Tuncay Mustafayevlə söhbət

Həqiqətən də istedad yaşın azlğına, çoxluğuna baxmır. Müdriklər demişkən, elə anadan doğulur. Elə götürək ölməz şairimiz Səməd Vurğunu, dramaturq-yazıçı Cəfər Cabbarlını. O cür dahilər 8-12 yaşlarında yazıb-yaratmağa başlayıblar. Bu gün də ölkəmizdə az da olsa istedadlar yetişir.

Biz istəsək də, istəməsək də o istedad zamanından, vaxtından asılı olmayaraq üzə çıxacaq. Onlardan biri də  Bakı şəhəri Arif Hüseynzadə adına 20 saylı tam orta məktəb-liseyin  V  sinif şagirdi Tuncay Mustafayevdir. Bu yaxınlarda Zaur Ustacın “Dağlar” adlı təzə çapdan çıxmış  “Almanax” kitabında bir qrup şairin şeiri verilmişdir.  O yazarların içərisində Tuncayın “Azərbaycan” şeiri mənə çox təsir bağışladı, ruhumu yerindən oynatdı. O, 10 yaşlı cocuq, sanki işğal altında olan ata-baba yurdu Ağdamda, Şuşada olub, Qarabağın səfalı yerlərini, ecazkar mənzərələrini görübmüş… Bir Vətən nisgilini, Vətən ağrılarını içinə çəkib poetik ifadələrlə 4 bəndlik şeirə çevirib.  Həmin şeirin bir bəndini xatırladıram:

Tuncayam, elim, Ağdam!

İnana bilmir adam.

Vətən edilib, edam…

Dörd yanda tikəmiz var!

Sözlər nə qədər düşündürücüdür. Məncə, şərhə ehtiyac yoxdur.  Şair dostum Zaur Ustacdan xahiş etdim ki, məni gələcəyin əsl yazarı Tuncayla görüşdür. Sağ olsun, sözümü yerə salmayıb onu Nərimanov parkına gətirdi. Onun baxışlarında, sanki bir qəribəlik vardı. Yaşca kiçik olmasına baxmayaraq, ahıl, müdrik adamlar kimi danışırdı. Verilən suala tez cavab verməzdi. Sözü qənaətlə işlədərdi, hər şeyi yerbəyerində deyərdi. Ağıllı cavabları və gözəl şeirləri ilə adamı heyrətə gətirirdi. Əsl söz adamı idi. İçindən qaynayıb-gələn istedadı, sanki dağların dərinliyindən çıxan, daşlardan-qayalardan süzüb-gələn bir bulağı xatırladırdı. Özü kimi şeirləri, hər bir kəlməsi də saf və təsirli idi.

Xatırladım ki, Tuncay 2009- cu ildə Bakı şəhərində anadan olub, hal-hazırda məktəblidir.

– Tuncay, necə oldu ki, şeir yazmağa başladınız?

Sualıma çox təmkinlə cavab verdi:

– Nağıllar həqiqətdir. Dünyanın çox açılmamış mözüələri, sirləri var. Onlardan biri də yuxudur. Hələ balaca uşaq idim. Təxminən, 4-5 yaşım olardı. O möcüzələr yuxularıma girərdi. Maraqlı, qəribə bir dünya görərdim… Ağsaçlı, ağ qiyafətdə yaşlı nurani bir qoca ilə söhbət edərdim.  Həmin müdrik qoca mənə gözəl nağıllar, şeirlər, Tanrının möcüzələrindən danışardı. Səhər ayılıb dururdum ki, o ağsaçlı qoca yoxdur. Onun hər kəlməsi məni narahat edirdi. İçimdə rahatlıq tapmırdım. İki il bundan öncə atamın noutbukunu açdım və başladım yazmağa.

– Bəs sənə komək edən, yolgösrətən olmadı?

– Xeyr, ancaq mən yuxuda gördüklərimi və bildiklərimi yazdım. Əmi, həyatda o qədər yazılası şey var. Öz gündəliyimdə qeyd edirəm. Hətta yuxuda gördüyüm ağgeyimli kişinin də sözlərini… Şeirlərim çoxdur. Əvvəlcə yazıram. Sonra da onu tənqidi gözlə nəzərdən keçirirəm. Xoşuma gəlməyəni cırıb atıram.

– Bədii əsərlər oxuyursanmı?

– Mən mütaliəni çox sevirəm. Ona görə də bədii əsərlər oxuyuram. Sağ olsun, atam mənə çoxlu kitab alıb gətirir. Əvvəlcə öz ədəbiyyatımızı, sonra da dünya ədəbiyyatını bilmək lazımdır. Diqqətinizə çatdırım ki, hər bir xalqın yazarlarını öz dillərində oxumaq adamda daha xoş təəssürat yaradır. Tarixi əsərlərə, müharibə ilə bağlı əsərlərə daha çox üstünlük verirəm. Hər bir kəs əvvəlcə öz olkəsinin tarixini və ədəbiyyarını gözəl bilməlidir. Sevimli yazıçımız Aqil Abbasın “Dolu” romanını düz, iki dəfə oxumuşam. Bu əsərdə yazıçı dili, yazıçı təxəyyülü daha yüksəkdir. Bu əsərdə ruhların işğal altında olan torpağa, ata yurdum Ağdama getməsi məni daha çox təsirləndirdi… Sizin “Güllə işığında” povestinizi də oxumuşam. Mən yaşlı, orta və yeni nəsli də oxuyuram. İllər dəyişir, əsrlər dəyişir, nəsillər dəyişir, amma şairin şeiri dəyişmir. Ədəbiyyat sözün üstündə qurulub. Əsl yazarın öz sözü olmalıdır.

– Bəs şeirdən başqa əlavə nə işlə məşğul olursan, nəyi xoşlayırsan?

– Uşaqlıqdan idmanı sevirəm. Şeir yazmaqdan çox əvvəl, daha dəqiq desək, 2013-cü ilin sentyabr ayından idmanın cüdo güləş növü ilə məşğul oluram. Söz düşmüşkən deyim ki, bu sahədə nailiyyətlərim çoxdur.  Bakıda və rayonlarda keçirilən cüdo üzrə açıq birinciliklərdə həmişə yer tuturam. Son yarışlarda, demək olar ki, ancaq birinci yer tutmuşam.

– Bəs ölkəmizdən kənarda necə, heç xaricə yarışa getmisənmi?

– Bəli, bu il 2019- cu ilin mart ayında qardaş Türkiyə Respublikasına getmişdik. Rizədə Çay festivalı ilə əlaqədar təşkil olunmuş Uluslararası Cüdo Turlamasında üçüncü yeri tutdum.

– Bunlar çox gözəl. Gələcək barədə hansı planların var?

– Elə bir planım yoxdur. Cüdo ilə məşğul oluram. Həftədə üç dəfə məşqə gedirəm. Şeir də gələndə yazıram. Dərslərimi yaxşı oxuyuram. Dərslər başlayandan sonra heç fikirləşməyə vaxt olmayacaq.

– Hansı fənləri xoşlayırsan?

– Fənlərə fərq qoymuram. Hamısını oxuyuram. İngilis dili və rus dili çox vaxtımı alır. Riyaziyyatla da çox məşğul olmağa çalışıram.

– Afərin, Tuncay! Bütün işlərində uğurlar arzu edirəm. Yolun açıq olsun!

Düşünürəm ki, Tuncay yaşından çox böyük yazır və danışır.  İnanırıq ki, o gələcəyin ən böyük idmançısı və söz adamı olacaq.

Söhbətləşdi: Qələndər Xaçınçaylı

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Rövşən Hüseynov – şəhid

Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Rövşən Hüseynovun xatirəsi “25 YARPAQ” layihəsi ilə əbədiləşdirilir. Bu layihə ustac.az və yazarlar.az – ın birgə təşkil etdiyi növbəti tədbirlərdən biridir. Layihə haqqında tam məlumat:

ONUNCU LAYİHƏ

Layihənin adı:

“25 YARPAQ”

Məqsədi:

Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Rövşən Hüseynovun xatirəsini əbədiləşdirmək. Gəncləri vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə etmək.

Birinci Qarabağ Müharibəsi zamanı Bakı Dövlət Universitetində təhsilini yarımçıq qoyaraq torpaqlarımızın müdafiəsinə yollanmış və qəhrəmancasına şəhid olmuş, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Rövşən Hüseynov timsalında şəhid tələbələrimiz (doxsanıncı illərin sonuna kimi bütün şəhid olmuş tələbələrin portretləri BDU-nun əsas binasını girişində, göz önündə asılmışdı…) xatırlamaq, onların yarımçıq qalan arzularına, Vətən naminə öz istəkləri ilə aldıqları qərarlarla yarım qalmış qısa ömürlərinə diqqət çəkməkdən ibarətdir… #25yarpaq haştağından istifadə olunacaq.

QISA ARAYIŞ:

Rövşən Hüseynov 22 fevral 1967-ci ildə Ağdam rayonunun Quzanlı kəndində anadan olmuşdur. 1984-cü ildə burada orta məktəbi bitirdikdən sonra Mədəniyyət evində işləmişdir. 1985-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin fizika fakültəsinə daxil olmuşdur. 1985-1987-ci illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur. Rövşənin başçılığı ilə 1992-ci ildə iyirmi tələbə Bakı Dövlət Universitetində təhsillərini yarımçıq qoyaraq iki ay hərbi hazırlıq keçirlər. Sonra onlar ən qaynar döyüş nöqtəsi olan Goranboya yola düşürlər

Rövşən Hüseynov tələbə tağımının komandiri kimi tələbələrdən ibarət tağımı ilə birlikdə  “N” saylı hərbi-hissə – taborun tərkibində vuruşurdu. 1992-ci il 28 aprel erməni işğalçıları 300 nəfərlik qoşun və böyük silah sursatla Ağcakənd istiqmətində hücuma keçmişdi Rövşənin taqımı nəinki ermənilərin iki zirehli texnikasını hətta onlarla canlı qüvvəsini məhv edə bildi. 1992-ci il 11 may Şıxarxuğrunda qanlı döyüşlər gedirdi. Mingəçevir alayının 27 əsgəri mühasirəyə düşmüşdü. Tələbə taqımı onları xilas etmək əmrini alır Rövşənin başçılıq etdiyi taqım döyüşə atıldı onlar mühasirəyə düşən 27 döyüşçünü azad edə bildilər lakin özləri mühasirəyə düşdülər Rövşən atəş nöqtəsini öz üzərinə cəlb edərək tələbələrə təhlükəsiz yerə çəkilmək əmrini verir burada tələbələrdən ikisi həlak olur digərləri isə mühasirədən çıxa bildilər, pulemyotu ilə erməni faşistlərinin xeyi hissəsini məhv edən cəsur vətən övladı döyüş meydanında qəhrəmancasına həlak oldu.

Müddəti:

01.09.2019- cu ildən – MÜDDƏTSİZ.

Yer:

Azərbaycan Respublikası və WWW – Limitsiz dünya.

Tədbirlər planı:

Bütün yarımçıq qalmış tələbə ömürlərini nəzərə alaraq (20 – 30 yaş arası) Milli Qəhrəmanımız Rövşən Hüseynovun şəhid olduğu yaşı – 25 – əsas götürərək, müəyyən səbəblər üzündən kitablarını nəşr etdirə bilməmiş, oxucu rəğbəti qazanmış şairlərimizin 25 şeirindən ibarət ilk kitablarını “Yazarlar” jurnalının xüsusi buraxılışı şəklində nəşr etdirmək. Kitablar ənənəvi formada 100 əd. PULSUZ olmaqla nəşr olunur və elektron (e-kitab) PDF formatda bütün əsas kitabxanalara yerləşdirilir. #25yarpaq haştağından istifadə olunacaq.

Nəticə:

Fəaliyyət müddətsiz olaraq davam edir.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

İlqar Nəsirov və onun kitabı

“İSLAM  DİNİNDƏ  İLAHI  HƏQİQƏTLƏR” – İLQAR NƏSİROV

“QARABAĞDA BİR KƏND VAR”

Hələ sovet vaxtından elimizin, obamızın bu oymağı – Ağdamın Yusifcanlı kəndi müəyyən məqamlarda seçilirdi. Beləki, kənd öz adından əlavə “Çöpçülər”, “Mollalar”,“Yazanlar” ya da elə kəsədən “Sufcannı” kimi məşhur idi. Bu kəndin bir əsas özəlliyi də  yazın gəlişinin özünəməxsus – unikal qaydada  “Qarqara çıxılan gün” kimi qeyd olunması, toy və yas adətləri olub. Yadımdadı, səksəninci illərin sonlarında Novruz bayrımı geniş təbliğ olunmağa başlayanda ilk çəkilişi AzTv  məhz bu kənddə aparmışdı. Zaur Ustacın dediyinə görə Şuşa mühasirədə olan günlərdə Şuşadan helikopterlə bu kəndə çöpçüyə uşaq gətiriblər… Məncə, bu məlumatlar sizdə nəsə ilkin təsüratlar yaratdı.

Kəndin mənim tanıdığım – haqqında eşitdiyim – Kərbəlayı Əşrəf, Molla Mürşüd, Mustafa Müseyiboğlu kimi tanınmış şəxsləri olub. Bu kəndlə yazılı tanışlığım Şahin müəllimin həmmüəllif olduğu “Qarabağda bir kənd var – Yusifcanlı ” kitabı ilə oldu. Sonra elə oldu ki, bu kəndlə ətraflı tanış oldum və nəticədə kənd sakinlərindən Sadıqov Hümbət, Qasımov Şahin haqqınada olan müəllifi olduğum iki maraqlı kitab ərsəyə gəldi. Şair – rəssam Salam İbrahimoğlunu tanıdım – onun çəkdiyi rəsmləri görməmişəm, ancaq bir şair kimi yurd həsrətli, ürək parçalayan şeirlərin müəllifi olduğunu böyük əminliklə diqqətinizə çatdırıram. Hacıxanım Aidanın “Məqam” kitabı ilə tanış oldum. Xeyli vaxt olar Zaur Ustacla tanış olmuşam. Onu qeyd edim ki, Zaur Ustac özünəməxsus yaradıcılıq yolu olan bir yazardır. Həın nəsrdə, həm də nəzmdə çağdaş ədəbiyyatəmızda üslubu ilə seçilir və məncə özünü hələ tam ifadə etməyib. Axtarışdadır. Ən son tanıdığım  bu kəndin ədəbiyyatımızda olan kiçik   nümayəndəsi Tuncay Mustafayevdir. Növbəti yazım onun haqqında olacaq.

İLQAR NƏSİROV   və   ONUN KİTABI

Sizə imkan daxilində belə yığcam və əhatəli məlumat verməkdə bir məqsədim var. İndi sizə təqdim edəcəyim insan da bu kəndin sakinlərindən biri olub. Sadə, zəhmətkeş bir şəxsdir. Ədəbiyyatla, yazıyla heç bir əlaqəsi olmayan bu şəxs – Nəsirov İlqar Qurban oğlu – ölkəmizin müstəqilliyini bəyan etdiyi gündə – 28 may 1959 – cu ildə Ağdam rayonun Yusifcanlı kəndində anadan olub. Təhsilini Yusifcanlı kənd orta məktəbində başlayıb, Ağdam şəhər 50 N-li TPM-də tamamlayıb. Hərbi xidmətdə olub. Sonra demək olar ki, keçmiş bütün İttifaqı gəzib dolanıb. Müstəqillikdən sonra dünya ölkələrini – müqəddəs məkanları-şəhərləri ziyarət edib. Yəni necə deyərlər – “çox gəzən, çox bilər” adlı həyat məktəbinin məzunudur. Və bu həyat məktəbi, özünün də dediyi kimi dərslərin birində onu bu dünyanın sahibi ilə tanış edir və nəticədə müəllifi İlqar Nəsirov olan “İslam dinində ilahı həqiqətlər” kitabı yaranır. Yuxarıda bilərəkdən geniş məumat verdim ki, belə gözəl, oxunaqlı, bütün müasirlərimiz üçün oxunması vacib olan ibrətamiz həyat hekayəsinin müəllifini az-çox sizə tanıda bilim. Redaktoru gözəl şairimiz, gənclərə daim yardımçı olan naşirimiz Musa Ələkbərli olan kitab Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsində qeydiyyatdan keçib və “Elm və Təhsil” nəşriyyatında nəşr olunub. Kitabla maraqlananlar onu Bakı şəhəri, İnşaatçılar metro stansiyasının üstündə yerləşən “LİDER KİTAB EVİ” –ndən əldə edə bilərlər.

Müəllif: Qələndər Xaçınçaylı

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Qurban Bayramov – Söz…

(Mahirə Nağıqızının poeportreti…)

I məqalə

Neçə illərdir müasir qadın şairlərimiz sırasında dəyərli, yaddaqalan imzalardan biri olan Mahirə Nağıqızı imzasını mətbuatdan ardıcıl izləyirəm. Xeyli illər bundan qabaq AMEA-nın Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunda ilin ədəbi yekunları sesiyalarında poeziyadan etdiyim məruzələrdə də adını çəkmişdim, yaradıcılığının perspektivini qiymətləndirmişdim…

Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Müdafiə Şurasındakı müdafiəsini xatırlayıram… Dilçi alimlərdən Qəzənfər Kazımova, İsmayıl Məmmədova həsr etdiyi məqalələri oxumuşam. Bir dilçi alim kimi bədii üslubiyyata, poetikaya meyilli tədqiqatları ilə maraqlanmışam… Bir həmkarımın (Çapar Kazımovun) mənə verdiyi “Ruhuna beşiksə, tanı, vətəndir…” (Bakı, 2017, 328 səh.) şeirlər toplusunu oxuyandan sonra ona olan marağım daha da artdı və şeir yaradıcılığı haqqında müəyyən tədqiqat apararaq “poeportret ” janrında düşüncələrimi ədəbi ictimaiyyət və oxucularımla bölüşmək istəyinə düşdüm…

Bu məqaləni yazmağıma ikinci bir səbəb də oldu ki, mən özüm də, 60-cı illərdə indiki ADPU-nun tarix-fililogiya fakültəsində oxumuşam və buradakı elmi-ədəbi mühitlə doğmalığım var, əlaqələr bu gün də davam edir… Və bıləndə ki, professor Həsən Mirzəyev (Həsən Mirzə) Mahirə xanım Nağıqızının doğma dayısıdır və mənim ən sevimli müəllimlərimdən olub, həmçinin o kişi, həmin institutda (V.İ.Lenin adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutu adlanırdı) dərs deyən görkəmli psixoloq, professor, Əməkdar Elm Xadimi, əmim Əkbər Bayramovla yaxın dost idilər… Bu dostluq sonralar onların əqidə və məslək birliyinə çevrildi, hər ikisi məşhur siyasi qurum olan Yeni Azərbaycan Partiyasının qurucularından – 91-lərdən, ilk Heydərçilərdən oldular…

Onların hər ikisi elmi və ictimai həyatda böyük nüfuza malik idilər və buna görə də onların sözü ictimai rəyə ciddi təsir edirdi. Xalqın, millətin taleinin həlli məqamında, o, çətin dövrdə xalqı və dövləti xilas edə biləcək yeganə siyasətçinin məhz ümummilli lider Heydər Əliyev olduğunu dərk edərək bu böyük şəxsiyyətin hakimiyyətə gəlməsinə çağırış edən “91”lərin ilklərindən oldular. Baxmayaraq ki, buna görə təzyiqlərə, təhdidlərə, lüzumsuz tənqidlərə məruz qaldılar, amma haqq yolundan çəkilmədilər…

Bu, indi hamıya sadə görünə bilər. Amma dövrün, zamanın sərt olayları, ziddiyyətləri o vaxt belə bir addımı atmağa böyük cəsarət tələb edirdi. Bax belə, çəkinmədən, qorxmadan, əsl ziyalı kimi Həsən Mirzəyev və Əkbər Bayramov digər məsləkdaşları ilə xalqı ilə, xalqın xilaskarı ilə bir yerdə oldular…

Və görəndə ki, Mahirə Nağıqızının “Ruhuna beşiksə, tanı, vətəndir…” (2017, 328 səh.) şeirlər toplusu belə bir kişiyə (kişilərə) ithaf olunub marağım birə on qat artdı…

Bir şeyi də xatırladım ki, Mahirə xanım Nağıqızı hələ tələbəlik illərində – indiki ADPU-nun filologiya fakültəsində oxuyarkən (80-84-cü illərdə) onun şeirləri həm institutun sahə qəzetində, həmdə dövri mətbuatda çap olunur, xalq üslubunda yazdığı şeirləri elə o vaxtlardan rəğbətlə qarşılanırdı.

Onun bu poetik yaradıcılıq uğurları elmi yaradıcılığı ilə müvazi inkişaf etməyə başladı. Neçə-neçə dərs vəsaitlərinin, 15 monoqrafiyanın, 200-dən çox elmi məqlənin müəllifi olan Mahirə Hüseynova Nağıqızının bir sıra məqalələri xarici ölkələrin elmi mətbuatında – ABŞ, Çexiya, Rusiya, Türkiyə, Qazaxıstan, Ukrayna, Tatarıstan və digər xarici ölkələrdə çap olunub, onun kitabları haqqında respublika mətbuatında – qəzet və jurnallarda onun yaradıcılığını təqdiredici məqalələr dərc edilibdir.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olan Mahirə Nağıqızının 12 şeir kitabı oxucularna ərməğandır. İlk şeirlər kitabı “Mənim anam” (2006), hələlik axırıncı şeirlər kitabı isə “Ruhuma beşiksə, tanı, vətəndir” (2017) toplusudur. Hətta bu kitabı tənqidçilər şairin seçilmiş əsəri hesab edirlər… Dediyim kimi, kitab Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Elm Xadimi, professor, məşhur dilçi-alim, ictimai xadim, ardıcıl Heydərçi, Respublikamızda hakim partiya olan YAP-ın ilk qurucularından biri olan mərhum Həsən Mirzəyevin xatirəsinə həsr olunmuşdur. Mahirənin “Həsən Mirzə yaşayır” şeirində oxuyuruq:

…Bu ayları onsuz gördük deyilməz,

Üzbəüzdə Həsən Mirzə yaşayır.

O nə sirdir, nə hikmətdir, bilinməz,

Yüzə-yüzdə Həsən Mirzə yaşayır.

…Gedib çıxıb haralara sədası,

Azərbaycan – ora, bura obası.

Cild-cild kitablarda yuvası,

Qalıb sözdə Həsən Mirzə yaşayır.

Bəri başdan qeyd edim ki, Mahirə Nağıqızının şeir yaradıcılığının çoxçeşidli, özünəməxsus mövzu sistemi mövcuddur. Onun yaradıcılığının əsas leytmotivinin birini də xalqın milli-mənəvi tərəqqisində, ictimai, mədəni düşüncəsinin yeniləşməsində böyük xidmətlər göstərən, xalqın taleyi qarşısında şəxsiyyətin rolu və məsuliyyəti məsələsi kəskinliyi ilə qoyulur. Dediyimiz kimi, müstəqilliyimiz uğrunda ilk mübarizəyə qoşulanlar cərgəsində duran, azadlıq və müstəqillik yolunu – Heydərçilik yolunu dürüst müəyyənləşdirərək ilk Heydərçi mücahidlərdən olan Həsən Mirzəyevə həsr etdyi bu şeirlər təkcə bir nəfərin fərdi ictimai cəhətlərini deyi, ümumilikdə ictimai-siysi həyatda nüfuz sahibi olan, lazım gəldikdə xalqın, dövlətin müstəqilliyi uğrunda həyati vacib məsələlər mövqeyindən çıxış etməyi, cəmiyyətin hisslərini, düşüncələrini, arzularını, istəklərini vaxtında, dürüst müəyyənləşdirməyi bacaran – indiki halda keçən əsrin 90-cı illərində “Doxsan birlər” adlanan ziyalılar qrupunun, zialılar zümrəsinin ümumi obrazını xarakterizə eləyir…

Deyirlər ki, böyük ideyalarla yaşamayan, böyük olaylara həsr olunmayan həyat məzmunlu ola bilməz. Böyük adamlar böyük–böyük danışanlar deyil, böyük idealın daşıyıcıları olanlardır. Mahirə Nağıqızı da Həsən Mirzəni müasir ziyalılar zümrəsinin böyük idealların daşıyıcısı, ən ümdəsi “xalq adamı”, “el adamı” kimi təqdim edir və bununla da müasir gəncliyə belə şəxsiyyətləri nümunə göstərir.

El oğluydu, el adamı- dedilər,

Tək qoymayıb bir adamı- dedilər.

Ata, qardaş, əmi, dayı- dedilər,

Dağda, düzdə Həsən Mirzə yaşayır

… Tanıyanlar bilərdilər o ərdi,

Yığnaqlıydı, çörək qədri bilərdi.

“Dilqəmi”ynən huş götürüb gedərdi,

Telli sazda Həsən Mirzə yaşayır.

Və yaxud:Həsən Mirzə bir olmadın, pir oldunHarda oldun, öndə oldun, bir oldunEl- obaya sığınacaq yer oldunYola çıxdın yeni yolun mübarək… Ömür sürdü, ömür yazdı xoş ada,Fərq qoymadı, nə doğmaya, nə yada.Çox oğullar doğulacaq dünyada,Arasında Həsən Mirzə doğulmaz.

Əslində, Mahirə Nağıqızı böyük alim, şair, ictimai xadim, professor, el adamı Həsən Mirzənin istər elm sahəsində, istərsə də poeziya aləmində, istərsə də həyatda ləyaqətli varisi və “Dünya” şeirində – özü demiş, mənəvi övladıdır, ona “dünyanı öyrədən” dünyasıdır:Harada zilindi, harada bəmin,Tutmadım, yolların qəribə sənin.Mahirə – övladı Həsən Mirzənin,O mənə dünyanı öyrətdi, dünya!

Və yaxud:Dərdim, birin görünür,Baxdım, dərin görünür.Həsən Mirzə, haray ver,Elə yerin görünür!

Və digər bir şeirində isə Həsən Mirzə yolunun müsafiri olmağı ilə fəxr edərək yazır:İnandım qəlbimə, gücünə sənin,Tanrı yazısına ömürdü zəmin.Qoyduğu hədəf var Həsən Mirzənin,Yeri, ayaqlarım, nə dayanırsan?

Və Həsən Mirzənin müəyyənləşdirdiyi hədəfə doğru addımlayan Mahairə Nağıqızının ömür yolundan

Haşiyə:

Hüseynova Mahirə Nağıqızı 1960-cı il ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Naxçıvan rayonunun (indiki Babək rayonunun) Sust kəndində anadan olub. 1968-ci ildə Xalxal kənd səkkizillik orta məktəbində oxumuş, sonra – 1978-ci ildə Abşeron rayonu Mehdi Hüseynzadə adına Novxanı qəsəbə 1 saylı orta məktəbi bitirmişdir. 1980-ci ildə V.İ.Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun (indiki ADPU-nun) filologiya fakültəsinə qəbul olmuşdur. Təhsil aldığı illərdə öz fəallığı ilə seçilmiş, fakültədə keçirilən tədbirlərdə iştirak etmiş, tələbə və müəllim heyətinin dərin rəğbətini qazanmışdır. 1984-cü ildə institutu fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Elə həmin ildən də təyinatla əvvəlcə Abşeron rayonu Mehdiabad qəsəbə 1 saylı orta məktəbdə, sonra isə Bakı şəhəri N.Nərimanov rayonu G.Əsgərova adına 43 saylı MLK-da ixtisası üzrə işləmişdir. Bu illərdə Təhsil Nazirliyi tərəfindən “Respublikanın qabaqcıl təhsil işçisi” adına layiq görülmüş, döş nişanı ilə təltif olunmuşdur. 2003-cü ildə isə “İlin nümunəvi müəllimi” Respublika müsabiqəsinin qalibi olmuş, I dərəcəli diplom almışdır. 2009-cu ildən ADPU-nun Müasir Azərbaycan dili kafedrasının müəllimidir. “Həsən Mirzəyevin yaradıcılığında filologiya məsələləri” adlı dissertasiyasını müdafiə etmiş (2012), 2015-ci ilin dekabr ayında Müasir Azərbaycan dili kafedrasının müdiri vəzifəsinə seçilmişdir. 2013-cü ildən “XIX-XX əsr Qərbi Azərbaycan aşıq və el şairlərinin yaradıcılığının dil və üslub xüsusiyyətləri (Dərələyəz mahalı üzrə)” mövzusunda araşdırmalar aparmış, 2017-ci ildə müdafiə edərək filologiya elmlər doktoru elmi dərəcəsini almış, professordur, hazırda elmi və bədii yaradıcılığını, pedaqoji-təşkilatçılıq fəaliyyətini ADPU-nun filologiya fakültəsinin dekanı kimi uğurla dvam etdirir…

XXX XXX XXX

Maraqlı cəhətlərdən biri budur ki, Mahirə müəllimə bir dilçi-alim kimi şeirin poetikasının tədqiqatçısı olduğundan və poeziyanın ədəbi dil normalarını kamil bildiyindən bütün bunları bədii yaradıcılığına yansıda bilir. Məsələn, onun “Azərbaycan poeziyasında “dağ” obrazı” (Bakı : Vətən nəşriyyatı, 2013. – 195 s); “Müasir Azərbaycan dili: aşıq və el şairlərinin yaradıcılığında dialektizmlərin öyrədilməsinə dair : Dərələyəz mahalı üzrə” ( metodik vəsait , – Bakı : Vətən nəşriyyatı, 2015. – 52 s.); “XIX-XX əsrlər Azərbaycan aşıq və el şairlərinin yaradıcılığında onomastik vahidlərin linqvopoetikası : Dərələyəz mahalı üzrə” (Bakı: ADPU nəşriyyatı, 2015. – 204 s. ; “Aşıq və el şairlərinin üslubi sintaksisi : Dərələyəz mahalı üzrə”, (Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti. – Bakı : Afpoliqraf, 2017. – 128 s.); “Aşıq və el şairlərinin üslubi frazeologiyası : Dərələyəz mahalı üzrə “, (Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti. – Bakı : Afpoliqraf, 2017. – 112 s.) kitablarının mövzuları və problematika istiqamətləri də bunu aydın bir şəkildə göstərir.

Mahirənin poeziyasına elmi-nəzəri prizmadan yanaşsaq, görərik ki, onun şeir yaradıcılığı poeziyamızın yaşarı ənənələrinə sıx bağlıdır, eyni zamanda, müasir şeir mədəniyyəti, həyatı, gerçəkliyi inikas nöqteyi-nəzərindən də yeni, novator keyfiyyətləri ilə diqqəti cəlb edir. Belə ki, onun poetik yaradıcılığı, demək olar ki, əksər şeirləri el ədəbiyyatının, aşıq yaradıcılığının üslub bulağından süzülüb gəlir… Onun şeirlərinin linqivopoetikası, poetik sintaksisi, üslubi frazeologiyası, onomastik vahidləri bənzərsiz bir şəkildə, yaradıcılıq axtarışlarına uyar bir şəkildə aşkarlandığından cəlbedici olur, lirizmi, müsiqililiyi ilə seçilir, fərqlənir…

II məqalə

Şairin indiyədək nəşr etdirdiyi kitablarında həyat, dünya, ömür-gün, dövrün ictimai-mədəni, mənəvi-əxlaqi mənzərəsi, qayğılarımız və problemlərimiz, Qarabağ müharibəsi, şəhidlik mövzusu, dünyada və Azərbaycanda gedən proseslərə fərdi baxış rakursu daha çox özünü büruzə verməkdədir.Mahirənin şeirləri boz axından – nəzmkarlıqdan, şeirbazlıqdan, qrafomançılıqdan qütblərarası bir məsafədədir. Onun yaradıcılığının spesifik konturları mövcuddur.

Mahirə Nağıqızı imzası müasir ədəbiyyat aləmində — Azərbaycan mədəni-ədəbi ictimaiyyəti, fikir adamları, ədəbiyyatşünas və tənqidçilər, dost-tanışlar arasında

etiraf olunan imzalardandır və özünəməxsus, daim impuls verən poetik enerjiyə malikdir, məsələn, bu bayatılardakı kimi:

Ağam gəl, ay ağam gəl,

Dərd böyüdüb dağam gəl.

Ömür fani, baxt zalım,

Nə qədər ki, sağam gəl!

Bulud kimi dolan var,

Çiçək kimi solan var,

Quzudan qurban olurmu,

Məntək qurban olan var.

Çölündə bitəm, boylanam,

Bağımda sitəm, boylanam.

Hopam göylərdə buluda,

Sən tərəf, vətən, boylanam.

Bu müşahidə ediyimiz poetik cəhətlər – gözlənilməz bənzətmələr, təşbihlər, obrazlar, aleterasiyalar, səs və söz duyumu Mahirə Nağıqızının şeirlərində onun müasir həyatdan, yaşadığımız bu dünyadan, əlbəttə, ilk növbədə, Azərbaycan gerçəkliyindən aldığı lirik təəssüratlar, duyğu və düşüncələr axarında öz əksini tapır. Onun təfəkkür palitrası yetərincə polifunksionaldır. O, həyatda, cəmiyyətdə, təbiətdə, insan münasibətlərində baş verən, görə bildiyi hadisələrə biganə qalmır, bu günün həqiqətlərini qələmə alır, hətta keçmişdən, tarixdən yazanda da bu gün, çağdaş dünyamız onun şeirlərinin başlıca leytmotivinə çevrilir, insan ömrünün bitib-tükənməyən arzuları və bu ömrün sevincli-kədərli nəyi varsa şairin şeirlərinin mövzusu olur, özünəməxsus yeni poetik biçimdə misra-misra, bənd-bənd biçimlənir, ənənəvi dünya mövzuzunda yazılan “Dünya” şeirində olduğu təkin ömrün yaddaşı sözdə canlanır, şair lirik-fəlsəfi yanaşmalarla mənəvi axtarışda bulunur:Gözümü açandan özümü gördüm,Gördüyüm özüməm, ya baxtdı, dünya.Anam deyəndimi, atam söyləyən,Cavab axtarıram nə vaxtdı, dünya.
Yeridim, hər addım bir mənzilbaşı,Açdığım hər varaq bir divar daşı.Haraya çatdımsa ömrün yaddaşı,Dedi gecikibsən, bivaxtdı, dünya.
Yaşam hikmətinin nəyidi dərin,Ən böyük biclikdi düzlük- deməyin.Tanrı göndərdiyi peyğəmbərlərin,Hansı demədi ki, nə haqdı, dünya?
İnsanı ağladan, güldürəndimi,Güldürən ağladıb dərd verəndimi?Zalım öləndimi, öldürəndimi,Düz deyən mərddimi, namərddi, dünya?
Axtardım özümü mən addım-addım,Od əgər haqdısa odda yanırdım.Nələri tapmışam, nə axtarırdım,Bu ya təsəllidi, ya dərddi, dünya.

Göründüyü kimi, Mahirə Nağıqızı ənənəvi mövzuda fərqli düşüncə tərzi ortaya qoyur, onun şeirlərində poetik fikir qeyri-adi çalarlarıyla meydana çıxır. O, belə mövzularda bizim adət etdiyimiz düşüncə sistemini, duyum tərzini rahatca dəyişib, fikirlərini, duyğularını fərqli şəkildə, amma, yenə də ənənəvi qiyafədə təqdim edir. Azərbaycan, ana vətən silsiləsindən yazdığı şeirlər dediklərimizə bariz nümunədir:Azərbaycan-Qayalarından uca,Yaşımdan da cavan,Dünyadan qoca.
Azərbaycan-Nəsil-nəsil doğuluşum.Külündən yaranan,Mənim səməndər quşum…. Azərbaycan-Kürüm qədər lal, dəli.Ahıllar qədər susqun,Cahıllar qədər hikkəli…. Azərbaycan-Ünvanı- növrağımın.Əyilməyən dirəyisən,Üçrəngli bayrağımın.

Onun müraciət etdiyi mövzuya fərdi rakursdan yanaşmaq istəyi və bacarığı əksər məqamlarda özünü göstərir. Bu şeirdəki obrazlar sistemi, təzadlar, ibarə və frazalar fərqlidir, münasibət yenidir, şerin strukturu, poetik modeli də, ritmi də özünəməxsusluğu ilə seçilir… Təzad, ibarə, fraza – dediklərimiz nəsnələr müəllifin poetik üslubunun parlaq bədii obrazlarını və lirik süjetin xüsusiyyətlərini nümayiş etdirir. Onun şeirlərində indiyə qədər vərdiş etmədiyimiz ritmik nitq, orjinal qafiyə sistemi ilə diqqətimizi cəlb edir. Odur ki, onun poetik mətnilərinin melodik lirizmi könülləri hədəfləyir…. Burada zaman və məkan xronotopları da ahəngdarlıqla bir-birini tamamlayır… Bu baxımdan onun şeirləri uyarlı poetik assosiasiya yaradır… Buradakı obrazlar fərqli yozumda təqdim olunur. Daha doğrusu, müəllifin baxışında doğma elə, obaya vurğunluq özünü aşkar biruzə verir. Bu qəbildən əsərləri öz məzmunu, obrazlılığı, fikrin deyim çaları ilə diqqətəlayiq nümunələrdəndir. Bu şeirlərdə isə bugünkü həyatın, gedişatın adekvat mənzərəsi ustalıqla təsvir edilir. Şair poetik hiss və duyğularını elə ifadələr, düzümlərlə oxuculara təqdim edir ki, ənənəvi obrazlar yeniləşir, təzə təravətdə təqdim edilir…

Onun şeirlərindən hiss, fikir insanların iç dünyasına, qeyri-adi düşüncəsinə rahatlıqla, təbii, maraqlı poetik lövhə şəklində daxil olur, onların həyata münasibəti haqqında görümlu bir təsəvvür formalaşdırır. Daha doğrusu, bu şeirlərdən insanın əsl mahiyyəti boylanır:Füzuliyə boğça oldu,Xətaiyə taxça oldu,Süleymana axça oldu,Cahü-cəlalı dünyanın.Mahirə, qəlb yandısa, de,Yetişibdi, andısa, de.Umacağı candısa, de,Olsun halalı dünyanın.

Və yaxud:Vay o günə, mərd namərdə əl aça,Nakəs olan meydan qura, qol aça.Nağıqızı, hər ümid bir qalaça,Ömr uzadar, günü bəhər sayılar.

Onun bu tipli şeirlərində vətənə, torpağa, anaya, insana müqəddəs , sonsuz sevgi var. Bu qəbildən – “Vətəndir”, “Şəhid nəğməsi”, “Tanrı yolu”, “Xocalı üçün elegiya”, “Al bayrağım”, “İstanbulun axşamları” və s. onlarla şeirləri vətənə, torpağa, insana, doğmalara məhəbbətin mayası ilə yoğrulubdur. Onun şeirlərinin kontekstində cəlbedici sadəlik və səmimiyyət var – adi, sadə və insani… “Vətəndir” şeirində olduğu kimi və mənə elə gəldi ki, bu şeir poeziyamızda bu mövzuda yazılan ən yaxşı şeirlər sırasında olmağa layiqdir:

Bu vətən deyilən torpaq deyil ki,

Ananın dizinin yanı-vətəndir.

Başını qoymağa bir sinə varsa,

Ruhuna beşiksə, tanı, vətəndir.

Dünyanın sirri bir, sualları çox,

Boy verən nə qədər…cavab verən yox.

Oğlunun, qızının gözü-könlü tox,

Bir ümid yerinin canı vətəndir.

Hər ağla gələnlər yığbala gəlməz,

Haqdan gəlməyəni yığ, bala, gəlməz.

Sevənin günahı babala gəlməz,

Ürəyə can verən qanı vətəndir.

Kimə doğma dedin, kimə yad dedin,

Nə haray istədin, nə imdad-dedin?

Qürbətin havası verməz dad-dedin,

Adının hər adı-sanı vətəndir.

Qurduğun dünyanın hər daşı-vətən,

Ömrünün-gününün yoldaşı-vətən,

Mahirə, demədi qəm daşı vətən,

Dərmanın hardadır, hanı – vətəndir.

Qoşmadakı poetik fikrin və hissin ardıcıllığı, “Vətən” məfumuna yeni mənəvi-əxlaqi baxış bucağı – “Anamın dizinin yanı Vətəndir”, “Ruhuna beşiksə, tanı, Vətəndir” deyimlərinin yeniliyi, “Dünyanın sirri bir, sualları çox”, “Boy verən nə qədər… cavab verən yox” misralarının aforizm qədər məna yükü, şeirin arxotekstindəki oturuşmuş qafiyə sistemi, kursivlə verdiyimiz üçüncü bəndləmədəki cinas qafiyələrinin tamamilə orjinallığı (fikrimizcə bu cinaslar ilk dəfədir ki, şeirə gətirilir), dördüncü bənddə qürbət – vətən antitezinin qarşılaşdırmasından yaranan müasir mənəvi nisgilin əzabverici ağrısı və sonuncü bənddəki Məmməd Arazsayağı ritmik ahəngin mahir ifadəsi və poetik mübaliğənin yaratdığı nikbin ovqat Mahirə Nağıqızının bir istedadlı şair kimi məharətinin impulslarıdır…

III məqalə

Mahirə xanımın bütün yaradıcılığının estetik yükü və gücü, kredosu onun bir şair kimi həmişə həyat həqiqətinin yanında olmaq istəyi və bacarığıdır. Bu onun üçün insanlığın əxlaqi-mənəvi dəyər səviyyəsində ən böyük sifətidir, mahiyyətidir. Ümumiyyətlə, qeyd etməliyik ki, onun lirikasında mənəvi məsələlərin axtarışı heç də fraqmentar xarakter daşımır. Problem özünün ardıcıllığı, davamlılığı ilə diqqət mərkəzinə düşür. Bütün situasiyalarda həqiqət nədirsə onun yanında olmaq, onun tərəfini saxlamaq, həqiqəti məhəbbət kimi tərənnüm etmək…Haraya getsəm də, Vətən, ay Vətən,Könlümdə ruhunun var, havası var.Ayrılıqdı bilməm, xiffətdi -bilməm,Sənsiz hər tərəfdə qar havası var.
…Köksündə dondurmaz ayazı qışın,İstisi bəsimdi bircə qarışın.Qürbətdə küləyin, yağan yağışın,Səsində bir ahu-zar havası var.

Bütün bu “qar havasına” mübtəla olmuş lirizm axını sonda məhəbbətə – “yar havası”na çevrilir və gerçəklik öz yuvasını tapmış olur, ictimai funksiya fərdi istək funksiyasına çevrilərək həqiqətə münasibəti məhəbbətə çevirir…

“Şəhid nəğməsİ”, “Son döyüşə hazır ol”, “Al bayrağım”, “Xocalı üçün elegiya” və s. bu sıradan olan şeirləri həqiqət sıldırımlarından qopan poetik qəlpələrdir… Mahirə Nağıqızı intervülərinin birində jurnalistin: “Bəzən yaşadıqlarımızı göstərmək üçün mübaliğələr belə acizdir. Bəs haqqın tərəzisi?! Görə-görə kor olmaq olurmu?” – sualına belə cavab verir: “- Hə, bu, xəyalən min dəfələrlə olduğum, 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalısının- özü elə böyük olamayan bir qəsəbənin dünya boyda dəhşət mənzərəsidir… O mənzərədə insanlığını itirən kəsin ən vəhşi heyvandan belə amansız olduğunu görmək olar… O mənzərənin vəhşəti insanın qəlbində Allahın özünə belə etiraz nidaları yaradır. Yox, söhbət ancaq ondan getmir ki, bu amansız cinayəti törədən erməni millətindən olan qatillərə qərinələrlə bir millətə-türklərə qarşı aşılanmış nifrət hissi impuls verib… Söhbət ondan gedir ki, həmin gecə ancaq azərbaycanlı olduqlarına görə amansızlıqla öldürülən, içərisində körpələrin və qadınların da olduğu 613 nəfərin qanı laxtalanmayıb… Şəxsən mən hesab edirəm ki, o Qan təkcə onu tökənlərin deyil, bu mənzərəyə laqeyd qalanların da vicdanındadır və Xocalı ədaləti bərqərar olmayınca o qan laxtalanmayacaq.” Və biz “Xocalı üçün elegiya” şeirini oxuyanda onun – şairin həmişə “haqqın tərəzisinin” yanında yana-yana olduğu aşkar görsənir:

26 fevralda

Zamanı mat qoydular.

İblis xislətli kəslər

İnsan donundaydılar.

Dünyaya göstərdilər,

Vəhşi nə təhər olur,

İnsan vəhşi olanda,

Vəhşidən betər olur.

O gecə Xocalıda

Daş-divar güllələndi,

adamlar güllələndi,

ağaclar güllələndi.

Erməni-rus tankları,

Nə var tırtılnan əzdi.

Qanla qan suvarıldı,

Qanla ayaz öləzdi.

Anaların fəryadı,

Diksindirdi tanrını.

Qan donmağa qoymadı

Uşaq ayaqlarını.

Süngüyə keçən başlar,

Düşmən üçün dəf oldu.

Qoca, qadın, körpələr,

Hamısı hədəf oldu.

Dinc, silahsız adamlar

Ölümnən baş-başaydı.

Xocalıda olanlar

Əzablı tamaşaydı.

Bu “əzablı tamaşa” millət üçün, xalq üçün mənəviyyat, əxlaq, kişilik, mərdlik tamaşasıdır, tarixi dərslikdir, bütöv millətin şəhidlik zirvəsidir və bu zirvədə minor ladda söz notunda “Şəhid nəğməsi” bəstələnir:

Millətin qoludur- daş atmaq üçün,

Ürəyi qorxudan boşaltmaq üçün.

Ölərlər Vətəni yaşatmaq üçün,

Hər qəlbdə bir qala tikər şəhidlər.

Analar ər doğar,oğul böyüdər,

Hər oğul dünyası – nağıl, böyüdər.

Vətəni qaldırar göylərə qədər,

Düşmənin qəddini bükər şəhidlər.

Səngəri ev bilib ağ ban eyləyər,

Bağ qurar, ömrünü bağban eyləyər.

Canını Vətənə qurban eyləyər,

Qanını xalq üçün tökər şəhidlər.

Özü qocalmaz ki, əsri qocaldar,

Gələcək – gedəcək nəsli qocaldar.

Hər qəlbdə bir uca bayraq ucaldar,

Azadlıq ağacı əkər şəhidlər…

Mahirə Nağıqızı adi həyat hadisələrini, ən sadə həqiqətləri – həyat, ölüm, sevgi, Allah, Dünya və İnsan haqqında duyğularını poeziya dili ilə, özü də orjinal şəkildə ifadə edir. Amma burada duyğular və hisslərlə yanaşı, bir mühüm məqamı da vurğulamalıyıq – Mahirənin şeiri həm də bizə məlum, adi həqiqətlərin nisbətən yeni izahıdır, yeni yöndən dərkidir, “Leysan yağışı” şeirində olduğu təkin:Dünya toz-torpaqnan dolu,Çarəm, yağ, leysan yağışı.Sinəmi yolların boyu,Sərəm, yağ, leysan yağışı.
Yer fanidi, göy əbədi,Göy ömrü yerin mabədi.Yetirə bizlərə ümidi,Kərəm, yağ, leysan yağışı.
Göylərə əl qaldıran biz,Haqqa inamdı çarəmiz.Gəl elə yeri tərtəmiz,Görəm, yağ, leysan yağışı.
Yağ vüsala yetirməyə,Eşq ağacın bitirməyə,Nə yağıb yer götürməyə,Yerəm, yağ, leysan yağışı.
Bacarmadım göyə çıxam,Buludun gözünmü, sıxam,Səninlə dənizə axam,Kürəm, yağ, leysan yağışı.
Tanrı tək – işıq yoludu,Mahirə onun quludu.Sinənmi söznən doludu,Dillən, yağ , leysan yağışı!

Bədii ədəbiyyatın insan əzəməti və ləyaqəti haqqında yaratdığı ən böyük psixoloji himn məhəbbət himnidir. Məhəbbət əsil insan xoşbəxtliyinin meyarıdır. Məhəbbətin sonucu iki “Mən”in vahidləşərək “BİZ”ə çevrilməsi hadisəsi olmasıdır. Amma həmişə belə olurmu? Ədəbiyyat, xüsusən də poeziya ta əzəldən bunun axtarışındadır və bütün insani faciələr, bədii konfliktlər bu struktur üzərində, bu bünövrə üzərində qurulur…

Şərq məhəbbət fəlsəfəsində dərd həmişə öndədir… Facəvilik, Məcnunluq, Fərhad itgisi aparıcı motivdir və bu gün də poeziyamızda bunun dərin izləri davam etməkdədir. Mahirə xanım məhəbbət mövzuzuna tamamilə başqa bir rakursdan yanaşır. Sevgi, məhəbbət həmişə dərd gətirmir! Sevən insanın qəlbi genişlənir, ruhu təzələnir, bütün dünya gözündə məhəbbətə, sevgiyə bürünür, “Dünyanın boz üzü bəmbəyaz” olur, “Hər tərəf laləli düzə” dönür… “Səni sevəndən” şeiri dediyimizə bariz nümunədir və şerin tamlığına xələl gəlməsin deyə, onu tam şəkildə də təqdim edirik:Mən səni sevəndəndünya dəyişib.Bir az duzu artıbtamı dəyişib.Mən səni sevəndənulduzlar artıbDaha gizlənmir ayqaçır buluddan.Bir ilıq istilik verirgünəş də…Mən səni sevəndənaləm dəyişib.Sanki yox olubdueniş-yoxuşlarElə bil hər tərəflaləli düzdü.Ruhum qol götürübsüzdükcə süzdü…Mən səni sevəndənMən səni sevəndəndağlar ucalıbElə bil qarıyıbŞeytan qocalıb.Dünyanın boz üzüolub bəmbəyaz.Mən səni sevəndənAçılıb dilimElə xoş keçir ki,hər ayım, ilim.Mən səni sevəndənEh nələr…nələr…Məlumdur ki, məhəbbət mövzusu poeziyada rəngarəng, ağılagəlməz çalarlarda duyğu və hisslər sistemi yaradır… Belə bir cəhət Mahirə Nağıqızının lirik yaradıcılığında da təbii axarında üzə çıxır…Məhəbbət, sevgi, eşq barəsində onun duyğuları, özünün dediyi kim, təxminən belədir – XIX əsrdə və sonra yaşamış qüdrətli fikir adamlarının“romantik dövrün sonuncu şairi”adlandırdıqları Heyne sevgi haqqında: “Mələklər bunu ilahi zövq, şeytanlar cəhənnəm əzabı, insanlar isə sevgi adlandırırlar,– deyirdi. Bu məqamda insan obrazında Allahın özünü axtaran böyük, əvəzedilməz Nəsimini, prozanın qrafı Lev Tolustoyun “Sevgi qiyməti olmayan elə paydır ki, biz onu hədiyyə versək belə, özümüzə qayıdır” fikrini,2500 il bundan əqdəm yaşayan,“yüz min nəslin atası”kimi çağırılan və bu adı saxlayan Konfutsenin isə “sevgibizim başlanğıcımız və sonumuz”deyimini, bütün bu deyimlərin yekunu kimi böyük, ulu və möhtəşəm Füzuli babamızın: “Ya Rəbb, bəlayi- eşq ilə qıl aşina məni!”- ilahi duasını xatırlayanda biz adi insanların təsəvvüründəki eşq duyğusunun miqyası təsəvvürə gələr… Amma istənilən bucaqdan baxsaq sevgi insanın ən ali duyğusu kimi saflığa, bitginliyə, cəfaya və səfaya çağrış impulsudur:

Hər çəmən çiçəyi süsən ha deyil,Taparsan, səbrini kəsən ha deyilMahirə öyrənib, küsən ha deyilBilir ki, qəlbini ovudacaq var

Bu cür impulsdan bəhrələnən Mahirə Nağıqızı “Bu dünya”, “Özümə məktub”, “Sevginin mənzili”, “Qayada bitən çiçək”, “Durnam”, “Dünya” – silsiləsindən olan şeirlər, “Gözlərin balladası”, “Payız yağışı”, “Yarpaq-yarpaq”, “Dənizə bənzər adam” və s. bu təkin şerlərində müasir insanın, təbii ki, həm də özünün sevgi və məhəbbətini tərənnüm edir. “Söyləmə” şeiri bu lirik qəhrəmanın məhəbbət, sevgi iztirablarının təsirli ovqatını dürüst ifadə edir:

Bir dəli eşq məni çöllərə salıb,

Suları qurumuş göllərə salıb,

İnsaf et, görürsən dillərə salıb,

Dözüm də gözləmə, döz də gözləmə.

Mahirənin ürəyində dərd gəzər,

Qanadı qırılmış bülbülə bənzər,

Deyirsən dayanar, deyirsən dözər,

Dözüm də gözləmə, döz də gözləmə!

Sən Allah, sən mənə döz də – söyləmə!

Bu cür ülvi, təmiz hissilər axarı mənsəbdə lirik qəhrəmanı Tanrı məhəbbətinə qovuşdurur və bu mistika kimi qarşılanmır, inandırır, ovundurur:

Mahirəni hara çəksən,

Yara üstə yara çəksən,

Yüz dəfə də dara çəksən,

Sənsən istədiyim, Tanrı!!

IV məqalə

Mahirə Nağıqızının yaradıcılıq manerasının xoşa gələn cəhətlərindən biri də budur ki, onun poeziyasında da, elmi idrakla bədii düşüncənin sintezi və vəhdətini daha əyani şəkildə nəzərə çarpır. Bu cəhətmövzuya baxışın genişliyini, dərinliyini, əhəmiyyətini qabarıq surətdə diqqət mərkəzinə çəkir…

Deyim ki, elmi idrakla bədii təfəkkürün, yaradıcı istedadın sintezi və vəhdətindən yaranmış poetik nümunələr elmyönlü intellektual poeziyanın cövhərini təşkil edir… Qeyd edək ki, bu tipli müəlliflərin yaradıcılığı çoxəsrlik ənənəvi poeziyanın ağıla, məntiqi təfəkkürə, rasional düşüncəyə üstünlük verdiyi məqamlar üzərində yaranıb, həmin istiqaməti yaradıcı şəkildə inkişaf etdirərək daha da zənginləşdirən, sistemli bir istiqamətə çevirən intellektual poeziya müstəvisinə keçir… Başqa sözlə, İntellektual poeziya idrakla ilhamın mübarizəsində elmi təfəkkürlə poetik təfəkkürün, lirikada emosionallıqla rasionallığın tərəzidə müvazi gəldiyi, örnəklərdən qidalanan qoşa qanada çevrildiyi məqamdır…

Mahirə Nağıqızının poetik üslubunun əsas üstünlüyü mövzu və ideya ilə bədii forma, bədii ifadə tərzi arasında nadir bir uyğunluq, çox müvəffəqiyyətli bir vəhdət yarada bilməsindədir. Bu baxımdan “Dənizə bənzər adam” şeiri bir nümunədir:Bu dəniz yenə də zümzüməsində,Oxuyur astadan qəlbim deyəni.Nə bilsin dinləyib sənin səsində,Sənə bənzədirəm ləpədöyəni.
Bu səsdə elə bil indicə bildim,Dənizlə adamlar oxşarmış demə.Sən də dəniz kimi ləpələnirdinUsufca toxunub sahil qəlbimə.
Bir səndən savayı bilirdi hamı,Bilirdi bumbuzam soyuq qar kimi.Niyə döyəmmədin könül qapımıLəpə yox, səs-küylü dalğalar kimi.
Beləcə yaşadım özüm yaramla,Sahildə axtardı dayağı könlüm.Hərdən toxunurdu xəfif, aramla,Ləpə saçlarına qağayı könlüm.
Gedib qayitmayan gəmilər kimi,Beləcə ayrıldın sahillərindən.Günahkar biləcək görən kim-kimi,Qərib ruhlarımız görüşsə birdən…
Bu dəniz yenə də zümzüməsində,Oxuyur astadan qəlbim deyəni.Nə bilsin dinləyib sənin səsində,Sənə bənzədirəm ləpədöyəni…Şeirin ümumi şəkildə “poetik bənzətmədir” – insan dənizə, dənizin ləpədöyəninə bənzədilir və iztirablarla dolu bir məhəbbətin dəniz ləpədöyənində “dəniz zümzüməsinə ” çevrilir… Buradakı orjinal bədii ifadələr, təzə deyimlər bədii lövhəni daha da canlandırır – “Sən də dəniz kimi ləpələnirdin, Usufca toxunub sahil qəlbimə” (hələ “usufca” dialekt sözünə fikir verin, necə təravətli ovqat yaradır?!), “ləpə saçlar”, “qağayi könül”, “Gedib qayıtmayan gəmilər”, “qərib ruhlar” təkin poetik dil vahidləri itirilmiş məhəbbətin qəm havasını yaradır…Yuxarıda misal gətirdyimiz nümunələrdən də göründüyü kimi, bu dediyimiz ladda Mahirə Nağıqızının yaradıcılığında bayatı xüsusi bir mahiyyətə malikdir. Bu qədim-qayim janrda yazmaq o qədər də asan deyil! Burada orjinal söz demək üçün məhəbbət dolu ana – incə, zərif qadın ürəyi lazımdır:

Sonalar tək-tək gələr,

Tük salar, ürkək gələr,

Yollarda yüz sədd olsa,

Yar məni görcək gələr.

xxx xxx xxx

Məclis sazsız olarmı?

Xoş avazsız olarmı?

Ruhu naza yoğrulan,

Özü nazsız olarmı?

xxx xxx xxx

Çay kükrəyib daşanda,

Sel məcrasın aşanda,

Yer ilən göy sevinər,

Yar yara qovuşanda.

xxx xxx xxx

Dağ dumansız olurmu?

Yol gümansız olurmu?

Anası imanlı qız –

Din-imansız olurmu?

Mahirə həssas bir qadın qəlbi ilə bayatılarına fəlsəfi rəng qata bilir, fkirlə hissin vəhdətinə çata bilir, bayatı janrına məxsus ğözlənilməz fikri nəticə əldə edə bilir, əzəli mövzulara yeni, təzə yozum verə bilir:

Yardan yanadı könlüm,

Onsuz qanadı könlüm,

Qəmnən xalı toxuyar,

Belə hanadı könlüm.

Dərd, qəm, həsrət əvvəlkidir, ənənəvidir, ifadə, yanaşma tərzi, yozum, obrazlar təzədir, orjinaldır: “Qəmnən xalı toxuyar, Belə hanadı könlüm” – tamamilə orjinaldır, görümlüdür, duyumludur… Mən biləni, Mahirə xanımın 700-dən çox bayatısı var, bəlkə də, lap çoxdur… Hamısı da bir-birindən fərqli, duyumlu, səs-söz havacatlı, fikri-hissi cəhətdən siqlətli:

Çəkdin yenə üzə nəmmi,

Üzünnən göz üzənəmmi.

Saldın məni dərd gölünə,

Qolum atıb üzənəmmi?

xxx xxx xxx

Dörd dolan ağa dağları,

Bax, döndər dağa dağları,

Dağ mən deyil, çəkə bilməz,

Çəkmə sınağa dağları.

xxx xxx xxxKitabam, oxu məni,Anlamır çoxu məni.Yar dönə, nişan alaÖldürə oxu məni

Bu bayatılar milli bayatı şeir ərazimizdə yenidir, şablondan, məlum bədii təsvir vasitələrindən uzaqdır, yeni çalarla süslənmiş öz üslub laləzarlığı ilə fərqlidir… Həmçinin, dilimizin saflığını, gözəlliyini, zərifliyini qoruyan yığcam poetik mətnlərdir… Onu da, qeyd edim ki, Mahirənin bayatılarındakı bütün dil vahidləri müəyyən üslubi keyfiyyət daşıyıcılarıdır və bu dil vahidlərinin, komponentlərin məqsədyönlü vəhdəti poetik formanın yaradılmasında əhəmiyyət kəsb edir. Bədii dildə bütün dil vahidlərinin bir-biri ilə qarşılıqlı münasibətlərinin poetik tənzimlənməsi, eləcə də onların ardıcıllıqlarının gözlənilməsi poetik funksiyaya malik olan üslubdur və şeirin fonopoetikasına daxildir. Məsələn, şeir dilində özünə tarixən yer eləmiş səs təkrarları, alleterasiyalar, paralelizmlər, qafiyə yaradan dil vahidləri və s. bu qəbildən olan amillərdəndir.

Məlumdur ki, şeir bədii dilin özünəməxsus bir formasıdır. Burada iştirak edən komponentlər – səs, heca, söz, fraza danışıqda da müşahidə olunur, onlar poeziyadan kənarda da mövcuddur. Lakin, ölçü, bölgü, misra, vəzn, qafiyə və s. kimi vasitələr yalnız şeirdə özünü büruzə verir və poetik bütövlük yaradır ki, Mahirə Nağıqızı həm bir dilçi alim kimi, həm də şair kimi bü poetik komponentlərdən məharətlə istifadə edə bilir…

Bu poetik keyfiyyət onun müvəffəqiyyətlə qələmə aldığı laylalar və oxşamalarda da müşahidə edilir. Xüsusən ənənəvi layla nəqaratlarında fərqli nəqarat seçimi diqqətimizi çəkdi:

Anası öpüb-sevəcək,

Balama layla deyəcək.

Ona Allah babası

Üç alma göndərəcək.

Laylay, dinim-imanım,

Başına dönüm-dolanım.

“Laylay, ay ömrüm-günüm, Laylay başına dönüm!”; “Laylay balam, a laylay, Dərdin allam, a laylay!”, “Laylay, ömrüm, a laylay, Xoş günün görüm, a laylay!” və s. bu kimi laylay nəqaratları laylanın məzmununa uyğun seçilir və məzmunu qüvvətləndirir, tamamlayır… Həm də əsrlər boyu sabit, dəyişməz, statik, monoton formatda olan bayatıya, laylaya, oxşamaya müasir poetik təfəkkür, buna uyğun ritm yaratmaq, «köhnə havada» təzə söz demək çətinliyini nəzərə alsaq mahiyyət daha da aşkarlanar…

Qeyd etdiyimiz kimi, poeziyada dilin fonetik imkanları deyəndə ilk öncə səslərin ritmik quruluşundan bəhs etmək lazım gəlir. Şeir dilinin özünəməxsusluğunu hər şeydən əvvəl canlı xalq dilinin təbiətində, o cümlədən dilin fonetik xüsusiyyətlərində, dilin ritmikliyində, özünəxas melodiyalarında axtarmaq lazımdır. Şeir dilinin fonetik imkanları sırasında alliterasiya, assonans, vurğu, intonasiya, fonetik qafiyə və onu səciyyələndirən fonetik hadisələr mühüm yer tutur. Alliterasiya dildə və şeirdə ən mühüm fonetik hadisələrdəndir. Şeirdə səslərin kompleksləşməsi, rabitəsi, ahəngi, səs balansları böyük iş görür, bədii intonasiyanın formalaşmasında fəal iştirak edir. Səs və söz, səs kompleksi ilə fikir aləmi arasındakı əlaqənin qarşılıqlı münasibəti məzmunun bədiiliyini şərtləndirir. ..

Mahirə Nağıqızı bir dilçi alim kimi bunları nəzəri əsasda yaxşı bildiyindən müvəffəqiyyətlə şeirlərində istifadə edə bilir. Bu da onun şerlərinin əksəriyyətinə lirik bir ton – melodiklik bəxş edir ki, onun şeirinin belə xüsusiyyəti bəstəkarların diqqətini çəkir və onun bu sıradan şeirlərinə xeyli mahnı bəstələnməsi də buradan irəli gəlir. Xeyli deyəndə – Mahirənin şeirlərinə 30-dan çox bəstəkar mahnısı bəstələnmiş, 70-dən çox qoşma və gəraylısı isə aşıqların ifasında səslənməkdədir… Bəstəkar mahnılarından bir qismini xatırladaq :

Cabir Abdullayev – “Şükrümüzü qəbul elə, İlahi”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Hacı Nazim; Gülüstan Əliyeva – “Azərbaycana”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Sevinc Mansurova; Gülyanaq və Gülyaz Məmmədova – “Azərbaycan”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Sevinc Mansurova; Gülyanaq Məmmədova – “Ata Heydər, oğul İlham”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Sevinc Mansurova; Eldəniz Məmmədov – “Ata”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Tahir Mahiroğlu; Ehtiram Hüseynov – “Geri qayıtmaz”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Tahir Əkbər; Abgül Mirzəyev – “Nə olar”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Tahir Əkbər; Bəyimxanım Vəliyeva – “Qısqanıram”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Tahir Əkbər; Mətanət İsgəndərli – “Gözlərim”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Sevinc Mansurova – mahnıları, göründüyü kimi, respublikamızın ən populyar, adlı-sanlı müğənnilərinin ifasında səslənməkdədir…

Sevinc Mansurovanın bəstəsində, Mətanət İsgəndərlinin ifasında səslənən “Gözlərim” mahnısı belədir:

Gözlərimin etibarı çox imiş

Dayanmadı gecə gündüz ağladı

Sədaqətdə bircə imiş, tək imiş

Bulaq kimi həzin-həzin çağladı

Ucaldı göylərə ahım,

Kədərlə açıldı hər sabahım

Allahım nəymiş günahım?

Gəl sinəmi çalın çarpaz dağladın.

Haray çəkdim, haray saldım ellərə,

Döndüm xəzan olan qönçə güllərə,

Nəğmə oldum düşdüm dildən dillərə,

Bu gözlərim gecə gündüz sənin üçün ağladı.

Xüsusən, onun anasına həsr etdiyi, Brilliant Dadaşovanın, Elnarə Abdullayevanın ifasında “Nazlı-Nazlı” mahnısı olduqca məşhurdur:

De hardan köçün gəlir,

Özün belə nazlı-nazlı.

Birin gedir, üçün gəlir,

Gəlmə dilə, Nazlı, Nazlı.

Dərələyəz ağır eldir,

Qədrini bilənlər bildi.

Yol gedirsən neçə ildi

Eldən elə, nazlı-nazlı.

…On bir övlad yükü çəkdin,

Asanı yox, bərki çəkdin.

Hamımızdan ərki çəkdin,

Bilə-bilə, Nazlı, Nazlı…

Mirzəlioğlu – baş ocağın,

Uca adı – umacağın.

Xoş günlərin, Gözəl çağın

İndən belə, Nazlı, Nazlı…

V məqalə

Onu da deyək ki, Mahirə xanımın anası Nazlı xanıma həsr etdiyi bir-neçə “Nazlı-nazlı” və yaxud “Anama” və s. şeirləri bu sıradandır. Hətta, deyərdim ki, onun şeir yaradıcılığında ana mövzusu kordinal xətt təşkil edir. Fikrimizin təsdiqi üçün onun şeir kitablarının adlarına diqqət yetirək… Bunlardan “Mənim anam (şeirlər)” – 2006; “Su at dalımca, ana (şeirlər)”, 2006; “Ana sevgisindən doğan nəğmələr”, 2008; “Yaşadacaq anam məni. (şeirlər)”, 2009; “Ana kəndim Xalxalım”, 2010; “Ömrün çıraqdır sənin”, 2010; “Analı dünyam. (şeirlər)”, 2015; “Haqqa çağıran səs. (şeirlər)”, 2015 və s. kitab toplularını göstərə bilərik…

Bu kitabların adları diqqətimi xüsusilə çəkdi.. “ANA” kəlməsi əksər başlıqlarda əksini tapıbdır. Məlumdur ki, kitabın adı, onun əsas məmununu əks etdirir, bu aksiomadır. Həm bu kitabların ümumi məzmunu, eləcə də Mahirə Nağıqızının bütün bədii yaradıcılığı ilə tanış olanda aşkar görsənir ki, onun poeziyasının baş, əsas, kordinal obrazı ANA obrazıdır – Nazlı anasına bəslədiyi fövqəl övlad məhəbbəti bu şeirlərdə əksini tapsa da, ilhamın və istedadın maqik gücü bu obrazı daha geniş məna siferasına daxil edir – göz önündə ümumi Ana Vətən obrazı prioгitet olaraq canlanır, aktual mahiyyət kəsb edir… İnsana, yurda, torpağa, doğma ocağa, yaşanılan mühitə — dosta-qardaşa, dövlətə, dövlətçiliyə məhəbbətə çevrilir… Bir daha, aydın olur ki, niyə vətənpərvər duyğulu insanların dilində “Ana Vətən”, “Ana Torpaq” kəlmələri müqəddəs kəlmələrə dönür… Beləliklə, bir daha vurğulayaq ki, Mahirə xanımın ədəbi estetikasında, bədii düşüncə tərzində, ruhunda baş verən fikri çevrilmələr vahid ANA obrazında da fokuslaşaraq mərkəziləşir, həyatın, ictimai-mənəvi mühitin ən mühüm cəhətləri Mahirənin şeirində Ana obrazında da təcəssüm edir, haqqa səsləyən səs olur… Və mənə elə gəlir ki, o, nəyi şair ruhu ilə hiss edirsə ona Ana gözü, Ana fəhmi ilə baxır və dərk edir, şeiri də ruhunun dərinliklərindən dodaqlarına süzülərək Nazlı ananın pıçıltısına çevrilir, müqəddəs ana nəfəsi onun lirikasını Günəş şəfəqləri ilə işıqlandırır, isidir:

Hər dəfə başımı dizinin üstə –

Çəkərdi, saçımı oxşardı anam.

Bir onu, birdə ki, qulac saçıma

Dəyən nəfəsini unudammıram.

(“Saçların balladası”)

Yaxud o, körpə maral quzusuna dönüb analı dünyasına qısılaraq rahatlıq tapmaq, yenidən bir ömür yaşamaq arzusuna düşür, Ana qucağında özünü xan taxtındakı kimi əyilməz, yenilməz, vüqarla oturmuş bilir, “səhralarda gül bitirmək”, “kipriyi ilə od götürmək” ecazı əldə edir:Bir ömür də yaşayardım,Sənə qısılıb-qısılıb.Yükü nədir daşıyardım,Sənə qısılıb- qısılıb….Səhrada gül bitirərəm,Diləyinə yetirərəm.Kirpiknən od götürərəm,Sənə qısılıb-qısılıb.

(“Sənə qısılıb…”)

Və yaxud, o, Ana əlinin möcüzəsi ilə bütün dərdlərin – istər fiziki, istər sosial, istər mənəvi dərdlərin yoxalmasına inanır:

…Mahirənin adın verdin,

Gözüm açıb səni gördüm

Ana əlimdən tut, dərdim,

İtər, başına dolannam.

(“Başına dolannam”)

Əslində fenomenal ana mövzusunda yazılan bu şeirlər, bütün enerjisi ilə milli mentala bağlı həssas insanın davranış və yaşam tərzidir, eyni zamanda, gerçəkliyin, həyatın dərkə yönəlik bədii faktdır… Şübhəsiz, “Anasın sevən dünyasın sevər!” deyimi, tam olaraq burada sosial-psixoloji mahiyyət səviyyəsinə çatmağa can atır. Belə ki, “analı dünya” fenomenoloji ictimai məna kəsb edir, əxlaqi-mənəvi gücə, enerjiyə çevrilib oxucuları daxilən zənginləşdirir, fundamental poetikada deyildiyi kimi, katarsis hadisəsi baş verir…

Ümumiyyətlə, Mahirə xanımın ailə səcərəsinə olan məhəbbəti, sevgisi milli kökə bağlıdır. Ailə millətin bünövrə daşıdır, dövlətin mikrostruktrudur…

Onun atasına, qardaşlarına, balalarına, nəvələrinə — ailə mühitinə həsr etdiyi şeirlər təkcə “albom” şeirləri deyil, həm də nümunə olacaq bir ailənin – cəmiyyətə çox vacib şəxsiyyətlər yetirmiş 11 uşaq böyüdən bir ailənin birlik, dirilik, məhəbbət, xətir-hörmət salnaməsidir… Bu mənada maraqlıdır, vacibdir, belə demək mümkünsə, stimuldur, örnəkdir…

Gözüm açıb səni belə görmədim,

Doğurdanmı məndə güman qocaldı?

Dünya, sənin hikmətini bilmədim,

O, şux anam, laçın anam qocaldl.

… On bir uşaq, on bir ocaq – deyərdi,

Hamısına açdım qucaq – deyərdi,

Ömrüm sizdə yaşayacaq – deyərdi,

Ömrü bizdə aram-aram qocaldı.

…Bulaq idi qayım-qayım çağlayan,

Sısqalaşdı, oldu ürək dağlayan,

Həsən kimi qardaş verib ağlayan,

Vətən deyib nə zamandan qocaldı.

…Ana dedim, qurbanam o gözlərə,

Sən susatdın, həmdəm etdin sözlərə.

Əli verdin, Vəli verdin bizlərə,

Özü durdu bir kənarda qocaldı…

Və yaxud “Qardaşım” şeirindən bir nümunə:

Haqq-ədalət qalaçası, səngəri,

Düz yoludur – taleyinin misgəri,

Millətinin, rəhbərinin əsgəri,

Adın, sanın layağıdır qardaşım.

Başqa bir şeirində:Mahirənin qardaş adı sevdası,Mənə gəlsin hamısının qadası.Beş bacının sizdə olsun duası,

Bilək onlar buralarda yaşayır.

Digər bir şeirində:Əli mənim ad günümü keçirdi,Vəli gəldi, məclis güldü, seçildi,Cəlil ilə mənə donlar biçildi,Məhəmmədim oralarda yaşayır.

Bu qəbildən şeirlərdəki ailə məhəbbətinin tərənnümü – ana yanğısı, millətəkən ata müdrikliyi, baçı ürəyinin çırpıntıları, ata əvəzi qardaşların qayğısı, Azərbaycan ailəsinə məxsus mental dəyərlər öz ilıq, həlim, həzin, emosiyalarla zəngin duyğularda əksini tapıbdır…

Fikrimizi ümumiləşdirəsi olsaq, Mahirə Nağıqızının şeir yaradıcılığı Azərbaycan qadın şairlərinin ənənəsindən bəhrələnən (Əzizə xanım Cəfərzadənin «Azərbaycanın aşıq və şair qadınları» toplusuna nəzər yetirsək, burada ənənənin mühüm rol oynadığını vurğulaya bilərik: Məhsəti, Natəvan, Heyran xanım, Fatma xanım Kəminə, Tahirə Qürrətüleyn, Umugülsüm, Mirvarid Dilbazi, Nigar Rəfibəyli, Mədinə Gülgün, Hökumə Billuri və s., və s…) zərif duyğu çələnginə bənzədərdik. Onun şeirləri də, bir qadın ömrünün poetik salnaməsidir – bu salnamədə ağrı da var, sevinc də, heyrət də, dövrandan, zəmanədən şikayətlər də, ümid də, inam da, nostalji hisslər də, sevgi-məhəbbət duyğuları da, canlı təbiət lövhələri də, bir bacının, bir ananın, bir nənənin isti, həzin, yeri gələndə sızıltılı duyğuları da, Azərbaycanlı ailəsinə məxsus əksər mental dəyərlər də…

Axıra yaxın bir düşüncəmi və müşahidəmi də ifadə edim. Təəssüf ki, elə faktlarla, elə şəxslərlə qarşılaşırıq ki, ictimaiyyətdə, həyatda tutduğu statusa təxmini yox, heç bir misqal da uyğun gəlmir! İndi əldə edilən diplomların, fəxri adların çoxunun üfürülmüş şar olması gizli qalmır! Yaşadığın cəmiyyətdə layiq olduğun statusu qazanmaq şərəf işidir. Bu ricəti bica yerə etmədim. Mahirə bir ziyalı tipi kimi adının mənasının daşıyıcısıdır: bişgindir, bacariqlidır, ustadır, biliklidir, məharətlidir… Mahirə Nağıqızı Hüseynova bir alim, bir şair, bir pedaqoq kimi qazandığı bütün statuslar onun halal-hümmət haqqıdır, halal şərəfidir, halal şöhrətidir… Və bu misralarda ifadə edilən fikir şüləyi də onun haqqıdır:Zülmün yuvasını sökən,Haqqın qalasını tikən,Qanını bayrağa çəkənTürkün qızı, oğlu mənəm.

Və elə bilirəm ki, “haqqın qalasına” ucalan sənət pillələri ilə o, bir türk qızı kimi öz halallığı ilə xeyli irəliləyəcək, xeyli yuxarılara qalxacaq… Çünki, bu vacibdir! Bu onun özünə də, bizə də, cəmiyyətimizə də lazımdır… Çünki bizlərin halal-hümmət, qədrbilən, qədrşünas ziyalılara əşəddi ehtiyacımız var…

Şair-alim şeirlərinin birində (“Bilinmir” şeirində) yazır: “Mahirə gəlmədi becə dünyaya, Söz ilə yol gedər uca dünyaya”… Bu ucalığa doğru gedən yolda Mahirə xanıma uğurlar diləyir, ucalıq arzulayıram…

Müəllif: Qurban Bayramov ,tənqidçi-ədəbiyyatşünas, doktor-professor,”Fədakar alim” və “Elm fədaisi” diplomantı,”Səməd Vurğun mükafatı” laureatı,1984-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

21.07.2019.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru


Xudu Məmmədov – Alim…

XUDU MƏMMƏDOV HAQQINDA MƏLUMAT – MÜSAHİBƏ

Dekabrın 14-də doğum günü qeyd edilən görkəmli kristalloqraf alim, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) müxbir üzvü Xudu Məmmədov yaxın tariximizdə xalqımızın yetişdirdiyi böyük şəxsiyyətlərdən biridir. Bu gün X.Məmmədovun anadan olmasından 90 il ötür. Kristalloqrafiya, kristallokimya, quruluş mineralogiyası, simmetriya nəzəriyyəsi, quruluş təhlili sahələrində dünyada tanınmaqla bərabər, fəlsəfə, mədəniyyətşünaslıq sahələrində tədqiqatları alimə dünya şöhrəti gətirib.

X.Məmmədov ilk dəfə “Bakı kristalloqrafiya məktəbi” yaradıb, onun rəhbərliyi ilə 40-dan çox yüksək səviyyəli alim hazırlanıb, onlardan 30-u namizədlik, 10-u isə doktorluq dissertasiyası müdafiə edib. Görkəmli alimin yetirmələrindən biri də Bakı Dövlət Universitetinin kristalloqrafiya, mineralogiya və geokimya kafedrasının müdiri, professor Məmməd Çıraqovdur.

AZƏRTAC-a müsahibəsində görkəmli alimin həyat və fəaliyyətindən danışan M. Çıraqov bildirib ki, Xudu Məmmədov 1927-ci il dekabrın 14-də Azərbaycanın gözəl guşələrindən biri sayılan Ağdam rayonunun Mərzili kəndində anadan olub. O, Mərzili kəndində yeddiillik məktəbi bitirib, rayonun bir nömrəli orta məktəbində təhsilini davam etdirib. 1946-cı ildə orta məktəbi bitirən X.Məmmədov Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) geologiya-coğrafiya fakültəsinin geologiya şöbəsinə daxil olub. Elə ilk dövrdən də parlaq zəkası, fitri istedadı və zəhmətsevərliyi ilə müəllimlərinin diqqətini cəlb edib. Gənc Xudunun sevimli müəllimi Heydər Əfəndiyev olub. Tanınmış geokimyaçı alim, gözəl pedaqoq H.Əfəndiyevlə yaxın ünsiyyət onun gələcək elmi yaradıcılığının formalaşmasında böyük rol oynayıb. Odur ki, X.Məmmədov özünün tərcümeyi-halında, elmi görüşlərində, müşahidələrində müəllim və müəllimlik sənəti haqqında iftixarla danışıb: “Müəllim yalnız dərs deyən, sadəcə olaraq bir-iki saat sinif otaqlarında şagird və tələbələrlə təmasda olan şəxsiyyət, adi tərbiyəçi deyil. O, zaman və gənclik arasında körpü yaradan, öz şəxsiyyəti ilə nümunə olan, sabahın qurucularını hazırlayan, millətin gələcəyi üçün böyük məsuliyyət daşıyan canlı bir varlıqdır. O, adi gəncdən tutmuş bütün dünyanın müəllimidir”. 1951-ci ildə ali məktəbi fərqlənmə diplomu ilə bitirən X.Məmmədov Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Kimya İnstitutuna təyinat alıb. X.Məmmədov sonra SSRİ Elmlər Akademiyasının Kristalloqrafiya İnstitutunun aspiranturasına daxil olub.

X.Məmmədovun elmi nailiyyətlərindən bəhs edən M.Cıraqov bildirib ki, 1955-ci ildə X.Məmmədov SSRİ Elmlər Akademiyasının Kristalloqrafiya İnstitutunun Elmi Şurasında “Kristalloqrafiya və kristallofizika” ixtisası üzrə “Ksonotlit və vollastonit minerallarının kristal quruluşu” mövzusunda müvəffəqiyyətlə namizədlik dissertasiyasını müdafiə edib və geologiya-mineralogiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsini alıb. Elmi Şuranın sədri, Kristalloqrafiya İnstitutunun yaradıcısı və direktoru olmuş akademik Aleksey Şubnikov gənc X.Məmmədov tərəfindən sement silikatlarından ksonolit və vollastonit minerallarının quruluşlarının açılmasını SSRİ Elmlər Akademiyasının ən böyük nailiyyətlərindən biri kimi qiymətləndirib. X.Məmmədov bir neçə dəfə görkəmli alim Con Bernalın qonağı olub, 1966-cı ildə isə təqribən bir il onun laboratoriyasında çalışıb. Onun Con Bernalın laboratoriyasında apardığı araşdırmalar London laboratoriyası əməkdaşlarının məqalələrində yer alıb və alimi kristalloqrafların görkəmli liderlərindən biri kimi tanıdıb. SSRİ Elmlər Akademiyasının Kristalloqrafiya İnstitutunun aspiranturasını bitirib 1955-ci ilin oktyabrında elmlər namizədi kimi Bakıya qayıdan X.Məmmədov Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Kimya İnstitutuna baş elmi işçi kimi qəbul olunub. Elə həmin ildə yaradılan kristallokimya laboratoriyasına rəhbərlik X.Məmmədova tapşırılıb. X.Məmmədov 1969-cu ildə Azərbaycan EA-nın Geologiya İnstitutunda “Kalsium silikatlarının və hidrosilikatların kristallokimyası” mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edib və geokimya-mineralogiya elmləri doktoru alimlik dərəcəsi alıb. 1970-ci illərdə “Bakı kristalloqrafiya məktəbinin” nailiyyətləri də ölkəmizdə yüksək qiymətləndirilib. Ulu öndər Heydər Əliyevin bilavasitə yardımı ilə keçmiş SSRİ-də ikinci olaraq “Sindex P2” cihazı Bakıya gətirilib. Bu cihaz müxtəlif istiqamətlərdə elmi tədqiqatlar aparmağa imkan yaradıb.

“X.Məmmədovda Vətən sevgisi, Azərbaycana məhəbbət o səviyyədə güclü idi ki, ona dünya miqyasında daha yüksək zirvələri fəth etməyə mane olurdu. 1978-ci ildə Varşavada kristalloqrafların beynəlxalq konqresində iştirak edərkən bir hadisənin şahidi oldum. X.Məmmədov kristalloqrafik naxışlar haqqında böyük müvəffəqiyyətlə çıxış etdi. Amerika və ingilis nümayəndələri məruzəni kitab halında çap etmək üçün təkidlə müqavilə bağlamaq istədilər. X.Məmmədov isə tam etiraz etdi. Mən müdaxilə etdikdə isə qətiyyətlə bildirdi ki, sən ki, bilirsən mənim ilk monoqrafiyalarımın oxucuları öz xalqım olmalıdır. Həmin əsər Azərbaycan dilində nəşr olunsa da, dünya səviyyəsində uğur qazanmadı. Sonralar bu əsərin ABŞ-ın “Simmetriya” məcmuəsində “Kristalloqrafik ornamentlər” adı ilə çıxması X.Məmmədova böyük şöhrət gətirib”, – deyə M.Çıraqov bildirib.

Alim qeyd edib ki, 1981-ci ildə X.Məmmədovun “Naxışların yaddaşı” kitabı çap olunur. O, qədim naxışların araşdırılması ilə türkçülüyün izlənilməsinin mümkünlüyündən danışırdı. Eramızdan çox-çox əvvəl türklərin məskunlaşdığı ərazilərdə tapılan sənət nümunələrində simmetriya elementlərindən istifadə olunmasını yüksək səviyyədə əsaslandırırdı. Qədim əşyaların üzərində ornamentlərin köçürülmə simmetriyasına tabe olması, XII əsr mağarta memarlıq abidələrinin birində üçtərtibli simmetriya oxuna malik fraqmentin sıx yerləşmə prinsipi ilə müstəvi səthi doldurması və həmin prinsiplə Bərdə türbəsinin (1322-ci il) silindr formalı səthinin dördtərtibli simmetriya elementini saxlamaqla “Allah” kəlməsi ilə doldurulması və s. qədim ornamentlərimizdə müəyyən kristallik maddələrin quruluşu ilə eynilik müşahidə edən X.Məmmədov əcdadlarımızın quruluş təsəvvürlərinə malik olmalarını fərəhlə söyləyirdi. “Naxışların yaddaşı” kitabında X.Məmmədov simmetriya qanunlarından və sıx yerləşmə prinsiplərindən istifadə edərək müxtəlif tip fraqmentlər əsasında fonsuz tablolar toplusu yaratmışdı. Bu yüksək elmi nailiyyətlərin nəticəsi idi ki, 1981-ci ildə Vaşinqtonun beynəlxalq “Perqamon Pres” nəşriyyatının çapdan buraxdığı irihəcmli “Simmetriya” məcmuəsinin “Kristalloqrafik naxışlar” bölməsi X.Məmmədov tərəfindən yazılmışdır.

X.Məmmədov 1970-ci illərin çox sevdiyi ölməz sənətkar Üzeyir Hacıbəylinin xatirəsinə həsr etdiyi “Qoşa qanad” əsərini yazır. M.Çıraqovun sözlərinə görə, bu əsər gənclərin formalaşmasında, onların elmə, sənətə münasibətinin dərinləşməsində yüksək dəyərə malik elmi-nəzəri axtarışların nəticəsidir. X.Məmmədov deyirdi ki, sənətin vətəndaşlıq duyğusu tərbiyə edən, bu duyğunu itiləşdirən bir vasitə kimi böyük gücü vardır. O qeyd edirdi ki, insanları elmi rəşadətə yönəldən əsas amil Vətən istəyidir. Bu rəşadət nəticəsində yaranan elmi kəşflərin, sənət nailiyyətlərinin faydasını bütün insanlar görmüş, görür və görəcək. Buna görə də güclü elmin və sənətin məkanı bəşəriyyətdir.

Maraqlıdır ki, X.Məmmədov 1988-ci il oktyabrın 15-də sənətinə vurğun olduğu Şərqin böyük dahisi Üzeyir Hacıbəylının Ev Muzeyində dünyasını dəyişib.

X.Məmmədovun elmi-pedaqoji fəaliyyəti yüksək qiymətləndirilib. Unudulmaz alim 1967-ci ildə “Şərəf nişanı”, 1986-cı ildə “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordenləri, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin fəxri fərmanı və bir sıra medallarla təltif olunub.

Müəllif: Xatirə Cəfərova

Mənbə:  AZƏRTAC

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Sürəyya Ağaoğlu

Sürəyya Ağaoğlu haqqında

Türkiyənin öncül və başarılı qadınlarından danışılanda ilk adı çəkilən, fəxrlə anılan qadınlardan biri də Sürəyya Ağaoğludur. Sürəyya Ağaoğlunun adı Türkiyədə ilk qadın vəkil, qadın və uşaq hüquq müdafiəçisi kimi tarixə düşüb. O, İstanbul Universitetinin Hüquq fakultəsinə daxil olan ilk qız, Türkiyə tarixində ilk qadın vəkildir.

Sürəyya Ağaoğlu 1903-cü ildə hal-hazırda Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunan Azərbaycanın Şuşa şəhərində, Qarabağda anadan olub. Atası böyük fikir adamı, mütəfəkkir, yazıçı və siyasətçi  Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətin önəmli isimlərindən Əhməd Ağaoğludur.

Beş uşaqlı ailənin ən böyük üzvü  olan Sürəyya Ağaoğlu, fəlsəfə fakultəsinin məzunu- pedaqoq və millət vəkili Tezer Taşkıranın, mühəndis və iş adamı Abdurrahman Ağaoğlunun, siyasətçi, ədib və hüquqşünas olan Səməd Ağaoğlunun, tibb doktoru  Gültekin Ağaoğluların bacılarıdır.

Atası Əhməd Ağaoğlu Transqafqaziya seyminə keçirilən seçkilərdə müsəlman fraksiyasından üzv seçilir və bu müddətdəki fəaliyyəti ilə  1905-ci ildə etnik erməni-müsəlman qarşıdurmalarının qarşısının alınmasında böyük rol oynayır. Bir qədər sonra onun millətçi fikirlərindən və sosial inqilabi düşüncələrindən təşvişə düşən erməni daşnaklarının təhdidlərinə cavab olaraq türk-müsəlman xalqlarının hüququnu qorumaq üçün “Difai” adlı özünümüdafiə təşkilatı yaradır. Çar Rusiyasının erməni hakimiyyət nümayəndələri Qarabağda etnik təmizləmə işinə başladığı bir dövrdə “Difai” təşkilatı bu siyasətin qarşısını almaq vəzifəsini və Azərbaycan türklərinin milli təhlükəsizliyinin təmin olunmasını öz üzərinə götürür.  Lakin ruslar bunu qəbul etmir. Osmanılı İmperiyasında geniş vüsət almiş «Gənc Türk» inqilabi hərəkatından təşvişə düşmüş çar qüvvələri onun kitab və məqalələrinə “Pan-Türkist” adını verərək təqib etməyə başlayırlar. Aylarla dostlarının evində gizlin yaşayan Əhməd bəy təqib və mümkün həbslər səbəbindən 1908-ci ilin sonlarında Türkiyəyə, İstanbula mühacirət etməli olur. Türk Ocağı türk milli hərəkatının aparıcı siması olan Ağaoğlu bu hərəkatın keçirilmiş konqresinə rəhbər seçilir. 1910-cu ildə Sürəyya Ağaoğlu ailəsi ilə atasının yanına, Türkiyəyə köçür.

Atasının ideologiyası və vəzifələri səbəbi ilə uşaqlığı və gəncliyi “Türk  ocağı” ziyalıları, Mustafa Kamal Paşanın və dostlarının arasında keçir.

Yəqin ki, Sürəyya xanımın Əhməd bəy Ağaoğlunun qızı olması faktı da onun mükəmməl şəxsiyyət kimi formalaşmasında mühim rol oynayıb. Əhməd bəy əsərlərində milli qurtuluşa gedən yolun cəmiyyətin mədəni və təhsili inkişafından keçdiyini bildirirdi. Qadın azadlığı ideyalarını yayan və bunu azadlıq mücadiləsinin əsas faktoru kimi göstərən Ağaoğlu Azərbaycan ziyalıları arasında qadına bərabər hüquqların verilməsinə çağıran ilk ziyalılardan idi. Ağaoğlular ailəsindən Sürəyya xanım, Tezer xanım kimi parlaq qadın obrazlarının bu gün də maraqla öyrənilməsi başadüşüləndi.  (Bacısı Tezer Taşkıran İstanbul Univerisitetinin Fəlsəfə fakultəsini bitirib. O, 1927-ci ildə məktəblərdə tədris olunan “Məntiq” kitabını yazıb. Ailənin digər fərdləri kimi Tezer Taşkıran da dövrünün seçilən fikir adamlarından, pedaqoq olub.)

1920-ci ildə Qiz Liseyindən məzun olan Sürəyya Ağaoğlu, 1921-ci ildə İstanbul Universitetinin Hüquq fakultəsinə qəbul olmaq üçün müraciət edir. O günə qədər hüquq fakultəsinin heç qız tələbəsi olmaması səbəbindən vəkil olmaq istədiyini bildirən S.Ağaoğlunun bu istəyi xoş qarşılanmır.

Həmin dönəmdə hüquq fakültəsində qadın tələbə olmadığı üçün İstanbul Universiteti rektoru Haldun Taner ona kömək edə bilməyəcəyini bildirəndə, o, rektorun atası, dövlət adamı Səlahəttin bəyə müraciət etmək qərarına gəlir.

Türk qadınlarının çarşabda gəzdiyi bir vaxtda Sürayyə Ağaoğlunun stereotipləri dağıdaraq vəkil olmaq üçün hüquq fakültəsinə qəbul olmaq niyyəti ictimaiyyət tərəfindən qeyri-adi qarşılanır. Sürayyə xanım Səlahəttin bəyə hüquq fakültəsinə qəbul olmaq istədiyini dedikdə otaqda olan şəxslər(kişilər) bu təklifi qəhqəhəylə qarşılayırlar. Səlahəddin bəy ona deyir ki, “Get, bir neçə nəfər hüquq fakultəsində oxumaq istəyən qız gətir, kurs açaq”.  Sürəyyə xanımın təkidi ilə və özü kimi 2 nəfər vəkil olmaq üçün gətirdiyi rəfiqələri (Melda və Bedia) təqdim etdikdə onlar üçün ayrıca kurs açmaq məcburiyyətində qalırlar. Amma fakultədə günortaya qədər kişi tələbələrə, günortadan sonra isə qadın tələblərə dərs keçirdilər. Bir müddət belə davam etsə də, üç qız tələbəyə ayrıca təhsil verməyin imkansızlığını görən universitet rəhbərliyi  Sürəyya və iki rəfiqəsinin də oğlan tələbələrlə birlikdə təhsil almasına icazə verirlər.

1921-ci il iyulun 18-də erməni qatil Torlakyan İstanbulun «Pera-Palas» hotelinin önündə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin daxili işlər naziri Behbud xan Cavanşiri üç güllə ilə qətlə yetirir və həbs olunur. Həmin vaxt İstanbul ingilis işğalı altında olduğundan cani cinayət hadisəsindən 20 gün sonra ingilis hərbi tribunalında mühakimə edilir..Sürəyya Ağaoğlu hüquqşunas tələbə kimi iştirak etdiyi bu tarixi məhkəmənin yekunu barədə «Bir ömür də belə keçdi» adlı memuarında yazır: «Nəhayət, məhkəmə bitdi. Prokuror qatil üçün ölüm cəzası istədi. Bu tələb hətta bizi çaşdırdı. Lakin prokuror 24 saat içərisində Türkiyədən uzaqlaşdırıldı. Yerinə gələn prokuror isə müttəhimə bəraət istədi və qatil Torlokyan gecə ikən qaçırıldı». Məhkəmədən illər sonra Sürəyya Ağaoğlu Londonda olarkən prokuror Rickatson Hatt ilə görüşür. Görüş zamanı həmin prokuror məlum məhkəmənin sədri ilə Çində görüşdüyünü və sədrin ona türklərin bu davada haqlı olduğunu söyləyir.

Sürəyya Ağaoğlunun Behbud xan Cavanşirin məhkəməsində iştirakı, bu barədə sonralar öz memuarlarında da yazması onun o dövrün siyasi və milli məsələlərinə laqeyd qalmadığını göstərir.

Sürəyya Ağaoğlu müvəffəqiyyətli təhsil dövrü sonrasında, 1925-ci ildə, o dövrdəki adı ilə Darülfünun hüquq fakültəsindən məzun olmuş, Amerikanın məşhur və ən zəngin iş adamlarından  olan Rockfeller ailəsinin qurmuş olduğu Rockfeller Foundation şirkəti tərəfindən Paris Beynəlxalq İnstitutunda 3 aylıq təqaüd imkanı qazanmışdı. Ancaq qanuni tənzimləmələr və dövlət tərəfindən gərəkli icazələri təmin edilə bilmədiyi üçün bu fürsəti qaçıraraq gedə bilməmişdi.

Sürəyya Ağaoğlu  fakültədən məzun olduqdan sonra atasının da dəstəyi ilə Ankarada Şuranın Dövlət Tənzimat Dairəsində iş həyatına başlayır. Sürəyya Ağaoğlu artıq rəsmi şəkildə Türkiyə Respublikasının ilk qadın vəkili olaraq vəkillik fəaliyyətinə başlayır. Orada iki il işlədikdən sonra Ankara Bürosuna müraciət edir (1927-ci ildə).

1936-cı ildə Ankara Bürosundaki qeydiyyatını İstanbul Bürosuna köçürür. Sürəyya Ağaoğlu Londonda olduğu müddətdə bir çox araşdırmalar edir və Qadın Hüquqları üzərində danışıqları və söhbətləri Columbiya Radiosunda səsləndirilir. İrəliləyən illərdə Amerika Qadın Hüquqşünaslar Birliyinə üzv olmuş, Türkiyədə yaşanan qadın hüquqları problemlərinə və bu problemlərin həllinə istiqamətli işlər görür.

Sürəyya Ağaoğlu Türkiyənin ilk qadın vəkili olaraq tarixə keçməsi ilə bərabər qadınların ictimai sahədə iştirakı üçün də mübarizə aparmış, qadınların eynilə kişilər kimi bir restoranda yemək yeyə bilmə haqqını qazanmaq məsələsinə Atatürkün xanımı Lətifə xanım ilə birlikdə liderlik etmişdir. Ankarada qadınların yemək yeyə bilmək imkanını Atatürkün köməyi ilə qazandığını Sürəyya xanım Atatürklə bağlı danışdığı xatirələrində dönə-dönə qeyd edir. “O zamana qədər Ankarada türk qadınları restoranda yemək yemək lüksünə sahib deyildiər. İstanbulda restorana gedirdilər, Ankarada yox”, -Sürəyya Ağaoğlu bir müsahibəsində deyir.

Bununla da Sürəyya Ağaoğlu daha bir ilkə imza atır.

Vəkil Ağaoğlu 1379 saylı İstanbul Bürosunda da qeydiyyatdan keçir. İstanbul Universiteti Hüquq fakültəsini bitirdikdən sonrakı dövrdən ölüm anına qədər vəkil olaraq çalışır. O, həmçinin qadın hüquqlarını müdafiəçisi kimi də tarixə düşür.

Sürəyya Ağaoğlu  “Azad Fikirləri Yayma Dərnəyi”, “Türk-Amerikan Universitetlər Dərnəyi” və “Sürəyya Ağaoğlu Uşaq Dostları Dərnəyi”nin qurucusu idi. O, 1948-ci ildə Berlin Beynəlxalq Hüquqşünaslar Komissiyasının da üzvü olur.

1960-cı ildönümündən sonra Ağaoğlu “Yassıada Məhkəməsi”ndə atası Əhməd Ağaoğlunun vəkili sifəti ilə prosesə qatılır.

Vəkil Ağaoğlu 1976-1978 illər arasında “Türk Hüquqşünas Qadınlar Assosiasiyası”na rəhbərlik edir, 1980-1982 dövründə isə dərnəyin əməkdaşlıq içində olduğu “Beynəlxalq Qadın Hüquqşunaslar Federasiyası”na rəhbər seçilir.

Ağaoğlu 1949-ci ildə Amerika səyahətinə gedib qayıtdıqdan sonra öz deyimiylə «Taksim parkındaki kimsəsiz uşaqlar üçün “Süreyya Ağaoğlu Uşaq Dostları Dərnəyi” ni qurur.

Ağaoğlu Londonda işlədiyi müddətdə gördükləri barədə xeyli  hüquqi məqalə yazır. Onun məqalələri “Londonda gördüklərim” və “Bir ömür belə keçdi” kitabında cəmlənir.

Sürəyya Ağaoğlu həyat boyu qadın hüquqları sahəsində fəaliyyət göstərir. O, 1989-cu il, dekabrın 29-da İstanbulda “Qadın Hüquqları və Modernizasiyası” mövzusunun müzakirə olunduğu paneldən ayrıldığı zaman beyninə qansızma səbəbi ilə həyatını itirir.

2003-cü ildə Türkiyədə Sürəyya Ağaoğlunun 100 illik yubileyinə həsr olunmuş gümüş xatirə sikkələri buraxıldı.

Müəllif: Könül Alı

Mənbə: Ayna.az

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Professor Aida Qasımova

Humanist humanitar dissertasiyalar:

kodlaşdırmadan üzgörənliyədək

Ölkəmizdə elmi əsərlərin səviyyəsinin yüksəldilməsi, elmi dərəcə və adların verilməsi prosesinin yaxşılaşdırılması aktual bir problem kimi gündəmdədir. Bu problemin həlli o dərəcədə vacibdir ki, hətta ölkə prezidentini belə müdaxiləyə vadar etdi. Bununla əlaqədar, humanitar sahəyə aid dissertasiyalarla bağlı bəzi məsələlərə diqqət yönəltmək istəyirəm.

Kodlaşdırma

Qeyd etmək  istərdim ki, dissertasiyaların mövcud kodlaşdırma sistemi özünü doğrultmur. Bu sistem müəllifin əl-qolunu bağlayır, onun mövzuya dəstək ola biləcək əlavə fikir və mülahizələri qarşısında sədd çəkir. Digər tərəfdən, bu sistem istifadə olunan ədəbiyyatın izlənməsini də çətinləşdirir. Oxucu hər dəqiqə dissertasiyanın sonundakı siyahını vərəqləmək məcburiyyətində qalır. Bəzən texniki səbəblərdən siyahıda qarışıqlıq yaranır və sairə.

Hal-hazırda inkişaf etmiş ölkələrin bir çoxunda dissertasiyalarda  “footnote” sistemindən istifadə olunur. Bu halda həm istifadə olunan ədəbiyyat göz önündə olur, həm də müəllif dissertasiyaya yerləşdirə bilmədiyi fikirləri aşagıda, qeydlərdə verir. Sovet dövründən qalma əcaib kodlaşdırmadan Rusiyada da əl çəkilib. Humanitar sahə birmənalı olaraq footnote və ya endnote tələb edir. Mənim fikrimcə Footnote sistemi daha səmərəlidir.

Aşkarlıq

Artıq bir çox ölkələrdə dissertasiya işləri müvafiq elmi müəssisələrin, universitet və kolleclərin saytında yerləşdirilir. Bu cür aşkarlıq ölkəmizdə də tətbiq olunsa, dissertasiyalarda plagiata yol verilməsinin qarşısı alınar. Yəni peşəkar oğrular azından rüsvay olacaqlarından qorxarlar. Belə olsa,  müəssisənin nüfuzu naminə dissertasiyaların elmi səviyyəsinə daha çox diqqət yetirilər.

Digər tərəfdən, AAK-dakı anonim rəylərin də həmin müəssisənin öz saytında yerlışdirilməsi faydalı olar. Çünki bəzən dissertantlar nə üçün işlərinə mənfi rəy yazılmasını başa düşmür, qərəzçilik axtarır, şikayət edir və yaxud əlavə səylər göstərib dərəcə almaqda israrlı olurlar. AAK saytında yerləşdirilən rəylər AAK ekspertlərinin də məsuliyyətini artırar.

Məqalə həcmi

Avtoreferatlara əlavə edlən çap olunmuş əsərlər siyahısında çox olsa 1000-2000 söz, bəzən bundan da az həcmli yazıların, tezislərin elmi məqalə adı altında təqdimi yolverilməzdir. Mənim fikrimcə, minimum məqalə həcminin müəyyənləşməsi və AAK siyahısında olan jurnalların bu minimuma riayət etməsi ümumi işin xeyrinə olar. Başlanğıc üçün bu minimumu 6000 söz kimi müəyyənləşdirmək olar. Humanitar sahədə kiçik həcmli yazılar gözə kül üfürməkdən başqa bir şey deyil. Qeyd edim ki, inkişaf etmiş ölkələrin humanitar sahədəki nüfuzlu jurnallarında məqalə həcmi adətən 8000-12000 söz arasında olur.

Dissertasiya həcmi

Mənim fikrimcə, PhD dissertasiyalarının tələb olunan həcmi də olduqca kiçikdir. Keçmış elmlər namizədləri üçün nəzərdə tutulmuş dissertasiya həcmi humanitar elmlərdə PhD üçün yaramır. Xarici ölkələrdə PhD yüksək elmi dərəcədir. Bundan sonrası yoxdur. Dünya elminə inteqrasiya üçün bu dissertasiyaların həm həcmi artmalı, 200-300 səhifə çərçivəsində müəyyənləşməli, həm də səviyyəsi yüksəlməlidir. Rusiyada ədəbiyyatşünaslıq üzrə yazılan bəzi namizədlik dissertasiyaları ilə tanış olduqda, onların 300-350 səhifə olduğunu gördüm. Yəni artıq söhbət PhD-dən gedisə, bu dərəcəyə müvafiq dissertasiyalar meydana gəlməlidir. PhD qazanmış şəxs artıq yetkin bir alim olduğunu nümayiş etdirməlidir. Sonrakı mərhələ sayılan doktorluqda həcm məhdudiyyəti olmamalıdır.

Ədəbiyyat siyahısı

Hər bir elmi əsər müəllifi öz sahəsi ilə bağlı bütün ədəbiyyata bələd olmasını nümayiş etdirməlidir. Hal-hazırda humanitar sahədə konkret ədəbiyyat sayı kimi bir tələbin olmaması heç də bir-iki kitabdan “istifadə” kimi başa düşülməməlidir. Təəsüf ki, bir çox elmi əsərlərdə istifadə olunan ədəbiyyatın kasadlığı nəzərə çarpır. Bəzən yüzlərlə kitabı əhatə edən ədəbiyyat siyahsı müqabilində cəmi 10-15 ədəbiyyatdan istifadə edilir. Nəinki xaricdə, hətta ölkəmizdə nəşr olunan əsərlərə də tam bələd olma nəzərə çarpmır. Humaniyar sahədə saxta istinad hallarına da rast gəlinir. Bu özünü daha çox plagiat əsərlərdə göstərir. “Müəllif” plagiat faktini gizlətmək üçün bəzən yazıya sanki istinad “bəzəyi” vurur, dəxli olmaya əsərlərə “istinad verir”.

Transliterasiya

Şərqşünaslıq sahəsində transliterasiyasız elmi əsər ola bilməz. Dünya təcrübəsində İJMES-n (linki aşağıda verilən İnternational Journal of Middle East Studies) transliterasiya sistemi bütün elmi əsərlədə tətbiq olunur. Çox nadir hallarda bəzi jurnallarda cüzi fərqlər nəzərə çarpır. İJMES-in transliterasiya sistemi ərəb, fars və osmanlı, eləcə də klassik Azərbaycan ədəbiyyatı ilə bağlı dissertasiya, monoqrafiya və elmi məqalələrdə tətbiq oluna bilər. Bu sistemə dilimizə müvafiq bəzi dəyişikliklər edilməlidir. Məs. ərəb “sə” hərfi ingilis dilindəki th-lə deyil s-nin altında xətt ilə, “zəl” hərfi “dh” kimi deyil z hərfinin altında xəttlə göstərilə bilər. İngilis dilində olmayan “ğ” və “x” hərfləri də, “gh” və “kh” şəklində deyil, dilimizdə olduğu kimi əks oluna bilər. Qalan hallar –izafətlər, artikllər, “ayn” , “həmzə”, emfatik səsləri bildirən hərflər,  uzunluqlar və s. İJMES sistemi şəklində əks oluna bilər. https://ijmes.chass.ncsu.edu/docs/TransChart.pdf

Plagiat proqramlarının yarıtmazlığı

Plagiatçılıq Azərbaycanda geniş yayılmış bir biabırçılıqdır. Cəzasızlıq üzündən bu hal artıq “hamıya olar, mənə yox?” kimi absurd bir həddə çatıb. Ölkəmizin, elmimizin nüfuzuna xələl gətirən bu halın qarşısını almaq üçün oğurluqla qazanılmış elmi dərəcə və adların ləğvi sahəsində qəti addımlar atılması müsbət nəticə verər.

Plagiatın yoxlanmasında yalnız mövcud proqramlara əsaslanmaq səhvdir. Çünki bu proqramlar tərcümə ilə işləmir, yəni xarici dillərdən tərcümə edilib oğurlanmış yazılardakı plagiat faktlarını aşkarlamır. Bu səbəbdən, plagiat faktları, yaxşı olar ki, ilkin müzakirələrdə aşkarlansın və yaxud sonrakı mərhələlərdə opponentlər və ekspertlər tərəfindən göstərilsin.

Mövzuya uzaqdan yaxınlaşma

Bu, humanitar sahədə ən çox rəst gəlinən haldır. Dissertantlar birbaşa öz mövzuları ilə məşğul olub yeniliklər gətirmək əvəzinə, ümumi xarakterli, hamıya məlum məsələlərə bəzən bir neçə fəsil həsr edirlər. Əsas mövzu axırıncı fəsildə yarımçıq tədqiqat şəklində təqdim olunur.  Beləliklə də, elmi əsərlərin orijinallığı şübhə altına düşür, dissertasiya işləri dərs vəsaiti təsiri bağışlayır. Mənim fikrimcə, mövzu ilə bağlı ümumi məsələlər dissertasiyanın həcminin beş faizindən artıq olmamalıdır. Qeyd edim ki, inkişaf etmiş ölkələrdə, bu məsələlərə olduqca az yer ayrılır. Azərbaycanda isə sanki səhifə sayı artırılırmış kimi, hamıya məlum fakt və mülahizələr təkrarlanır, orijinal tədqiqat hissəsi isə ixtisar edilir.

Elmi yeniliyin Azərbaycan modeli

Qloballaşma şəraitində elmi işlərin yeniliyi Azərbaycan sərhədləri çərçivəsində müəyyənləşə bilməz. Hər bir elm sahəsinin dünyadakı mövcud nailiyyətləri nəzərə alınmalıdır. “Bu mövzu Azərbaycanda ilk dəfə işlənir” adı altında xaricdə çap olunmuş əsərlərin tərcüməsinin elmi tədqiqat kimi təqdimi yolverilməzdir. Təəssüf ki, bu hal ölkəmizdə olduqca geniş yayılıb.

Fürsətcillik

Elm səhəsinin bəzi “işbazları” görkəmli şəxslərə, vəzifə və nüfuz sahiblərinə, onların qohumlarına əsərlər həsr etməklə tələm-tələsik, asan yolla elmi dərəcələr qazanırlar. Bu zaman baza təhsili belə nəzərə alınmır; həkimə dilçilik, mühəndisə ədəbiyyatşünaslıq üzrə elmi dərəcə verilə bilər. Nəticədə elmdən uzaq, zəif əsərlər meydana gəlir. Belə əsərlər nə nüfuz sahiblərinə, nə də Azərbaycan elminə şərəf gətirməyib, sadəcə fürsətdən istifadə edib dərəcə qazanmaq vasitəsinə çevrilir.

İndeksləşmiş jurnallarda nəşr

Hal-hazırda AAK Veb of Science-də (keçmiş Thomson Reuters-in, hazırki Clarivate Analytics-in xüsusi xidmət saytı) indeksləşən jurnallarda çap olunmaq tələbi qaldırıb. Bu, müsbət hal olub alimlərin dünyada tanınmasına şərait yaradır. Azərbaycan aliminin dünyada tanınmaq üçün kifayət qədər elmi potensialı var. Əlbəttə, söhbət əsil alimdən gedir. Mənim fikrimcə, humanitar sahədə Veb of Science-lə yanaşı SCOPUS-la da kifayətlənmək olar. Eləcə də BRİLL,  Taylor and Francis,  Springer, Peeters, Routledge kimi nəşriyyatların jurnal və toplularında nəşr olunmuş məqalələr də humanitar sahə üçün yetərincə dəyərli tədqiqat nümunəsi sayıla bilər. Əsas məsələ pulla məqalələr nəşr edən jurnallardan və işi biznesə çevirən insanlardan uzaq olmaqdır. İnternetdə bir neçə saytda bu cür  jurnalların (Predatory journals) siyahısı verilib.

Üzgörənlik

Əgər elmi əsərlər qarşısında müəyyən tələblər qoyulubsa, bu tələblər hamıya şamil olunmalıdır. Burada kiminsə qohumu, adamı, və yaxud “öz adamımız” kimi prinsiplərə yer verilməməlidir. Ölkəmizin ümumi mənafeyi naminə üzgörənlik olmamalıdır.

Müəllif:

Professor Aida Qasımova

Bakı Dövlət Universiteti

20 avqust, 2019

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

SƏMƏD AĞAOĞLU

Ağaoğlu Səməd Əhmədbəy oğlu (1909-1982) — yazıçı, publisist və Türkiyənin dövlət və siyasi xadimi olmuşdur. Üç dəfə Böyük Millət Məclisinə deputat seçilmiş, baş nazirin müavini, dövlət naziri olmuşdur.

QISA ARAYIŞ

Səməd Ağaoğlu 1909-cu ilin 23 aprelində Bakıda doğulub. Atasının Osmanlıya mühacirətə getməsi nəticəsində ilk təhsilini orada Beyazit Feyziyye məktəbində tamamlayır. 1926-cı ildə Ankara Liseyini, 1931-də Ankara Hüquq fakültəsini bitirir. Ardınca doktorluq müdafiəsi üçün Strasburqa yollanır. Sonralar orada yaşadığı günləri “Strasburq xatirələri” adlı kitabında yazır.


Səməd Ağaoğlu hekayəçi kimi böyük şöhrət qazanmasa da, tanınmış yazıçılar, siyasilər arasında keçən ömrü ona zəngin həyat yaşadır, yazmaq üçün olduqca geniş materiallar əldə edir. Bunlardan isə məharətlə yararlana bilir. Atasının yarımçıq qalmış xatirələrini və atasının dostları haqqında “Atamdan xatirələr”, “Atamın dostları”, hökumətində təmsil olunduğu Adnan Menderes haqqında “Dostum Menderes”, “Mərmərədə bir ada”, siyasi həyat barədə “Aşina üzlər”, “Siyasi günlük”, SSRİ-yə səfəri ilə bağlı “Sovet Rusiya imperatorluğu” kimi əsərlər yazır. Həmçinin “Zürriyyət”, “Böyük ailə”, “Qatırın ölümü”, “Müəllim Qafur” kimi hekayələr kitabını, “Həyat bir macəra – uşaqlıq və gənclik xatirələri” adlı memuarını nəşr etdirir.

Əsas kitabları siyasət ətrafında olsa da, ədəbiyyatı heç zaman unutmur. “İlk köşə-ədəbiyyat xatirələri” adlı kitabında yazıçılıq fəaliyyətinə başlamasından, dönəmin məşhur yazıçıları ilə olan dostluğundan, məsafələrindən yazır.

Siyasət ona ədəbiyyata geniş vaxt sərf etməsinə imkan verməsə də, özünün də yazdığı kimi, heç zaman sənətdən ayrılmır, sənət həyəcanı hər zaman davam edir. Həm də siyasətin topluma xidmət edən bir sənət nöqtəsi olduğuna inananlardan idi.

Ona hekayələrinin mövzularına görə, Dostoyevskinin təsirində olduğu deyiləndə belə cavab verir: “Dostoyevski məncə dünyanın ən böyük roman yazarıdır. Roman yazanların hamısı onun təsiri altında olub. Onun özü isə Balzakın təsiri altında idi”.

1980-ci ildə TRT 1-in “Yaşayan ədəbiyyatçılar” proqramının qonağı olan Səməd Ağaoğlu həyatı və ədəbi fəaliyyəti haqqında bu gün Türkiyənin ən tanınmış ədəbiyyat adamlarından biri olan Doğan Hızlana danışır.

Əhməd bəyin oğlu, Adnan Menderes hökumətində nazir vəzifəsində çalışmış, 1960-cı il hərbi çevrilişindən sonra həbs edilmiş Səməd Ağaoğlu haqqında bu nadir görüntülər TRT 1 arxivindən yayımlanıb.

VİDEO N: 1

VİDEO N: 2

Atasına layiqli oğul – Səməd Ağaoğlu

Görkəmli yazıçı, jurnalist, mədəniyyət xadimi Əhməd Ağaoğlunun övladı Səməd Ağaoğlunun (1909-1981) bu yaxınlarda Bakıda çapdan çıxmış ilk kitabı “Hekayələr, memuarlar” adlanır. Türkiyədə çağdaş memuar ədəbiyyatının və psixoloji nəsrin görkəmli nümayəndələrindən biri kimi tanınan Səməd Ağaoğlu 1909-cu il aprelin 23-də Bakıda anadan olmuş, bir neçə aylıq körpə olarkən Türkiyəyə köçmüşdür.

O, Türkiyədə daim Azərbaycan, ata yurdu Qarabağ ab-havası içində böyümüş, Azərbaycan türkü olduğunu heç bir zaman unutmamışdır. Ailənin dostları sırasında Azərbaycan əsilli insanlar üstünlük təşkil edirdilər. İstər Səmədin, istərsə də Ağaoğlu ailəsinin digər üzvlərinin fikri inkişafında türkçülüyün kölgədə qalan ideoloqlarından olan Əli bəy Hüseynzadə mühüm rol oynamışdı. Ə.Hüseynzadə Əhməd bəy Ağaoğlunun Malta sürgününə göndərildiyi 1919-1921-ci illərdə bu ailənin ən yaxın simsarı, mənəvi dayağı olmuş, öz ideya dostunun övladlarının təlim-tərbiyəsinə əlindən gələn yardımı göstərmişdi. İlk gənclik illərindən başlayaraq Səməd bəy atası vasitəsilə Türkiyə siyasi və ədəbi elitasının bir sıra parlaq simaları ilə ünsiyyət qurmaq imkanı qazanmış, məktəbli ikən Atatürkün əlini öpmək şərəfinə nail olmuşdu. Türkçülüyün banilərindən olan Ziya Gökalp, məşhur şair Mehmed Emin Yurdaqul, dövrün baş nazirlərindən Rəcəb Pekər və Fəthi Okyar, təhsil naziri Rəşid Qalib, “İctihad” dərgisinin sahibi Abdulla Cövdət, yazıçı və ictimai xadim Xalidə Ədib Adıvar, əski ittihadçılardan doktor Nazim bəy, professor-general Esad paşa, ədəbiyyatşünas və dövlət xadimi Fuad Köprülüzadə, yazıçı Həmdullah Sübhi və b. böyük həyata qədəm qoyduğu ərəfədə Səmədin istər siyasətdə, istərsə də ədəbiyyatda müəllimləri və yol göstərənləri olmuşlar.

O, ilk təhsilini İstanbulda, Fevziyyə məktəbində almışdı. Sonra ailənin ölkənin yeni paytaxtı elan olunmuş Ankaraya köçməsi nəticəsində Ankara liseyində oxumuşdu. Özünü ədəbiyyata, bədii yaradıcılığa həsr etmək qərarına gəlsə də, atasının təkidi ilə Ankara Universitetinin hüquq fakültəsinin tələbəsi olmuş (1926-1931) və ali təhsilini uğurla başa çatdırmışdı. “İstəyimin əksinə olaraq atam məni hüquq sahəsinə yönəldirdi… Mən də Konstitusiya hüququnun əsasları müəlliminin – “bu kəskin sözlü, tox gözlü, qəribə şivəli professorun” tələbələri sırasında yer aldım və həmin andan etibarən onun yeni bir zabitə və hakimiyyətinin dairəsinə düşdüm”, – deyə, Səməd Ağaoğlu sonralar xatırlayırdı.

Hüquq təhsili alsa da, ədəbiyyata, bədii yaradıcılığa məhəbbət onu heç zaman tərk etməmişdi. Hələ universitetin birinci kursunda ikən tələbə yoldaşları ilə birlikdə “Yalnız gənclik!” adlı bir dərgi buraxmağa başlamışdılar. Sonra gələcəyin görkəmli şairləri Behcet Kamal Çağlar, Əhməd Mühip Dranas və Hifzi Oğuz Bekata ilə birlikdə “Gənc türk ədəbiyyatı birliyi” adlı cəmiyyət qurmuşdular. Gənclərin xahişi ilə türk ədəbiyyatının canlı klassiki, “milli şair” Mehmed Əmin Yurdaqul böyük məmnunluq hissi ilə bu cəmiyyətin fəxri sədri vəzifəsini öz üzərinə götürmüş, birliyin toplantılarında iştirak edib gənclərə tövsiyələrini vermişdi. Səməd Ağaoğlu həyatının birinci mərhələsində daha çox publisist və tədqiqatçı kimi çıxış etmiş, “Türkiyədə kiçik sənət məsələləri” (1939), “Türkiyədə iş hüququ tarixi” (1939), “Türkiyənin iqtisadi təşkilatında iş odaları, ticarət odaları və ticarət borsaları” (1943), “Qüvveyi-milliyyə ruhu” (1944), “Türkiyədə suçlu cocuqlar” (1947), “İki partiya arasında siyasi fərqlər” (1947) kimi broşüra və kitablarını çap etdirmişdi.

S.Ağaoğlu Strasburq Universitetindəki on altı aylıq magistratura kursundan diplomsuz, lakin “Strasburq xatirələri” kitabının əlyazması ilə qayıtdı. Kitab ilk dəfə 1944-cü ildə çap olunsa da, orada hekayələrin qələmə alındığı ötən əsrin 30-cu illərinin ab-havası duyulmaqdadır. Bu illərdə Səməd mükəmməl bildiyi fransız dili vasitəsi ilə rus və Qərbi Avropa ədəbiyyatı klassiklərinin yaradıcılığı ilə yaxından tanış olmuşdu. S.Ağaoğlu böyük rus yazıçısı F.M.Dostoyevskiyə heyranlığını heç zaman gizlətməmişdi. Onun ömür yolunu, şəxsiyyətini, əsərlərini diqqətlə öyrənmiş, rus klassikinin üz tutduğu mövzuları və qəhrəmanları türk cəmiyyətində axtarıb tapmağa, eyni psixoloji gərginliklə, inandırıcılıqla təsvir etməyə çalışmışdı. İlk hekayələrindən yazıçı gördüyü hadisələri və tanıdığı əsərləri ədəbiyyata gətirməyə üstünlük verirdi. “Strasburq xatirələri”nin, eləcə də sonrakı illərdə çap edilən “Böyük ailə”, “Məhəlləyə dönüş”, “Öyrətmən Qafur”, “Hücrədəki adam”, “Onlardan bəziləri” və digər bədii əsərlərinin əksər qəhrəmanları müəllifin şəxsən tanıdığı, ünsiyyət qurduğu, gənclik həyatının kədərli və xoşbəxt anlarını birlikdə keçirdiyi tələbə dostlarıdır, məhəllə adamları, dustaq yoldaşları və başqalarıdır.

Tərtibçi – professor Vilayət Quliyev kitaba yazdığı ön sözdə yazıçının Türkiyə nəsrindəki rolu barədə yazır: “Ümumiyyətlə, çağdaş türk nəsrində ilk dəfə Səməd Ağaoğlu öz ədəbi istedadı və fitri müşahidəçilik qabiliyyəti sayəsində bədiiliklə memuar ədəbiyyatının ünsürlərini sintez etmiş, bir sıra orijinal, yaddaqalan nəsr nümunələri yaratmışdır. Onun müxtəlif illərdə qələmə aldığı “Atamdan xatirələr” (1940), “Atamın dostları” (1957), “Tanış üzlər” (1965), “Dostum Menderes” (1967), “Mərmərədə bir ada” (1972), “İlk mərhələ” (1978), “Həyat bir macəradır” (1981) kimi kitabları müasir Türkiyədə memuar janrının örnək əsərləri sayılır və bu gün də çox az kitab oxunan Türkiyədə diqqəti çəkirlər”.

“Atamın dostları” və “Tanış üzlər” kitablarında Səməd Ağaoğlu heç bir ad çəkmədən haqqında bəhs etdiyi şəxsiyyətlərin elə dəqiq, aydın portretini yaradır ki, Türkiyənin ədəbi və siyasi həyatına müəyyən qədər bələdliyi olan hər bir oxucu çox da çətinlik çəkmədən söhbətin kimdən getdiyini başa düşür. Təbii ki, bu da müəllifdən güclü müşahidə qabiliyyəti, ümumiləşdirmə bacarığı, dövrün hadisə və insanlarına dərin bələdlik tələb edir.

Fikrimizcə, bu il ədəbi ictimaiyyətimiz görkəmli yazıçı, ictimai-siyasi xadim Səməd Ağaoğlunun 100 illik yubileyini mütləq keçirməlidir.

Kitaba yazıçının “Strasburq xatirələri”, “Züryət”, “Öyrətmən Qafur”, “Böyük ailə”, “Hücrədəki adam”, “Atamın dostları”, “Qatırın ölümü”, “Həyat bir macəradır” kitablarından ayrı-ayrı hissələr daxil edilmişdir.

Kitabın redaktoru Asif Rüstəmlidir.

Xəzər.- 2009.- 7 fevral.- S. 17.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Rəşad Məcid – Tövsiyə

Rəşad MƏCİD
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin gənclərlə iş üzrə katibi, “525-ci qəzet”in baş redaktoru 

Gənc yaşınızda içinizi kin-küdurətlə doldurmayın… 

GƏNC YAZARLAR – TURAL TURAN, FUAD CƏFƏRLİ VƏ EMİL RASİMOĞLUYA *

Sizin Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) sədri, Xalq yazıçısı Anar haqqında belə yekəxana tonda və kobud leksikonla danışmağınız məni təəssüfləndirdi. Siz bununla öz mənəvi, ədəbi və mədəni keyfiyyətlərinizin hansı səviyyədə olduğunu ictimaiyyətə göstərmiş oldunuz. Əmin olun, cəmiyyət təkcə çayxanada dedi-qodu yapan, sosial şəbəkələrdə hər sərsəm fikrə züy tutan 5-3 adamdan-profildən-troldan ibarət deyil. Dəyərlər tam sarsılmayıb, savadlı, soyuqqanlı, ağıllı və abırlı adamlar hələ də çoxdur. Və siz bu hərəkətinizlə onların gözündə öz mahiyyətinizi ortaya qoydunuz.

Anar müəllimin sizi tanımaması təbiidir. Siz bu son yekəxana bəyənatlarınızdan başqa diqqəti cəlb edəsi nə iş görmüsünüz ki?! Əgər 5-3 ortabab şeirlə ədəbiyyatı “zənginləşdirdiyinizi” düşünürsüzsə, bu, xam xəyaldır, yanılırsınız. Anar müəllimin diqqətini çəkməyə layiq olmaq istedadın, çoxillik əzmkar yaradıcı fəaliyyətin, ədəbiyyata xidmətin nəticəsində mümkündür. Bunu çoxları arzulayıb, gücü çatmayanda təhqirə keçib, bəziləri də Anar müəllimin satirik əsərlərinin qəhrəmanlarına çevrilib, hətta bundan sevinib xoşbəxt də olublar.

Öz uğursuzluğunu kənarda axtarmaq, bütün problemlərin səbəbkarı kimi Anar müəllimi görmək şakəri yeni deyil. Son 20-25 ildə bunu çox görmüşük. Görünür, sizin AYB üzvü olmağınız, təqaüdə layiq görülməyiniz, ikinizin Gənclər Şurasında təmsil olunmağınız subyektiv və səhv qərar olub. Bunu zaman və təəssüf ki, həm də siz özünüz davranışınızla təsdiq etdiniz. Gərək AYB vəsiqələrini sizə təqdim edəndə Anarın tariximiz, mədəniyyətimiz, ədəbiyatımız haqqında əsərlərini, ən azından “Yaşamaq haqqı” traktatını da verəydik. İnanmıram ki, onları oxuyan hansısa Azərbaycan gənci ədəb-ərkan əndazəsini, nəzakət qaydalarını bu dərəcədə aşardı. Təəssüf! Amma gec deyil. O əsərləri tapıb oxuyun! İşləyin, zəhmət çəkin, özünüzü təsdiq etməyə çalışın! “Şeirdən çox da ucalıq ummayın!” Həyat sərtdir, amansızdır, hərdən rəhmdildir və həm də bütün bunlarla maraqlıdır. İndidən – gənc yaşınızda içinizi kin-küdurətlə doldurmayın. Qoruyun şeir yazan ürəyinizi…

İLKİN MƏNBƏ: Qələmsiz yazılanlar – Rəşad Məcidin status-esseləri 

*- Məncə, Rəşad müəllim və digər dünyada az-çox nəsə görmüş şəxslərin böyük əksəriyyəti də mənimlə razılaşar ki, yuxarıda adları qeyd olunan gənclərin adı müəyyən mənada həm də misalidir. Necə deyərlər: – “qızım sənə deyirəm, gəlinim sən eşit”. Mən də məqam düşdükcə, iştirakçısı olduğum bütün tədbirlərdə bunu vurğulayıram ki, bəzi gənclərin özünü aparması (məni ancaq özünü qələm əhli hesab edənlər maraqlandırır) heç bir əndazəyə sığmır… Bu sahədə iki qırmızı xətti daim gözləmək lazımdır:

-birinci şəxsi münasibətlərlə yaradıcılığı heç vaxt qarışdırmaq olmaz,

-ikinci artıq dünyada olmayan şəxslər və onların yaratdıları barədə fikir yürütmək, adları üzərində plan qurmaq heç bir etik çərçivəyə sığmır (kimsə haqlı olaraq etik normaları heçə saya bilər, ancaq sual doğur: – Onda bəs sənin ədəbiyyatda nə işin var? Bura axı qaydasız döyüş rinqi deyil…) və məntiqi prespektiv vəd etmir.

Hansı zaman, hansı dövür, nə əsri olur-olsun milli dəyərlərimizi unutmamalıyıq. Hər kəs öz məqsədinə doğru sağa-sola baxıb, diqqətini dağıtmadan, öz yolu ilə addımlamalıdır. Uğurun yeganə sonuc gətirən düsturu bundan ibarətdir… Adını nə qoyursunuzsa, qoyun bizim NƏFS adlandırdığımız hissləri qəlbinizə yaxın buraxmayın. Çünki, bu hisslər qəlbə bir dəfə girsə, orada özünə yuva qurar və ağlınıza hökm etməyə başlar… Bu elə mövzudur ki, mən həmişə bu barədə danışanda da tədbir moderatorları tez-tez vaxtı göstərirlər. Odur ki, sadəcə bir xatırlatma ilə bu söhbəti bitirmək istəyirəm: Vallahi, bu mövzuda elə gözəl, anlamlı, mənalı, ibrətamiz atalar sözlərimiz var ki… Bir də elə sözlər yazın, deyin ki, Allah ömür versə, 5-6 ildən sonra peşman olmayasız…

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

ƏHMƏD BƏY AĞAOĞLU

ƏHMƏD BƏY AĞAOĞLU HAQQINDA

Əhməd bəy Mirzə Həsən oğlu Ağayev (Ağaoğlu; 1869-1939) – jurnalist, yazıçı, publisist, alim.

Şuşada zadəgan ailəsində doğulmuş, İstanbulda vəfat etmişdir. Gənc yaşlarından ərəb, fars, rus, yunan, latın, ingilis, alman, fransız dillərini, ədəbiyyatı və mədəniyyətlərini mükəmməl öyrənmişdir.

Birinci Tiflis gimnaziyasını (1885), “Kollec de Frans” və Siyasi Biliklər Məktəbini (1885-94) bitirmiş, sonralar Sorbonna (Sorbon) universitetində təhsilini təkmilləşdirmişdir. Avropada islamşünas alim kimi tanınmış, London konqresində “Şiə məzhəbinin mənbələri” adlı məruzə ilə çıxış etmişdir. XIX əsrin 90-cı illərində Parisin “Nouvel revyu” (“Yeni xəbərlər”) mətbu orqanı Əhməd bəy Ağaoğlunun in məqalələrini dərc etmişdir.

1894-cü ildə İstanbulda Əli bəy Hüseynzadə ilə görüşmüş və dostlaşmışdır. Bakı qubernatorunun dəftərxanasında məmur işləmiş, Tiflisdə rusca nəşr olunan “Kavkaz” qəzetində yazılarını çap etdirmişdir.

1898-ci ildə xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyevin puluna “Kaspi” mətbəəsinin və eyni adlı qəzetin (Əlimərdan bəy Topçubaşovla birlikdə), 1905-ci ildə “Həyat” qəzetinin (Əli bəy Hüseynzadə ilə birlikdə), sonralar (1908-ci ilədək) “İrşad”, 1908-ci ilin iyulundan milyonçu Murtuza Muxtarovun vəsaiti ilə çıxmağa başlayan “Tərəqqi” qəzetinin redaktoru olmuşdur. (“Tərəqqi” 1909-cu ilin oktyabrında bağlanmışdır).

Rus çarizmi üsuli idarəsinin təzyiqlərinə dözməyərək 1909-cu ilin sonlarında İstambula getmiş, orada 1911-ci ildən “Türk yurdu” jurnalının əsasını qoymuş (başqaları ilə birlikdə), “Gənc türk” qəzetini redaktə etmişdir. Jurnalistlik fəaliyyəti ilə yanaşı, İstanbul universitetinin professoru kimi mühazirələr oxumuşdur. 1914-cü ildə Türkiyə Millət Məclisinin üzvü seçilmişdir.

Əhməd bəy Ağaoğlu Türkiyədə həmin dövrdə “Axın” qəzetini təsis etmiş və qəzetin baş redaktoru olmuşdur. Türkiyə milli hökumətinin çap-təbliğat siyasətinin başçısı kimi Mətbuat baş müdiri vəzifəsində çalışmış, Atatürkün tapşırığı ilə Anadolu Agentliyini yaratmış və agentliyin baş direktoru işləmişdir.

Əhməd bəy Ağaoğlu 1918-ci ilin sonlarında Azərbaycan parlamentinə üzv seçilmiş, parlament sədrinin müavini təyin olunmuş, 1919-cu ildə Versal sülh konfransında iştirak etmək üçün Parisə getmiş, lakin “gənc türklər” təşkilatının üzvü kimi yolda həbs olunub Malta adasına sürgün olunmuşdur.

Sürgündən qayıdan Əhməd bəy Ağaoğlunun Türkiyədə rəsmi vəzifələrdə çalışmış, Türkiyə Respublikasının parlamentinə üzv seçilmiş, “Hakimiyyəti-milliyyə”, “Cümhuriyyət”, “Millət” qəzetlərinin redaktoru olmuşdur.

Əhməd bəy Ağaoğlu 1939-cu ilədək eyni zamanda Ankara universitetinin professoru idi. Elmi-siyasi, ədəbi-bədii və tarixi əsərlərin müəllifidir.

Mənbə:

Şahverdiyev A.B. Azərbaycan mətbuatı tarixi. “Təhsil” nəşriyyatı, 2006, 248 səh.

* * *

Əhməd Ağaoğlu (Əhməd bəy Ağayev) 1869-cu ildə Azərbaycanın Şuşa şəhərində dünyaya gəlib. Atası Mirzə Həsən varlı pambıqçı fermer, anası Tazə xanım Şuşanın Sarıcı Əli nəslindən olub.

1888-ci ildə Parisə gedən Əhməd bəy burada məşhur fransız şərqşünasları Ernest Renan və professor Ceyms Darmestete ilə tanış olur. Əhməd bəy bu illərdə Sankt-Peterburq və Parisin məşhur Sorbonna universitetlərində təhsil alır. Beş dilə mükəmməl şəkildə yiyələnən Əhməd bəy o zaman həm yerli, həm də əcnəbi mətbuatda maraqlı məqalələrlə çıxış etməyə başlayır.

1894-cü ildə Qafqaza, fransız dilini tədris etmək məqsədilə qayıdan ədib tezliklə Bakıya köçür. Fransada təhsil aldığı dövrdə Avropa demokratik ideyalarından və fransız şərqşünas-alimlərinin əsərlərindən təsirlənən Əhməd bəy tezliklə Azərbaycan xalqının milli özünüdərketmə və türkçülük ideyalarının yayılması işinə başlayır.

Fəaliyyəti

Əhməd bəy əsərlərində milli qurtuluşa gedən yolun cəmiyyətin mədəni və təhsili inkişafından keçdiyini bildirirdi. Qadın azadlığı ideyalarını yayan və bunu azadlıq mücadilsənin əsas faktoru kimi göstərən Ağaoğlu Azərbaycan ziyalıları arasında qadına bərabər hüquqların verilməsinə çağıran ilk ziyalılardan idi.1901-ci ildı çapdan çıxan ” İslam dünyasında qadın” adlı kitabında “azad qadınsız milli inkişaf ola bilməz” fikrini sübuta yetirir. Əhməd bəy Ağaoğlunun bu arzu və ideyaları tezliklə reallığa çevriləcəkdir (1918-ci ildə qurulmuş Şərqdə ilk demokratik cümhuriyyət Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti’ndə o dövr nəinki şərqin, hətta qərbin ABŞ və Böyük Britaniya kimi qabaqcıl dövlətlərinə nümunə olacaq bir hadisə-Azərbaycan qadınına seçkilərdə səsvermə hüquqlarının verilməsi ilə Əhməd bəyin ideyaları gerçəkləşir).

Ağaoğlu Transqafqaziya seyminə keçirilən seçkilərdə müsəlman fraksiyasından üzv seçilir və bu müddətdəki fəaliyyəti ilə 1905-ci ildə etnik erməni-müsəlman qarşıdurmalarının qarşısının alınmasında böyük rol oynamışdır. Bir qədər sonra onun millətçi fikirlərindən və sosial inqilabi düşüncələrindən təşvişə düşən erməni daşnaklarının təhdidlərinə cavab olaraq “Divahi” adlı özünümüdafiə təşkilatı yaradır.

1904-cü ildə «Bir xanım» imzası ilə «Şərqi-Rus»a göndərilən məktubda müəllif Qurandakı «ən-Nisa» surəsinin 31-ci ayəsinin məzmununu «nəfsi haramdan pak saxlayıb pis niyyətlərdən və murdar fikirlərdən uzaq və təmiz olmaq» kimi mülahizə edib, yazırdı: «Zahiri baxmaq, ya baxmamaq şərt deyil. Şərt batili təmiz saxlamaqdır… Allah taala dünyanı yaradıb, onu özünün gözəl və xoş məxluqatilə bəzəyib və zinətləndiribdir. Gözəl səhralar və çəmənlər, könül xoşlandıran güllər və çiçəklər, qəlbi şad edən mənzərələr, böyük meşələr, uca dağlar, əqli heyran edən dənizlər və sular, qisim-qisim heyvanlar və quşlar, göyün üzündə həddən ziyadə yıldızlar yaradıb. Heç bir məxluqatın üzərinə pərdə çəkməyibdir… həmçinin Adəm övladına Allah taala əmr etməyibdir ki, onun gözəl məxluquna baxmaqdan gözlərini yumsunlar…»

Müəllif, «Məsəla, yaxşı meyvə ağacı ola. Hər kəs onu görsə bitəbii mail olar. O meyvəyə tamaşa etməyə mümkün qədər səy edər. Əgər o bağın möhkəm hasarı olsa, heç kəs o meyvəni görməz, onu ələ keçirmək fikrində olmaz» – deyə hicabla bağlı belə bir müqayisə aparan Tiflisin şiəməzhəb qazısı Mövlazadə Məhəmmədhəsəni tənqid edərək, soruşurdu: «Bizim hasar və divar içində qalıb çürüməyimizdən kimə nə fayda ola bilər? Gözəl meyvə ağacını hasarda saxlamaq lazımdır, yoxsa vətən övladına tərbiyə verib halal ilə haramın fərqini bildirməkmi lazımdır?»

Osmanlı imperiyasında geniş vüs`ət almiş “Gənc Türk” inqilabi hərəkatından təşvişə düşmüş çar qüvvələri Ağaoğlunu təqib etməyə başlayırlar. Təqib və mümkün həbslər səbəbindən 1908-ci ilin sonlarında İstanbula köçməli olur. Qardaş Türkiyədə gedən sosial-ictimai proseslərə biganə qalmayan Əhməd bəy tezliklə bu proseslərə aktiv şəkildə qatılır. Türk Ocağı türk milli hərəkatının aparıcı siması olan Ağaoğlu bu hərəkatın keçirilmiş kongresinə prezident seçilir. 1909 cu ilin Oktyabrında Istanbul Darülfünununda müəllimliyə başlayır. Bu dövrdə Əhməd bəyin türkçülük ideyaları onun fəaliyyətinin əsas istiqamətinə çevrilir.

1915-ci ildə Osmanlı Məclisi Məbusanına (Millət Məclisi) Afyon nümayəndəsi olaraq daxil olan Əhməd bəy eyni zamanda İttihad ve Tərəqqi təşkilatının “Mərkəzi Ümumisinin” üzvü olmuşdur.

1918-ci il Azərbaycanda ilk müstəqil, demokratik cümhuriyyətin qurulması xəbərini sonsuz sevinclə qarşılayan Əhməd bəy elə həmin il vətənə qayıdır və yenicə qurulmuş, Şərqin ilk müsəlman demokratik dövlətinin möhkəmlənməsi naminə geniş fəaliyyətə başlayır. Milli Məclisə üzv seçilən Əhməd bəy Ağaoğlu 1919-cu ildə Paris Sülh Konfrasında Azərbaycan nümayəndə heyətinin tərkibində iştirak edir.

Azərbaycanda Şura hökuməti qurulduqdan sonra Əhməd bəy yenidən Türkiyəyə, bu dəfə Ankaraya köçməli olur. Türkiyədə jurnalist və siyasi fəaliyyətini davam etdirən Əhməd bəy mətbuat bürosunun direktoru, Türkiyənin “Hakimiyyəti-Milliyə” qəzetinin baş redaktoru və müasir Türkiyə Cümhuriyyətinin banisi Mustafa Kamal Atatürkün yaxın məsləhətçisi kimi geniş fəaliyyət dairəsində calişmişdır.

Birinci dünya müharibəsinin axırında ingilislər tərəfindən Maltaya sürgün edilmişdir. 1923-cü ildə Qars Vilayəti millətvəkili olaraq 2. dönəm TBMM-də (1923-1927) millət vəkili olur.

Azərbaycan xalqının böyük vətənpərvər oğlu Əhməd bəy Ağaoğlu 1939-cu ildə Türkiyədə vəfat etmişdir.

* * *

Əsərləri:

“İslam dinində və islam aləmində qadın” 1901-ci ildə « Kavkazski vestnik» jurnalının 3-cü sayında dərc olunmuşdur.

Üç mədəniyyət, 1920.

Hindistan və İngiltərə, 1927.

Sərbəst insanlar ölkəsində, 1931.

Dövlət və Fərd, 1933.

Mən nəyəm, 1939.

Türk Hüquq Tarixi, 1941.

Könülsüz olmaz, İhtilal mı, İnqılab mı, 1942.

Sərbəst Fırka Xatirələri, 1950.

Mənbə:

http://az.wikipedia.org/wiki/Əhməd_bəy_Ağaoğlu

* * *

Əhməd bəy Ağayevin türkçülük məfkurəsi və

“Sərbəst insanlar ölkəsi” haqqında düşüncələri

1908-ci ilin ikinci yarısında Əhmədbəy Ağayev Azərbaycanı tərk edib, Türkiyəyə üz tutdu. O, Rus hökümətinin qərarı ilə yalnız Zaqafqaziyada yaşamaq hüquqdan məhrum olmuşdu və Rusiyanın digər iri şəhərlərinə, gənclik illərində yaşadığı Fransaya və Şərqin istənilən ölkəsinə gedə bilərdi, oralarda o, artıq kifayət qədər tanınmış adam idi. Lakin Əhmədbəy Ağayev Türkiyəni seçdi. Fikrimizcə, bu təsadüfi deyildi.

Türkiyədə Sultan ikinci Əbdülhəmidə qarşı inqilabi hərəkat baş qaldırmışdı. İnqilabi hərəkata gənc türklər rəhbərlik edirdi. İnqilab nəticəsində Sultan 1876-cı il Konstitusiyasını bərpa etmək və Məclis çağırmaq barəsində fərman imzalamağa məcbur olmuşdu. İnqilabçıların siyasi təşkilatı olan “İttihad və Tərəqqi” həkimiyyətə gəlmiş, bu təşkilatın rəhbərləri arasında hələ Fransada yaşadığı illərdə tanış olduğu və dostlaşdığı Əhməd Riza bəy və başqa dostları var idi və həmin “bu doktor dostunun səyasində o “İttihad və Tərəqqi” partiyasında dərhal öz yerini tutdu Bu inqilab türklər yolunda çalışmaq istəyənlərin hamısını dünyanın müxtəlif yerlərindən Türkiyəyə gətirirdi və təbii ki, belə bir zamanda türkçülük hərəkatının ideoloqlarından olan Əhmədbəy Ağayev həmin mübarizədən kanarda qala bilməzdi.

Bəzi mənbələrdə Əhmədbəyin 1909-cu ildə Türkiyəyə getdiyi il kimi göstərilir. Məsələn, professor Vilayət Quliyev Əhmədbəy Ağayevin hətta özünün tərcümeyi halında yanlışlığa yol verdiyini göstərir. “O İstanbula 1908-ci ilin sonlarında deyil, 1909-cu ilin ortalarında gəlmişdi. Bunu əvvəllər redaktoru olduğu “Tərəqqi” qəzetə guman etdiyimiz kimi İstanbuodan 28 iyun 1909-cu il tarixli məktub da təstiq edir: “Bu gün İstanbula azim oldum. Səfərimin nə qədər çəkəcəyini indidən təyin edə bilmərəm. Fəqət qarelərdən və ümum o kəslərdən ki, idarə ilə əlaqədar bulunurlar və yəinki bulunmaq istəyirlər, təvəqqe edirəm ki, bəndə övdət edincəyə qədər əvəzimə müvəqqəti olaraq müdir təyin olunan Üzeyir bəy Hacıbəyov cənablarına müraciət etsinlər”.

Əhmədbəyin 1909-cu ildə deyil, məhz 1908-ci ildə Türkiyəyə getməsini, əvvəlla onun artıq 1908-ci ilin noyabr ayında Türkiyədən yazılarının “Vestnik Baku” qəzetində nəşr olunması, fikrimizcə, bir başa təstiq edir. Digər tərəfdən isə özünün də qeyd etdiyi kimi, “Vorontsov-Daşkov necə olursa-olsun, həbs etdirib sürgünə göndərməyi qərar” vermişdi və bu xəbəri alan kimi, o gizli, “dərhal qaçmağa qərar” verdi.

Bakıda nəşr olunan rusdilli “Vestnik Baku” və “Kaspi” qəzetlərinin səhifələrində “Türkiyədən məktublar” sərlöhvəsi altında geniş məqalələri, Türkiyənin dövlət adamları ilə müsahibələri və şərhləri arasında “Türkiyə parlamenti və Əhməd Riza bəy” məqaləsi xüsusi maraq doğurur. Həmin məqaləsində türk qəzetlərinə istinadən o bəzi maraqlı statistik məlumatlar göstərir, belə ki, məlum olur ki o illər Türk İmperiyasında 30 mln əhali var idi . Bunlardan 2 mln yunanlar, 1 mln- ermənilər, 1,5 mln slavyan millətlərinin nümayəndələri, qalanını isə müsəlman xalqları təşkil edirdi: türklər, ərəblər, kürdlər və s. Parlament seçkilərinə prinsip ondan ibarət idi ki, hər millətin 100 min nəfərindən birinə deputat seçilmək hüququ verilirdi. Beləliklə də, ermənilər parlamentdə 12 yer, yunanlar 20, slavyan millətləri 15, qalanlrı isə parlamentin 203 yerinə sahib çıxmışdılar. Seçkilərə “İttihad və Tərəqqi” komitəsi rəhbərlik edirdi. Parlamentə seçilmiş 250 deputatdan 120 nəfəri ali təhsilli, 60 – orta təhsilli, 70 nəfərin isə sadəcə az-çox savadı var idi.

“Türkiyə parlamenti və Əhməd Riza bəy” məqaləsində müəllif Bakıda olduğunda son məktubunu Əhməd Rizabəydən həmin ilin may ayında aldığını söyləyir və deyir ki, Əhməd Rza bəy məktubunda “İrşad” qəzetində dərc olunan və təsadüfən onun nəzərətindən yayınan Misirdəki gənc türklərin həyat tərzi və davranışından bəhs edilən bir felyetona münasibətini bildirirdi. Əlbəttə “meşə çaqqalsız olmaz” məsəlini gətirərək, o, “baxarsan” dedi, “yaxın zamanlarda biz hamını təəcübləndirəcəyik və hamıya bəlli olacaq ki, biz boş boşuna oturmamışıq”. Onun bu sözləri üzərində mən çox düşündüm və yalnız 11 iyul türk çevrilişindən sonra onun nə demək istədiyini anladım”.

Bu yazısında Ə.Ağayev Əhməd Riza bəyi Azərbaycan cəmiyyətinə daha yaxşı tanıtmaq üçün onun haqqında maraqlı faktlar aşkarlayır. O qeyd edir ki, Əhməd Riza bəy “ingilis” ləqəbi ilə tanınan məşhur Əli Paşanın oğludur. Onun anası milliyətcə ingilisdir, yüksək savada və hərtərəfli biliklərə malik olan bir xanımdır, 18-ci əsr Fransa tarixinin mahir bilicisidir, Can Cak Russonun pərəstişkarıdır. Bu mütəfəkkirin ideyaları əsasında övladlarını böyüdüb. Daha sonra Ə.Ağayev Əhməd Riza bəyin siyasi fəaliyyətindən söz açır, birdirir ki, o, Sultan Əbdülhəmidin recimini daim tənqid etdiyinə görə, 1881-ci ildə Türkiyədən Fransaya qaçmalı olmuşdu. Lakin Əbdülhəmid istibdadına qarşı mübarizəsini dayandırmamış, əksinə artırmışdı. Bunlardan ehtiyatlanan Sultan Əbdülhəmid onu müxtəlif yüksək fəzifələrlə Türkiyəyə dəfələrlə çağırıb, şirnikdirməyə cəhd göstərmişdi. Lakin butun cəhdlər puça çıxmışdı. O sultanın heç bir təklifini qəbul etməmişdi (5). Məhz, Əhməd Riza bəylə uzun illərdən bəri yaxın dostluğu Əhmədbəy Ağayevə Türkiyədə geniş fəaliyyət göstərməyə imkan yaratdı.

Az sonra Əhmədbəy Ağayev Türkiyədə həmişəlik qalmaq, buranın vətəndaşı olmaq qərarında qətiləşir. Ədibin qızı Sürəyyə xanım atasının bu qərarının Bakıda qalan anası tərəfindən necə qarşılandığını belə xatırlayır: “Sonra anama Türkiyədə qalmağa qərar verdiyini, məmləkətindən və ailəsindən ayrılmaq istəməzsə Azərbaycanda qala biləcəyini, amma Humay xalamla bizlərin əmimlə birlikdə İstanbula gəlməyimizi istədiyini yazmışdı. İllər keçdikdən sonra atamın yazılarına baxarkən anamın onun həmin məktubuna cavabını tapdım. Anam çox gözəl və qəti ifadə ilə “Sən harada olsan, mən də oradayam, uşaqları gətirirəm”,-yazmışdı”.

1910-cu ildə uzun sürən ayrılıqdan sonra Əhmədbəy ailəsinə qovuşdu və bu ildən onun və ailəsinin “Ağaoğlular” dövrü başladı. Hərçənd, vətənində türkçülük siyasətinə görə Rus höküməti tərəfindən təqib olunan, dünyanın harasında olursa olsun türklüyə xidmət edən Əhmədbəyə, vaxtaşırı, Türkiyənin özündə də, ayrı-ayrı adamların qəzəbinə gələndə, “Ağayov” olduğunu xatırlayacaqlar və hətta: “Sən unudursan ki, burada bizə boğaz ortağısan” deyəcəklər.

Əhmədbəy vaxtılə Fransada tanış olub dostlaşdığı inqilabçılarla və köhnə dostları Əlibəy Hüseynzadə, Ziya Göyalp, Yusif Akçura, Mehmet Əmin Yurdaqul və başqaları ilə Bakıda başladığı curnalistlik işini və ictimai-siyasi fəaliyyətini İstanbulda daha geniş vüsətdə davam etdirmək əzmindəydi.

Qızğın ictimai-siyasi fəaliyyətinin nəticəsi olaraq o, Azərbaycan əsilli türklərin yaşadığı Afyon-Qarahisardan Osmanlı parlamentinə deputat seçilir. Bu illər o eyni zamanda İstanbul universitetində rus dili və ədəbiyyatını tədris edir. Həmin illərin məhsulu olan, İstanbul Universitetində oxunmuş mühazirələrin əsasında 1917-ci ildə qələmə aldığı “Rus ədəbiyyatının ümumi səciyyələri” tədqiqatı xüsusi yer tutur. “Çox yığcam, şəkildə rus ədəbiyyatının inkişaf yolunu izləyən müəllif ədəbiyyat tarixinə, ədəbi hadisə və şəxsiyyətlərə, canlı ədəbi prosesə dərin, obyektiv qiymət vermiş, tədricən zəngin dünya hadisəsinə çevrilmiş bir ədəbiyyatın mənzərəsini yaratmışdır.

Bu tədqiqatında Əhmədbəy Ağayev rus ədəbiyyatı tarixini “Rus ədəbiyyatının ilk dövrləri”, “Karamzin dövrü”, “Puşkin dövrünün müqəddiməsi”, “Puşkin dövrü” və s. bu kimi mərhələlərə bölür, hər bir mərhələni rus ədəbiyyathünaslığı və tənqidinə məxsus mülahizələrlə yanaşı özünün oricinal, subyektiv görüşlərini də irəli sürür. Maraqlıdır ki, Rusiyanın özündə bu dövrdə ədəbiyatda belə bir bölgü demək olar ki, mövcud deyildi.

Bu arada Rusiyada baş verən 1917-ci ilin Oktyabr inqilabından sonra Azərbaycanda erməni-bolşevik qüvəlləri hücuma keçmişdi. Milli Ordusu qurulmayan gənc Azərbaycan höküməti xalqı fiziki məhvdən qurtarmaq üçün qardaş Türkiyəyə üz tutmuşdu. 1918-ci ildə Azərbaycana gəlmiş Türkiyə Qafqaz Ordusunun komandanı Nuri Paşanın müşaviri kimi məhz Əhmədbəy Ağayev idi. O, türk komandanlığı ilə Azərbaycan höküməti arasında meydana çıxan anlaşılmazlıqların aradan qaldırılmasında mühüm rol oynayırdı.

Nuri Paşa Azərbaycan hökümətiylə aparılan siyasi danışıqları Əhməd Ağaoğluya həvalə etmişdi (9, s.56). Əhmədbəyin Bakıya gayıdışı ilə əlaqədar qəzetlər yazırdı: “İki aydan çoxdur ki, Əhmədbəy türk komandanlığı ilə Gəncədir. O gecə-gündüz çalışır. Türk vətəndaşı olsada, o doğma Azərbaycanını unutmayıb, vətənin ağır günündə bizlərlədir və bizim xilaskarlarımız – türklərlədir. İndi də Bakıya gəlir. Biz onu səbirsizliklə gözləyirik”. Ertəsi gün isə qəzetlər artıq Əhmədbəylə Türkiyədə ki vəziyyət, Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri, Qafqazın gələcəyi, Azərbaycan və Rusiya mövzularında geniş söhbətləri dərc edirlər. Curnalistin “burada qalmaq niyyətindədirmi?” verdiyi son suala Əhmədbəy Azərbaycanın harayına hər an hazır olduğunu bəyan etdi: “ siz bilirsiz ki, keçmiş recim məni Qafqazı tərk etməyə vadar etmişdi, mən Türkiyəyə köçdüm, orada curnalistika və pedaqoci fəaliyyətlə məşğul oldum. İki curnalda iştirak edirdim və öz qəzetimi nəşr etdirirdim. Türk xalqını Rusiya və rus ədəbiyyatı ilə tanış etməyə çalışırdım. 19-cu əsr rus ədəbbiyyatına dair bir sıra oçerklərim türk cəmiyyətində, xüsusəndə gənclər arasında böyük marağla qarşılanıb, artıq burada gənc yazıçılar arasında Dostoyevskiyə və Qorkiyə özünü bənzədənlər var. Artıq rus dili başqa xarici dillərlə yanaşı İstanbul universitetində tədris olunur. İndi isə vətənimiz Azərbaycanın oğullarının köməyinə ehtiyacı var . Ona görə də mən buradayam və bütün səy və bacarığımı doğma vətənimə verməyə hazıram”.

1918-ci ildə Əhmədbəy Ağaoğlu Azərbaycan Parlamentinə bitərəf deputat kimi üzv seçilir və konstruktiv təkliflərlə çıxış edir: “ Dünya miqyasında tanınmaqdan ötrü, birinci növbədə ölkə daxilində tanınmağa nail olmaq gərəkdir. Xalqa ölkənin möhkəm əllərdə olduğunu hiss etdirmək üçün, hökümət öz qüdrətini nümayiş etdirməlidir. Təəsüf ki, hələ belə deyil. Ölkə idarəçiliyinə ən istedadlı, ən sayıb-seçilmiş insanlar cəlb olunmalıdır. Müxtəlif sui-istifadələrə son qoyulmalıdır, əyalətdə hakimiyyət möhkəmləndirilməlidir”.

Əhmədbəy Ağayevin parlamentdəki çıxışları məhiyyət və məzmun baxımından bu gündə çox aktual səslənir: “Azərbaycanın daxili və xarici təhlükəsizliyini təmin edə biləçək güclü ordu təşkil olunmalıdır. Orduya cəmiyyətdə tutduğu sosial statusundan asılı olmayaraq, hamı cəlb olunmalıdır. Fərrariliyə qarşı ən sərt , hətta güllənmə kimi, tədbirlər görülməlidir”.

Ə.Ağayev suverenliyini əldə etmiş Azərbaycanın xarici siyasətinə dair mülahizələri irəli sürür: “müstəqilliyimizin tanınmasına nail olmaq üçün, özümüzü əvvəl tanıtmalıyıq. Çox təəsüf ki, biz indiyə qədər Avropaya bu missiyanı yerinə yetirəcək nümayəndə heyyətləri göndərməmişik. Bu bizim bir nömrəli vəzifəmiz olmalıdır”.

Əhmədbəy Ağayevin Türkiyəyə dönməsi orada hakimiyyətin “İhtilaf və Hürriyyət” partiyasının əlinə keçməsiylə üst-üstə düşdü və bu partiya keçmiş “İttihad və Tərəqqi”çilərə qarşı şiddətli təqiblərə başlamışdı. Siyasi rəqiblərinin hamısı, xüsusəndə bütün Türkiyə ziyalıları məhbəslərə salınıb. Belə getsə, bir amerikalı dövlət xadiminin dediyi kimi, əgər bu məhbəslərdə yanğın baş versə, Türkiyə gələcəkdə rəhbərlərsiz və liderlərsiz qalacaq”.

Bir neçə gündən sonra həbs olunan Əhmədbəy Parisə sülh konfransına yollanmaq əvəzi Maltaya keçmiş ittihadçılarla birlikdə sürğün olundu. Türkiyədə çıxan “İstanbul” qəzeti Əhmədbəyin həbsini şərh edərək, onu qatil adlandırırdı və Bakıda və Şuşada erməni qırğınlarında yaxından iştirak etməkdə günahlandırırdı. Bu barədə Bakıda çıxan “Azərbaycan” qəzeti də ətraflı yazırdı (Bax: 13, 19). Əhmədbəy mənfur yazarlara məhbəsdən göndərdiyi məktubla cavab verdi. “Əvəlla özünə hörmət eləyən qəzet söyüş söyməz. O ki qaldı mənim Bakıda erməni qırğınlarında iştirakıma, mən Nuri Paşadan iki ay sonra Bakıya gəldim və bu zaman artıq gərginlik sovuşmuşdu, Azərbaycan hökümətiylə danışıqlar aparılırdı. Şuşaya gəlincə, mən son 14 ildə Şuşada ümumiyyətlə olmamışam. Şuşada qırğın olubsada, bunlar ancaq general Andronik tərəfindən törədilib. Onu hətta rəsmi erməni höküməti vəhşi anlandırıb”.

Sürgün həyatın mənəvi əzabları, ailəsinə yardım əli uzada bilməməsindən doğan iztirabları, üstəlik “ingislərin verdiyi illərdən bəri iylənmiş konservləri” onu həm mənəvi , həm fiziki cəhətdən əzirdi. Lakin burada da Əhmədbəy özünə iş tapır, gənclik illərində az-çox bildiyi ingilis dilini mükəmməl öyrənir və Qərb fəlsəfəsi, Qərb mədəniyyəti haqqında fundamental əsərlər oxuyur. İki il yarım davam edən sürgün həyatı bir gün başa çatır. “Doğrusunu söyləsəm, bən indi də bilmiyorum ki, bəni niçin həbs etmişlərdi və indi nə səbəbə azad ediyorlar?” ,- Romadan Nəriman Nərimanova yazdığı məktubda Əhmədbəy etiraf edəcək. 1921-ci ilin mayında yazılan bu məktubda sürgündə olduğu illərdə hər şeyi götür-qoy edib, dünyanın fani olduğu, “istər Qərbdə, istər Şərqdə bütün ictimai üsul və ictimai quruluş yalan, qaba arzu, güclülərin gücsüzləri əzməkləri üzərində durmaqdadır; o şeyə ki, mədəniyyət, hürriyyət, musavat deniliyor, zəhərli bir yalan, alçaq bir riyakarlıqdır ki, onların səyasində yalnız qaba zülm və haqsızlıq səltənəti qurula bilər” qənaətinə gəlir.

Əhmədbəyin belə bir qənaətə gəldiyinin səbəblərini araşdıran Vilayət Quliyev haqlı olaraq qeyd edir ki,“ingilislərin əli ilə göndərildiyi məhrumiyyətli və ədalətsiz sürgün, Türkiyə və Azərbaycanda Avropa imperialistlərinin törətdikləri özbaşnalıqdan doğan sarsıntı bir zamanlar Qərbi tərəqqinin, mədəniyyətinin beşiyi sayan, Qərbdən öyrənməyə çağıran Əhməd Ağaoğlunun dünyagörüşündə ciddi təbəddulat yaratdı”. Lakin alimin fikrincə, bu müvəqqəti, “iki ildən çox sürgün həyatından sonra, kifayət qədər götür-qoy edilmədən və təhlil aparılmadan”, həmçinin “bolşevik şüarlarının zahiri cəlbediciliyinə aldanmış” bir fikirdir. Təsadüfi deyil ki, Malta sürgünündən sonra o, yaşamaq yeri vətəni Azərbaycanı deyil, çünki artıq bu Sovet Azərbaycanı idi, Türkiyəni seçir.

Əhmədbəy Ağayev başa düşürdü ki, “insanlıq üçün nicat yolunu” “təyini-müqəddərati-milli, millətlərin federasyonu və daxili işlərdə millətlərin ixtiyaratı prinsiplərini” bəyan edərək, bolşeviklər əməllərində deyil, sadəcə sözdə bu ideyalardan bəhrənəcəklər. Ağlı və zəkası ilə bunları dərk edən Əhmədbəy yol ayrıcında – Azərbaycan ya Türkiyə – düzgün qərar qəbul edərək, özünü və ailəsini bolşevik reciminin qurbanı olmaqdan xilas etdi. Lakin yüksək dərəcədə savadlı olmasına baxmayaraq, saf və sadəlövhliyi onu artıq Türkiyədə siyasi avantyuralardan qoruya bilmədi.

Türkiyəyə dönən kimi ona Mətbuat Baş Müdiri vəzifəsi təklif olundu və o bu fəzifəni qəbul etdi. Türk dünyasının fəxarəti Mustafa Kamal Atatürkü Əhmədbəy özünə həm ən yaxın dost, həm də özünün və ailəsinin xilaskarı kimi qəbul edirdi. Ona son dərəcə sədaqətli və etibarlı idi. Atatürk də ona ehtiram və etimadını bildirirdi. Elə tutduğu yüksək vəzifələr bunun bariz nümunəsidir. Lakin özünün etiraf etdiyi kimi, müvəffəqiyyətlərini gözü götürməyənlər də kifayət qədər idi. Bunlardan biri Türk siyasi arenasının mühüm siması İsmət İnönü idi. Əhmədbəy Ağayev və İsmət İnönü münasibətlərinin “soyumasına” Əhmədbəyin səmimiliyindən və dürüstlüyündən irəli gələn kiçicik bir ehtiyatsızlığı olmuşdu. 1926-cı ildə Əhmədbəy Ağayev Ankarada Mətbuatın baş müdiri, eyni zamanda Qars millət vəkili, habelə “Hakimiyyəti-milliyyə” qəzetinin baş redaktoru idi. Bununla əlavə Əhmədbəy bu illərdə “Anadolu” agentliyini yaradıb, onun baş redaktoru oldu. Qızı Sürəyyə Ağaoğlu xatırlayır ki, o illər “yetişmiş kadrlar az olduğu üçün ziyalılar eyni zamanda bir neçə işlə məşğul olmaq məcburiyyəti qarşısında qalırdılar. Bir gün atama Şəkər Şirkəti İdarə heyyətinin üzvlüyü vəzifəsi təklif olunanda o:

– Mənim şəkərlə olan bütün əlaqələrim sadəcə onu yeməkdən ibarətdir. Mən bu işdən heç nə anlamıram, demişdi”.

Lakin Əhmədbəyə üstü örtülü bildirilmişdi ki, vəzifəni götürsün. Bunu İnönü də “hər kəsin məsuliyyətlərdə iştirak etməsini istəyirik” deməyi ilə, açıq bildirmişdi. Amma “məsləhətlərə” qulaq asmayan Əhmədbəy bu barədə Atatürkə şikayət edərək, “bu bir növ başqatmaq siyasətidir, paşam” narazılığını söyləmişdir. İnönü ilə arasının pozulmasına səbəb olan bu hadisədən sonra Əhmədbəy Ağaoğlu millət vəkili seçilmədi.

Amma Əhmədbəyin yol verəcəyi ən böyük səhf 1930-cu ildə “Sərbəst Cumhuriyyət Firqəsi” xülyası olacaq. Atatürkün yaratdığı və başçılıq etdiyi “Cumhuriyyət Xalq Firqəsi”ndən çox da fərqlənməyəcək bu ikinci firqənin yaranmasını Əhmədbəy Ağaoğlu öz dünyagörüşünə uyğun izah edirdi , ona görə, Atatürk “tək firqənin doğurduğu qarşılıqsılıqdan bezib və həm məclisdə bir-birinə qarşı çıxacaq iki firqənin mövcudluğunu, həm də məmləkətdə bir az hürriyyət havasının əsməsini istəyir”. Bunun siyasi oyun, avantyura olduğunu Əhmədbəy ağlına belə gətirmirdi. İsmət İnönünün cızdığı plana əsasən firqə 1930-cu ilin avqust ayının 8-də yarandı, həmin ilin noyabrın 17-də darmadağın edilərək, məhv olundu. Məqsəd isə hakim partiyaya alternativ firqə yaradıb, ən etibarlı adamları oraya cəlb etmək, hətta Atatürkün bacıları da bu partiyaya üzv olmuşlar, və həmin adamları Atatürkün və xalqın gözündə alçaldaraq, “mənfur” hərəkətlərini üzə çıxarmaq və onları siyasi arenadan sıxışdırmaq idi. Buna nail olundu. “Həmin hadisə səbəbindən biz gözdən düşdük. Bu Atatürk zamanında demokratiyanın ikinci süqutu idi. Daha əvvəl Tərəqqipərvər Firqəsini quran Atatürkün keçmiş silah yoldaşları da gözdən salınmış və demokratiya ilk zərbəni almışdı”.

Ə.Ağayevin “Sərbəst firqə” avantürasına İnönü tərəfindən cəlb olunmasına, fikrimizcə, Atatürkə qisqanclıqdan qaynaqlanırdı. Yuxarıda göstərdiyimiz şəkər fabriki ilə bağlı olay sadəcə bir bəhanə idi. Qısqanclığın və gələcək avantüranın nöqtəsini qoyan isə belə güman etmək olar ki, Ə.Ağayevin 1930 ildə kitab şəklində, ondan əvvəl isə hissə-hissə “Cümhuriyyət” qəzetində nəşr etdirdiyi “Sərbəst insanlar ölkəsində” əsəri olmuşdu. Əsərdə demokratik prinsiplərə söykənən ölkə təsvir olunur. Həmin ölkə kimi ədib o illər Respublika idarə üsulunu seçmiş Türkiyəni, onun rəhbəri kimi isə “Türk Cümhuriyyətini quran dahi” Atatürkü göstərir. Atatürkün adını açıq çəkməsə də, “dahini” xarakterizə etdiyi cəhətlərdən kimliyi dərhal bəlli olur: “…aramızdan sarı saçlı, mərd üzlü, aslan baxışlı biri çıxdı”.

Əsərə ön sözündə müəllif etiraf edir ki, millətin bir fərdi kimi, demokratik dövlətdə “azad və sərbəst vətəndaşların necə olmaları haqqında fikirlərini” göstərməyə çalışıb, bu yolla gedilərsə “məmləkətimizin Azadlıq və Ləyaqət sayəsində necə inkişaf edərək gələcəkdə nur və mədəniyyət mənbəyi olacağını” təsvir etmək istəyib. Ə.Ağaoğlu belə bir ideyanın utopik olduğunu anlayaraq əsərini “naciz”(yəni əhəmiyyətsiz), “umacaqsız” adlandırır.

Demokratiya, demokratik dövlət və bu dövlətdə insanları səciyyələndirən xüsusiyyətlər haqqında düşüncələrini anlaşıqlı və çatımlı şəkildə ifadə etmək üçün ədib əsərində hekayət üslubunu seçib: istibdabdan, şəxsi hakimiyyətdən qurtulmuş bir fərdin, əslində özünün, azad və sərbəst ölkəyə düşməsi, bu ölkənin yaşayışı, düşüncələri, qanunlarıyla tanış olması və bunlara alışmasını göstərməyə çalışıb.

“Mən bir əsir idim, azad olmaq istədim” deyərək, Ə.Ağaoğlu azadlıq məvhumunu açmağa çalışır: “Azadlıq dəyərli bir vergidir. Azad olmaq üçün çox dəyərli olmalısan. Fikir təmizliyi, söz təmizliyi və əməl təmizliyi azadlığın əsaslarıdır. Tamahlarına yiyə durmayanlar azad ola bilməzlər. Söz sadəliyi və yaşayış sadəliyi azadlığın şərtləridir”.

Ə.Ağaoğlunun qəhrəmanı Sərbəst insanlar ölkəsinin qayda-qanunları, adət – ənənələri ilə tanış olur, bunları mənimsəməyə çalışır və sonda həmin ölkənin vətəndaşı olmaq istədiyini Pirlərə – ölkənin rəhbərlərinə bildirir: “İndən belə Sərbəst İnsanlar Ölkəsinin vətəndaşı sayılacaqdım. Duyduğum sevinci söyləməyə açizəm. Bütün həyatım boyu bu qədər dərin bir razılıq yaşamamışdım. Özümdə o vaxtadək duymadığım bir təzəlik, bir güc püskürtüsü hiss edirdim. Mənim gözlərimdə yer, göy , hər şey rəngini və mahiyyətini dəyişdirmişdi. Hər şeydə yeni bir gözəllik görürdüm. Hər şey məni yaşamağa səsləyirdi. Anladım ki, bütün varlığımla Azadlıq mələyinə vurulmuşam!!!”

Bu sətirlər 4 iyun 1930-cu ildə yazılıb. Ə.Ağaoğlu həqiqətəndə bütün varlığıyla Atatürkün rəhbərliyi ilə həyata keçirilən quruculuq işlərinə qatılmaq və fəal iştirak etmək fikrində və əzmindəydi. Daxilən saf insan olduğuna görə əvəzində xüsusi bir təmənna gözləmirdi. O, Türkiyəni vətəni Azərbaycan qədər sevir və Türk dünyasına xidmət etməyi özünə borc bilirdi. Lakin parlaq və eyni zamanda çılğın şəxsiyyət olduğu üçün daha ehtiyatlı siyasətçilər tərəfindən asanlıqla Atatürkdən uzaqlaşdırıldı. Sərbəst firqə avantürasından sonra Əhmədbəy Ağayev bir-birin ardınca bütün vəzifələrindən məhrum edildi. “Dünyanın heç yerində misli görünməmiş bu avantyura çox dolğun, çox dalğalı, çox görüb götürmüş, çox zərbələr yemiş, fəqət bircə dəqiqə də ümidsizliyə qapılmamış mənəviyyatım üçün ən ağır və çəkilməz bir acı sarsıntı oldu. Acılıq firqənin dağılmasından gəlmirdi. Xeyr! Bu firqə ətrafında gördüyüm və təmasda olduğum əxlaq düşgünlüyündən irəli gəlirdi”. O, hətta İstanbul universitetinin professoru vəzifəsindən belə azad olundu. Universitetin professoru olmaqla yanaşı, Əhmədbəy son qəzeti – “Axın” qəzetini çıxarırdı. Qəzet bəzi hökümət nümayəndələri tərəfindən müxalifətin səsi kimi qəbul olunurdu. Atatürkün Ə.Ağaoğlunun iqtidara müxalif mövqeli qəzet nəşr etməsinə münasibəti özünü çox gözləməli olmadı: “Həm Darülfünunda professorluq, həm də müxalifətdə olmaq bir araya sığışmaz”,- deyərək məsələdə son nöqtəni qoydu.

Lakin Ə.Ağayevə görə acı məqam bunda deyildi, baxmayaraq ki, sərbəst firqə avantürasındakı fəlakət dostu Fəthi Okraya “mənim üçün ən ağır və ən çəkilməz dərd həyatın xaricinə atılaraq məəttəl və seyrçi durmaqdır” yazırdı. Onun üçün ən dəhşətlisi Atatürkün ona “həm də sən unudursan ki, burada bizə boğaz ortağısan” deməsi olmuşdu. Həyatı boyu türkçülüyü təbliğ edən, bu səbəbdən Rus imperiyası tərəfindən təqib olunan Ə.Ağaoğluna xalis türklüyünün şübhə altına alınması ağır zərbə idi. Halbuki əvvəllər də ətrafındakıların ara-sıra qəzəbinə tuş gələndə ona “Ağayev” deyə xitab etmələri, beləliklə də onun rus əsilli olduğuna eyham vurmaları olurdu. Lakin ideya, məslək dostu tərəfindən deyilən bu sözlər onu böyük türkçülük ideyasından bir an da soyutmadı. Həyatının son günlərinə qədər o türkçülüyə xidmət etdi.

Müəllif: Lalə Hacıyeva

Mənbə: Əhməd bəy Ağaoğlu (1869-1939)

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru