет далекого прошлого – становится нашим современиком.

Автор: писатель Николай Грибачев

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

NASİMİ – BY TIA HASANOVA

NASIMI: THE TRENDING IDEALS OF AN ANCIENT AZERBAIJANI POET

As 2019 has been declared the Year of Nasimi in Azerbaijan, the following article explores the great poet’s life, work and ideas.

A decade ago, on my second trip to Baku, I stumbled across a little faded green volume of Azerbaijani poetry excerpts, translated into English. Countless times I had passed under the regal statues of the beloved poets of Azerbaijan silently observing Fountains Square from their balcony post in the Azerbaijani Literature Museum, but I had not yet taken the time to read the works of the poets that Azerbaijanis revere and memorize from their childhood.

I couldn’t put it down. Even in a translation, which can never fully render the melody and intricacies of the verses in their original language, the words nudged my core.

A poet of neighbouring Persia, Hafiz, once wrote, A poet is someone who can pour light into a cup, then raise it to nourish your beautiful, parched, holy mouth.

Indeed, the ancient poets of Azerbaijan continue to nourish their posterity with timeless and universal truth, keen insight, and furling passion.

A pursuer of divine truth

Imadaddin Nasimi stands out with a delightful relevance in this cohort. A mystic poet who wrote during the turn of the 14th century, Nasimi’s poetry filters religious dogma and dispenses a delicate sherbet of truth and empathy. His verses navigate the search for understanding, union with the Divine, and love for humanity. Nasimi’s work probes the depths of imago dei, a risky undertaking in his day. The poet was not unaware of the perils of his philosophy; he frequently evokes the Persian poet Hallaj Mansur, who had been famously put to death decades earlier for declaring, I am the Truth:

      Take the noose, burn brightly – you who, like Mansur, say: “I am God!”
      You in other worlds will gain a haven safe from any foe!

While many saw Mansur’s declaration as blatant heresy, others understood the mystic to be declaring that the essence of God existed within humanity. Nasimi’s own mentor and tutor, Fazlullah Astarabadi, was likewise condemned and executed for charges of heresy in Nakhchivan.

Tragically, Nasimi eventually met a similar fate, and the legend of his death highlights the themes of his life. Nasimi had left Baku for Turkey in 1394, he was eventually imprisoned for spreading the Hurufi philosophy of Fazlullah. One day, one of his disciples was seized while reciting a ghazal of Nasimi’s:

      To see my face you need an eye that can perceive True God. How can the eye that is short-sighted see the face of God?

The authorities demanded that the young man identify the origin of the verses, but he bravely claimed the poetry as his own to avoid implicating Nasimi. However, upon becoming aware of the incident, Nasimi immediately revealed himself as the ghazal’s creator and was consequently sentenced to death by flaying, effectively giving up his own life in sacrifice for another.

The pull of the mystical

Nasimi’s controversial themes were typical of the mystics of the region, most of whom adhered to Sufi Islam or offshoots of it. Interestingly, in recent years, the poetry of ancient Persian mystics has enjoyed a surge of popularity in the United States and Europe. Indeed, many writers have sought to answer the question, how did the ancient Persian mystic Rumi become one of the best-selling poets of the United States? Nasimi, writing in Persian, Arabic, and Azerbaijani Turkish, lifted Turkic literature to the calibre of the Persian and Arabic divans, or collections.

Nasimi’s mentor Fazlullah was himself inspired by Rumi. Fazlullah had been born into a family of judges and began the profession at an early age when his father passed away. However, his life path was irrevocably altered when one day, upon hearing a nomadic dervish reciting verses of Rumi, the young Fazlullah entered a powerful trance. When he asked his own religious instructor to reveal the meaning of the words, the man answered that one could only understand the meaning by devoting oneself to a lifetime of spiritual devotion and thereby experiencing the answer rather than intellectually learning it.

Fazlullah attempted to maintain his work as a judge during the day by retreating to a cemetery at night to pray in solitude, but eventually he set aside his work entirely and gave up a life of comfort and possessions to pursue spiritual understanding. His pursuits birthed the doctrine of Hurufism, one of the core beliefs of which was that God has made himself manifest in the word and in the face of man. The word huruf means letters in Arabic, and Hurufism allocated significant importance  to  the  esoteric meaning and numeric values of letters.

The Meeting Place of the Human and the Divine

Nasimi became a devoted follower of Fazlullah, and the themes of Hurufism permeate his poetry. Nasimi centres his work on exploring the nuances of human nature:

      If you’re not a devil, know and study man,
      Speak of Adam’s essence, origin and sway!

He frequently explores the mystery of man being made in the image of God:

      Know God, acknowledge him, Nasimi! You are mankind’s son
      And I am he who did receive from God the name of man.
      Both worlds within my compass come, but this world cannot compass me
      An omnipresent pearl am I and both worlds cannot compass me.
      Because in me both earth and heaven and Creation’s “BE!” were found,
      Be silent! For there is no commentary that can encompass me.

The Hurufi significance assigned to letters and their numerical values is ubiquitous in his work:

      Supreme God is himself humanity’s son
      Of God’s words thirty-two letters are the sum.
      The whole of the world is the All-Holy One.
      And man – a soul whose countenance is the sun.

And…

      It’s from God that I come with tiding of glee
      I beheld there an “L” and “O”, “V” and “E”
      And in all eighteen thousand words did I see
      The Divinity: all-pervading is he.

The poet exalts the pursuit of love over pretension and positions of power:

      Who would be like Mansur seeks neither pulpit nor throne.
      Into the noose of love sublime his neck he shall thrust.

And deconstructs the brick wall dividing sacred and secular:

      Do you not say that God is everywhere?
      Why do you then distinguish between the tavern and the mosque?

He sets forth a philosophy of peacebuilding and nonviolence:

      Accept this truth: I harm no one and hurt for hurt I’ll not exchange.

And…

      I have no share in the enslavement of man. God knows I speak the truth.

He champions the foundational concept of human rights, that every human has intrinsic value:

      O you who call a stone and earth a precious pearl, is not man who is so fair and gentle also a pearl?

The Intimate Connection Between Creation and Creator

In typical Sufi form, Nasimi’s spiritual themes are embodied in the tender imagery of a lover yearning for his beloved. In Sufi poetry, human eros frequently symbolizes the intimate union between God and humans that Sufis believe is the ideal state. But Nasimi’s verses also stand on their own as delightful love poetry, glimpsing the complex passion and yearning of lovers.

      The whole world is surrendering to your grace.
      You brought God’s secret forth from its hiding place.
      Without you what is soul, or loving the world?
      It’s you who is soul and the lover’s world embrace.
      Your lips are the source of life. But, God be praised,
      Not everyone to your lips the source can trace.
      Who drinks life-giving water? Ask of the man
      Who once the wine of your ruby lips did taste.

In the tradition of the mystics, Nasimi’s poetry is a splendid divan of universal truth and beauty. His ideas reach down into the core of humankind and stretch across the globe in their relevance and effect. In an era that is increasingly divisive, Nasimi’s truths are like a balm delivered by tender and empathetic hands.

A living legacy

In celebration of Nasimi’s work, last autumn in Azerbaijan, artists, musicians, writers, and thinkers of all varieties gathered in a four-day festival to explore the themes of Nasimi and their significance to our world today. The Nasimi Festival of Poetry, Arts, and Spirituality sought to intertwine ancient ideas of spirituality with modern notions, rooted in the timeless and universal concepts of Nasimi. The festival featured a range of diverse collaboration and artistic expression, including visual arts exhibitions, a fair-trade and ethical fashion design, inclusive community dance, immersive theatre production, and outdoor poetry installations across the Old City.

The coordinator of the festival, Mr Jahangir Selimkhanov, is a cultural policy and arts management expert, with an extensive history in developing and preserving the intangible cultural heritage of Azerbaijan and collaborating with cultural organizations and individuals across the globe. I asked Mr Selimkhanov to elaborate on the goals and outcomes of the festival.

VoA: What core concepts of Nasimi’s poetry and ideas did the festival celebrate?

JS: The main strands for building up the concept of the Nasimi Festival were developed by Ms Leyla Aliyeva, the Vice President of the Heydar Aliyev Foundation – to pay tribute to the unique personality of Imadeddin Nasimi and, in the meantime, to reach out far beyond a bio-festival by celebrating spirituality, which was the main characteristic of the great poet’s worldview. The festival is meant to attract, and ideally unify, very diverse audiences, and the following perspectives diverge in concentric, scaling circles: the personality of Nasimi and the interpretation of his many-valued poetic heritage; the ideas of“tasawwuf”and“hurufiyya,” reflected  in  Nasimi’s  poetry  (spiritual growth and perfection, the light of knowledge of truth, emanation of the divine in man, the esoteric meaning of script and letter); and “pantheism” (in a very loose interpretation of this scholarly term) and inter-confessional embrace, the universal scale of the spirit of Nasimi; and modern views on spirituality – at the junction of diverse traditional denominations, or outside the orthodox religious doctrines, which through the centuries echoes with the spiritual aspirations of Nasimi.

The festival’s motto is Beyond the limited self, supported by a quote from Nasimi’s famous verse: I’m a particle, I’m the sun (Zərrə mənəm, günəş mənəm). The key concepts of the festival included quest for truth, altruism/compassionate love, spiritual intelligence, and empathy.

Thematic vectors included balance with nature, creativity, strength of the human spirit, self-overcoming, and striving for light and virtue.

VoA: describe your impressions of the Bahariyya Music Project of the festival, which you directed.  (You can view the performance at https://www.youtube.com/watch?v=gozhKHmMVeU).

JS: It was indeed an unforgettable event – the performance took place in an old industrial heritage building, the very first power station of Baku, which is now home to the Stone Chronicle Museum, with its solemnly impressive stone walls, 10-metre-long windows, and fabulous acoustic ambience. The bold yet meaningful light design by Dutch light artist Andre Pronk and stage outfits by Orkhan Gadim added to the mystery of extraordinary revelation.

VoA: What would you say was the over-all impact of the festival on participants?

JS: Throughout the festival we received very positive feedback. It was quite a risk to include a lecture on shared economy in the 21st century, or the performance of the Recycled Orchestra from Paraguay featuring teenagers playing on musical instruments made of scraps from a landfill, or the exhibition of Brian Eno’s work with computer-manipulated “generative” images and sound content and so on – and all that in a festival named after a poet who lived more than six centuries ago! However, in each case the message was clearly articulated in connection to Nasimi’s spiritual pathos and aspirations.

This is in contrast with, for example, the intellectually provocative “gesture” of Peter Sellars, who designed an entire cultural festival dedicated to the jubilee of Mozart without performing a single note from his massive oeuvre (see https://www.nytimes.com/2006/11/25/theater/25sell.html). We tried to balance between paving the way to a better understanding and appreciation of the complex language of Nasimi’s poetics while simultaneously imagining him as our contemporary.

VoA: What wider impact do you believe an event like the Nasimi Festival can have on the country as a whole?

JS: It would be too ambitious to pretend that a single cultural event could produce any measurable impact on the whole country. We simply did our best to present an example of an event that is open (if not boundless) in terms of cultural domains and art disciplines represented, striving for artistic excellence, and, in the meantime, inclusive and participatory questions rather than assertions. As Gert Naessens, Operations and Project Manager of the European Festival Association, stated in a letter sent upon completion of the Festival,

Even in the first edition, it’s clear that the festival has a high potential and is on its way to becoming an example for the region. Con-gratulations for organizing such a great festival within this very short period of time!

The festival, organized by the Heydar Aliyev Foundation, is set to become an annual event. In one of his quatrains, Nasimi once lamented,

      Where shall one find a true friend of pure heart?
      Where is the man of conscience and justice?

Certainly the poet would have been gratified to the depth of his being to know that the ideals he lived and died for have been resurrected centuries later in this dynamic annual gathering to collaboratively influence a deeper understanding in society of spirituality, truth, justice, artistic expression, and human love.

About the author: Tia Hasanova is a writer from the United States. She writes content and curriculum for US companies, focused on language acquisition and cross-cultural communication.

İLKİN MƏNBƏ: LITERATURE

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

İLİN ƏN ÇOX OXUNAN KİTABI

İllər dəyişdikcə nəticə də dəyişir. Ötən illərdə həftəlik ortalama nəticələr artıq sutkalıq nəticəyə çevrilmişdir. Beləki, “Gülünün şeirləri” kitabına və ayrı-ayrı şeirlərə müraciət nəticəsində ortalama sutkalıq müraciət sayı 550 – 650 arasında dəyişir. Demək olar ki, oktyabr ayından may ayına kimi digər yazı və yazarlar top doqquzluğa çox nadir hallarda düşə bilirlər (məhz bu səbəbdən biz ikinci bir “yazarlar” – yeni 2019-cu ilin iyun ayından – istifadəyə verməyə məcbur olduq və artıq orada da eyni nəticələr təkrar olunmağa başlayır). Bu heç də onların zəif olması anlamına gəlməməlidir. Sadəcə olaraq, hərflərə aid şeirlər müraciət edənlərin sayı daha çox və fəaliyyət və istəkləri daha intensivdir. Ümumi nəticədə 2011 – ci ildən tam açıq və pulsuz olaraq internet üzərindən oxycuların istifadəsinə verilmiş “Gülünün şeirləri” kitabı 2015-cildən bu yana müntəzəm olaraq, hər il təxmini iki qat artan müraciət sayı ilə ilin ən çox oxunan kitabı olur.

YENI YAZARLAR – 04.10.2019

Qeyd:

04.10.2019 – cu il tarixə ən çox nəticənin qeydə alındığı saytın İP ünvanı üzrə daimi izləyicisi 95. 617  -ə bərabərdir.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru