TALEH XƏLİLOV

HESABAT UĞURUN ÖZÜLÜDÜR !    

Bəli bu sözün əsl mənasında cidi bir işlə məşğul olan şəxsin həyatı demək olar ki, hesabatlar zəncirindən ibarətdir. Bu zəncirin ilk halqası hər günün yekununda mən bu gün nə etdim, hansı məsədimə nail ola bildim? Sualına tapılan cavabla başlayır və həftənin, ayın, rübün, nəhayət ilin yekunu ilə bitir. Hərə növbəti mərhələnin sonunda alınan cavablar ümumi uğurun tərkib hissəsi olub fəaliyyət sahəsindən asılı olmayaraq, istənilən şəxsin inkişafı üçün vacibdir. Bu baxımdan Naxçıvan Dövlət Universitetinin “Pedaqogika və psixologiya” kafedrasının baş müəllimi, pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru Taleh Fərman oğlu Xəlilovun 2019-cu ildə dərc оlunmuş еlmi, tədris-mеtоdik və elmi-publisistik işlərinin S İ Y A H I S Ina nəzər saldıqda ötən 2019-cu ili gənc alim üçün qənaətbəxş saymaq olar:

İşin adı İşin növü Nəşriyyat, jurnal və s. İşin həcmi Həmmüəllif-lər
1 Orta əsr Azərbaycan mütəfəkkirlərinin şəxsiyyət tərbiyəsi haqqında fikirləri Dərs vəsaiti Naxçıvan: Məktəb, 2019 102 s.  
2 Ümumi pedaqogika Proqram Naxçıvan: Məktəb, 2019 28 s.  
3 Müasir şəraitdə şəxsiyyətin formalaşması prosesində tarixi-nəzəri fikrin öyrənilməsinin əhəmiyyəti Məqalə Naxçıvan Dövlət Universitetinin Elmi Əsərləri, Naxçıvan, Qeyrət, 2019, № 1 (98) 4 s.  
4 Muxtariyyət dövründə Naxçıvanda müəllim kadrlarının hazırlığı Respublika Elmi Konfrans “Naxçıvan Muxtar Respublikasının 95 illik yubileyi”nə həsr olunmuş konfransın materialları, Naxçıvan Dövlət Universiteti, Naxçıvan, Qeyrət, 2019 4 s.  
5 Nahçivan’da pedagojik eğitimin gelişiminde Ordubad ilkokulu’nun rolü Məqalə Karadeniz Araştırmaları Dergisi, Cilt 16, sayı 63, Türkiye, Ankara, 2019   8 s.  
6 Milli lider Haydar Aliyev’in eğitim ve terbiye ile ilgili görüşleri Beynəlxalq Elmi Konfrans Hoca Ahmet Yesevi 1.Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Kongresi, Türkiye, Adıyaman, 2019 7 s.  
7 Muxtariyyət dövründə Naxçıvanda ali və ortaixtisas təhsilin inkişafi məsələsi   Respublika Elmi Konfrans “Naxçıvan Muxtar Respublikasının 95 illik yubileyi”nə həsr olunmuş “Muxtariyyətin bəhrələri: Naxçıvanda elm və təhsil” mövzusunda keçirilmiş konfransın materialları, Naxçıvan Müəllimlər İnstitutu, Naxçıvan, Məktəb, 2019 5 s.  
8 Özerklik döneminde Nahçivan’da eğitimin durumu   Hoca Ahmet Yesevi 2.Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Kongresi, Türkiye, Erzurum, 2019    
9 Kurikulumun yaranması və inkişafı məsələsi Tezis “Ümumi təhsildə kurikulum: nəticələr, reallıqlar və perspektivlər” mövzusunda keçirilmiş konfransın materialları, Naxçıvan Müəllimlər İnstitutu, Naxçıvan, Məktəb, 2019 2 s.    
10 Nahçivan’da eğitimin gelişmesinde kaza okullarının öğretmenlerinin ve öğrencilerinin rolü Beynəlxalq Elmi Konfrans 8th International Congress on Social Sciences, China to Adriatic, Afghanistan, Kabul, 2019 10 s.  
11 Naxçıvanda maarifçilik ideyalarının inkişafında Cəlil Məmmədquluzadənin rolu   Respublika Elmi Konfrans Cəlil Məmmədquluzadənin 150 illik yubleyinə həsr olunmuş “Dünyada sözdən böyük yadigar yoxdur” mövzusunda keçirilmiş konfransın materialları, Naxçıvan Dövlət Universiteti, Qeyrət, 2019 5 s. Çapda
12 XX əsrin əvvəllərində Naxçıvanda maarifçilik ideyalarının inkişafında Naxçıvan ədəbi mühütinin rolu   Respublika Elmi Konfrans “XX əsr Naxçıvan ədəbi mühiti” mövzusunda keçirilmiş konfransın materialları, Naxçıvan Dövlət Universiteti, Qeyrət, 2019 7 s. Çapda
13 Bağımsızlık döneminde Nahçıvan’da eğitimin durumu Məqalə Sosyal Bilimler Elektronik Dergisi Yıl: 3, Sayı: 5, Aralık 2019 7 s.  
14 Azerbaycan’da ders programı oluşturma, içerik ve uygulaması Tezis 3rd International Zeugma Conference On Scientific Researches, Turkey, Gaziantep, 2019 2 s.  
15 Bağımsızlık döneminde Nahçıvan’da yüksek eğitimin durumu Tezis 3. Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Kongresi, Türkiye, Muğla, 2019 2 s.  
16 Celil Memmedguluzadenin aydınlanma fikirleri Tezis 4. Uluslararası GAP Sosyal Bilimler Kongresi, Türkiye, Şanlıurfa, 2019 2 s.  
17 Özeriklik döneminde Nahçıvan’da eğitimin oluşumu və gelişimi Tezis XI. International Congress On Social Sciences, China To Adriatic, Turkey, Bursa, 2019 2 s.  
18 Sehrli kitab Elmi-publisistik məqalələr   “Təzadlar” qəzeti. Bakı, 19 noyabr 2019 – cu il, № 51 (2236)    
19 ”Gülünün şeirləri”   Elmi-publisistik məqalələr “Ədalət” qəzeti, Bakı, 13 noyabr 2019-cu il, № 175 (5639)    
20 Zaur Ustacın kitabı haqqında Elmi-publisistik məqalələr tehsilshurasi.az    
21 Sevimli kitab   Elmi-publisistik məqalələr “Həftə içi” qəzeti. Bakı, 06 noyabr 2019-cu il, № 75 (2643)    
22 Zəhmətkeş yaradıcılığın bəhrəsi   Elmi-publisistik məqalələr yazarlar.az    
23 Vahid Rzayevin kitabı haqqında   Elmi-publisistik məqalələr ustac.az    
24 Monoqrafiya haqqında   Elmi-publisistik məqalələr naxcivanxeberleri.com    
25 “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı xalq pedaqogikasının tükənməz xəzinəsidir Elmi-publisistik məqalələr nuhcixan.az    
26 “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı xalq pedaqogikasının izləri Elmi-publisistik məqalələr naxcivanxeberleri.com    
27 Sinif-dərs sisteminin tarixinə müfəssəl baxış   Elmi-publisistik məqalələr nuhcixan.az      
28 “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında əqli və fiziki tərbiyə Elmi-publisistik məqalələr ntv.az    


“USTAC.AZ” FƏRDİ İNKİŞAF və YARADICILIQ PORTALI

<<<<XİDMƏTLƏR>>>>

Təqdim edir: Zaur Ustac

USTAC.AZ 

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

CEK LONDON HAQQINDA

CEK LONDON HAQQINDA

(1876-1916)

1897-ci ildə Kanadanın Yukon deyilən ərazisində, Klondayk çayında qızıl tapılması haqqında xəbər bütün Amerikaya yayıldı. Alyaskanın adam ayağı dəyməmiş geniş əraziləri minlərlə yoxsul adamı və xəyalpərvəri cəlb etdi. O vaxtlar yazıçı kimi qələmini yenicə sınamağa başlayan Cek London da onlardan biri idi. Amma qızılaxtaran olmazdan əvvəl o, çox işin qulpundan yapışmışdı. Ehtiyac təhsilini başa çatdırmasına imkan verməmişdi. Onun universiteti həyatın özü idi və o, əsərlərində keçdiyi həyat universitetindən danışırdı. Cek London Alyaskada varlanmadı, amma oxucularını Şimal ilə tanış edən çox qiymətli material topladı. Ağacdan tikilmiş, buz bağlamış yaşayış yerləri, qırx dərəcə şaxta, bitib qurtarmayan qütb gecələri, güclünün qalib gəldiyi münaqişələr, ölüm riski ilə müşayiət olunan həyat. Yazıçının “Şimal hekayələri”nin qəhrəmanları – ağdərili qızılaxtaranlar və yerli hindilər belə şəraitdə yaşayırdılar. Cek Londonun “Şimal hekayələri”nin başlıca mövzusu qızıl deyildi, insan uğrunda mübarizə idi. Bu, qəhrəmanlıq mövzusu idi.  

Sonra yazıçının hekayələri ərsəyə gəldi: “Canavar oğlu”, “Onun atalarının tanrısı”, “Şaxtanın uşaqları”, “İnsana inam”, “Ayüzlü”, “İtirilmiş sima”, habelə “Qarlar qızı” (1902), “Dəniz canavarı” (1904), “Martin İden” (1909). Romanları bu əsərlər yazıçıya böyük şöhrət gətirdi. Cek London məhsuldar yazıçı idi. O, gündə 15-17 saat işləyirdi və özünün heç də uzun olmayan yazıçı ömründə 40-dək kitab yazmışdı.  Cek Londonun ən məşhur hekayələrindən biri olan “Həyat eşqi”  insan ilə təbiətin qarşıdurmasından söz açır. Yazıçı hekayənin qəhrəmanının Alyaskanın ərazisindən keçib hündür və gövdəli ağacların bitdiyi və yeməyin bol olduğu Hudzon körfəzinə gedən yolunu təsvir edib. Amma bu yerlərə çatmaq üçün buzla örtülmüş səhradan keçib getmək lazımdır. Onun ayağı ağrıyır, paltarları yırtılıb, tüfəngini və astarının içərisinə kibrit gizlətdiyi papağını itirib. Oxucuya elə gəlir ki, bu insan ölümə məhkumdur. Amma insan ölümə tabe olmur və salamat qalır. Təbiətlə savaşda insan qalib gəlir. “Həyat eşqi” təkcə mərdlik və dözümlülük haqqında deyil, həm də satqınlığın nə böyük bəla olması haqqında hekayədir, çünki hekayədə insanın məşəqqətli yolu yoldaşı onu qoyub gedəndən sonra başlayır.  Cek Londonun “Ağ Diş” povesti də “Şimal hekayələri” ilə bağlıdır. Amma bu dəfə povestin qəhrəmanı Ağ Diş ləqəbli köpəkdir. C. London Ağ Dişin hekayəsini onun psixologiyasını həssaslıqla açaraq elə yazır ki, Ağ Dişin bütün hərəkətləri, mərhəmət və nəvaziş hissinin bütün canlı varlıqlar üçün necə böyük rol oynadığı oxucuya bəlli olur. Ağ Diş məhəbbətə məhəbbətlə cavab verməyi öyrənir, lazım gələndə isə həyatını qurban verir.  Cek Londonun ən şairanə və gözəl əsəri “Böyük evin kiçik sahibəsi” romanıdır. Bu əsər qeyri-adi dərəcədə gözəl, cəsarətli, zərif, təmiz qəlbli qadın barədədir. O, ömür-gün yoldaşına olan duyğularının ölməyə başladığını hiss edəndə,  bu məhəbbəti qoruyub saxlamaq üçün əlindən gələni edir. Bir gün malikanəyə ərinin ən yaxşı dostu gəlir. Qadın başa düşür ki, həyatına yeni ehtiras gəlib və o, nəyin bahasına olursa-olsun, hətta həyatı hesabına bu ehtirasa qalib gəlməyə hazırdır. 

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

ƏSGƏR QƏDİMOVUN KİTABI

TƏBRİZ MƏTBUATI TARİXİNDƏN OXUCULARA YENİ BİR ƏRMAĞAN

Cənubi Azərbaycan mövzusu Azərbaycanın bir çox qələm və söz sahiblərində (şair­­lərdən S.Rüstəm, B.Azəroğlu, M.Gülgün, H.Bülluri, S.Tahir və b.) həs­sas möv­zu­lar­dan biri olmuşdur. Bu kimi sə­ləf­lə­rin xələfi sayılan filologiya üzrə elmlər dok­­to­ru, pro­fes­­sor, Tərəqqi medallı Əsgər Qədi­mov da Cənub mövzusunda araşdırmalar apa­rır və bu gün də bu işi şərəf və ləyaqətlə da­vam etdirir. Professor Əsgər Qədimov Cə­nub möv­­zu­sun­­da araşdırmalar aparmaqla Azər­bay­can məktəb və pedaqoji fikir tarixinin təd­qi­­qi, təb­li­ği və tədrisi sahəsində be­lə demək mümkünsə “Cənubi Azərbaycan məktəbi” ya­­ratmış və həmçinin, bu işi indi də uğurla, gənclik həvəsi ilə davam etdirməkdədir.

Azərbaycan ədəbiyyat və təhsil tarixində özünəməxsus elmi üslubu, mövqeyi və xid­mət­ləri olan, o cümlədən “Qurbanəli Şərifzadənin həyatı və yaradıcılıq yolu”, “XIX əsr Ordubad ədəbi mühiti. Qüdsi Vənəndi”, “Mə­həm­məd Tağı Sidqinin hə­yatı və ya­ra­dı­cı­lığı”, “XIX əsr Ordubad ədəbi mühiti”, “Əli Məhbus və əsərləri”, “Fəqir Or­du­ba­di. Di­van” və s. 16 mo­noq­ra­fi­ya və tərtib kitabların, dərslik və dərs vəsaitlərinin, çoxsaylı el­mi mə­qalələrin və şeir­lə­rin müəllifi olan professor Əsgər Qədimov bu dəfə də ədə­biy­yat­şü­nas, folk­lor­şü­nas, ma­gistr, doktorant və dis­ser­tant­­ların görüşünə “Təbriz mətbuat ta­ri­xin­dən: “Dədə Qor­qud” və “Koroğlu” jurnalları ədə­bi-tarixi yaddaşın işığında” adlı san­­ballı mo­­noq­ra­fi­ya­sı ilə gəl­mişdir (Naxçıvan: Əcə­mi, 2019, 576 səh.).

“Təbriz mətbuat tarixindən: “Dədə Qorqud” və “Koroğlu” jurnalları ədə­bi-tarixi yad­daşın işığında” adlı monoqrafiyanı elmi və nəzəri şəkildə üzə çıxarıb yeni nəslə çat­dır­­maq çox vacib və vacib olduğu qədər də müqəddəs bir işdir. Belə təşəbbüs çağdaş zə­ma­­nə­mi­zin görkəmli elm və maarif xadimi, professor Əsgər Qədimova nəsib olmuşdur.

Tədqiqatçı alim Əsgər Qədimov monoqrafiyada əsasən “Dədə Qorqud” və “Ko­roğ­lu” jurnalını bir neçə aspektdən tədqiq və təhlilə cəlb etmişdir. Yanaşma aspektlərindən biri jur­nal­la­rın təd­qi­qi və nəşri tarixi, ideya-siyasi və ədəbi istiqamət, bədii nəsr və pub­li­sis­tika fonunda araş­­­­dırmalardan ibarətdirsə, başqa bir aspekt gün-güzəran problemi və zəh­mət adamlarına münasibət, sa­ti­­­rik ədəbiyyat, folklor və aşıq poeziyasından ibarətdir. Digər aspektdə isə müəllif uşaq ədəbiyyatı məsələləri, ana dili və türk xalqları ədəbiyyatı problemi kimi aktual məsələ və problemlərə diqqət ye­ti­rmiş və təhlil süzgəcindən ke­çir­miş­dir.

Tədqiqatçı oxuculara “Dədə Qorqud” jurnalının 1980-1982-ci illərdə Hüseyn Fey­zul­lahi Vahidin redaktorluğu və naşirliyi ilə (öz xərci hesabına) əsgi əlifba ilə Azər­bay­can dilində Təb­riz şəhərində işıq üzü gör­dü­yünü məlumat verir [Bax: səh.15]. Bir çox gör­kəmli alimlər (aka­demik M.İbrahimov, A.Zamanov, H.Məmmədzadə və b.) “Dədə Qor­qud” jur­nalının tək-tək nömrələrinə qəzet, jurnal və ya internet səhifələrində istinad et­mişlər. Sis­temli şə­kil­də isə ilk dəfə olaraq Əsgər Qədimov tərəfindən araşdırılaraq təd­qi­qə cəlb edi­lir. Əsgər Qə­dimov Azərbaycan dilini təbliğ etdiyinə görə yeddi il şah zin­da­nın­da həb­sə mə­ruz qa­lan milli və mənəvi düşüncə sahibi Hüseyn Fey­zul­lahini Azər­bay­can milli di­lini, mil­­li folk­lorunu, xalq-aşıq ədəbiyyatını ruhən sevən və cəsarətlə təbliğ edən və­tən­pərvər jur­­na­list kimi oxuculara təqdim edir.

Əsgər Qədimov “Dədə Qorqud” jurnalının hər ay 5000 tirajla və jurnalın müxtəlif rub­­rikalar adı altında buraxıldığını əks etdirir. Oxucuların da maraq dairəsinə səbəb ola­ca­­­ğına görə rub­­rikalardan bir neçəsinin adına nəzər salmaq istərdik: Azərbaycanın it­kin keç­­­miş­lə­rin­dən, Türk və Azərbaycan əsatiri, Azərbaycan nəqqaşları, Dədə Qorqud ba­la­la­rı (Uşaqlar sə­­­hifəsi), Azərbaycan qəhrəmanları, Azərbaycan aşıqları, Türkiyə şairləri, Türk ta­ri­xin­dən yarpaqlar, Türk peyğəmbərləri və s.

Bildiyimiz kimi, 1906-1931-ci illərdə fəaliyyət göstərən “Molla Nəsrəddin” jur­na­lı­nın ilk nömrəsində redaktor Cəlil Məmmədquluzadənin adından başqa heç bir açıq im­za­ya rast gəl­mi­rik (Ciddi yazı müəllifləri istisna olmaqla). Təbii ki, bunun bir çox səbəbi var idi. Əsas sə­bəblərdən biri də xurafata və cəhalətə qarşı yazılan satirik ruhlu əsərlər idi. “Təbriz mət­­­buat tarixindən: “Dədə Qorqud” və “Koroğlu” jurnalları ədə­bi-tarixi yad­da­şın işı­ğın­da” adlı monoqrafiyanı oxuyan zaman görürük ki, 1980-1982-ci illər müasir dövr sayılsa da jurnalda çıxış edən cənublu müəlliflər öz həyati təhlükələrini sı­ğor­ta­la­maq üçün gizli im­za­lar­dan bolluqla istifadə etmişlər. Monoqrafiyada oxuyuruq ki, “Dədə Qorqud” və “Ko­roğ­lu” jurnallarının redaktoru və naşiri Hüseyn Fey­zul­lahi Vahid “H.Ul­duz”, “H.Ba­bək”, “H.Al­pa­mış”, “Dədə Qor­qud”, “Aydın”, “Bacadan baxan”, “Hüseyn Tə­pəgöz”, “Tıs­bağa Ca­vad”, “Cü­cə Ba­ğır”, “At Yusif”, “Keçi Kərim”, “Cəvad Nərə”, “Mir­­zə Rey­qan”, “Əsgər Daş­qaçı”, “Kefli Kə­rim”, “Mülçük”, “Çopur Musa”, “Keçəl Cey­­ran” kimi 18 gizli im­za­dan is­ti­fadə et­miş­dir [Bax: səh.19]. Əsgər Qədimov jurnalın di­­gər daimi üzv­ləri olan Əlirza Zihəqq, Məhəmməd Rza Kərimi, Mürtəza Məcidfər, Rza He­sari, Əli Şə­rif Dilcuyi, Əyyub Şəhbazi və başqalarının gizli imzalarını uzun yuxusuz ge­cə və gün­düz zəhmətləri bahasına olsa da araş­dı­ra­raq üzə çıxarmışdır.

Əsgər Qədimov yazır ki, “Dədə Qorqud” jurnalı Azərbaycanın milli dərdlərini bü­tün türkdilli xalqlara bəyan edən el sovqatı, el ərmağanı olmuşdur. Cənubi Azər­baycanın və onun müxtəlif bölgələrinin mütərəqqi ziyalıları, şeir-sənət adamları jurnalın sə­hi­fə­lə­rin­­­də milli ruhlu məqalələrlə çıxış etmiş, xalqın dərdlərini işıqlandırmışlar.Təbii ki, jur­na­lın bu kimi platforması Azərbaycanın Şimal bölgəsində də ziyalıların da (akademik M.İb­ra­­hi­mov, C.Xəndan, B.Vahabzadə, X.R.Ulutürk, A.Zamanov və b.) sevincinə səbəb ol­muş­dur.

Görkəmli tədqiqatçı Əsgər Qədimov oxucularına dövrünün milli ruhlu şair və zi­ya­lı­larının necə sevinc və fərəh hissi yaşadıqlarını Tehrandan “Qaftanlı” imzası ilə yazan şairin şeirin­dən belə çatdırır:

                                      Yaz, dönüm gözünə, gözəl yazırsan,

                                      Cəhlin, cəhalətin kökün qazırsan.

                                      Harda el dərdi var, orda hazırsan,

                                      Yaz, elim yatmayıb, bircə oyansın,

                                      Daha yadlara yox, özünə yansın.

                                      Yaz Dədə Qorquddan, Oğuz babadan,

                                      Odlar diyarından, eldən, obadan,

                                      Keçmiş zamanlardan, bu gün, sabahdan,

                                      Yaz nələr olmuşdu, nələr varımış,

                                      Əzəldən yadların gözü darımış.

                                      Yaz Sarı Aşığın döşündə sazın,

                                      Aslan Koroğlunun, aslan Eyvazın,

                                      Tutub paşaların sıxdı boğazın,

                                      İftixar qazandı bizim ellərə,

                                      Ellərin adını saldı dillərə.

Professor Əsgər Qədimov apardığı araşdırmalardan belə qənaətə gəlir ki, böyük mil­­li məramla Azərbaycan dilində nəşrə başlayan “Dədə Qorqud” jurnalı Cənubi Azər­bay­can ziyalılarının milli hislərini oyatmış və həmçinin, onların vahid Azərbaycan bir­liyi uğ­runda mübarizəsinə yeni istiqamət vermişdir. Tədqiqatçı bunu cənublu şair və mil­li ruh­­lu oxucuların Süleyman Rüstəmin “Cənub şeirləri”ni oxuduqlarından və ona say­sız-he­­sabsız ithaf şeirləri çap etdirdikləri qənaətinə gələrək yazır. Müəllif Süleyman Rüs­tə­­min Cənub şeirlərindən daha çox təsirlənən Süleyman Salisin ithaf şeirinin inan­dı­rı­cı­lı­ğı­nın mahiyyətini belə işıqlandırı:

                                      Bu tay Ələmdardır, o tay Ordubad,

                                      O tayda bayramdı, bu tayda fəryad.

                                      Şikar fikrindədir rəhmsiz səyyad,

                                     Siz dadıbsız azadlığın dadını,

                                      İcazə yox biz danışaq adını.

Əsgər Qədimovun apardığı araşdırmalar göstərir ki, Cənubda inqilabdan sonra (1979) Azərbaycan dilində nəşr edilən bir sıra qəzet və jurnallardan, ancaq “Dədə Qor­qud” və “İnqilab yolunda” jurnalları müəyyən çətinliklərlə öz nəşrlərini davam etdirə bil­miş­­­lər. Göstərilir ki, “Dədə Qorqud” jurnalı nəşr olunduğu vaxtlardan mütamadi olaraq tə­q­ib olunduğundan  bəzi aylarda saylarını birləşdirərək iki nömrəni bir yerdə nəşr etmək məc­buriyyətində qalmışdır. Monoqrafiyanın 30-31-ci səhifələrində müəllif bu barədə ət­raf­lı bəhs edir.

Müəllif, həmçinin, “Dədə Qorqud” jurnalının səhifələrindəki Azərbaycan xalqının qə­dim dövrlərdən başlayaraq çağdaş dövrü də daxil etməklə, ədəbiyyat və mədəniyyəti ge­niş şəkildə işıqlandırmış, şair və yazıçıların bədii əsərlərindən nümunələr vermis, həm­çi­­nin ədəbiyyatın ideya-estetik problemləri ilə bağlı elmi-nəzəri məqalələri də (“Kut­lar” (“Ku­tilər”), “Atropat”, “Hunlar basqını”, “Azərbaycana basqın edənlərə ibrət” və s.) mo­noq­­rafiyada işıqlandırmışdır. Əsgər Qədimov vurğulayır ki, jurnalda Nizami Gəncəvi, Qət­ran Təbrizi, İzzəddin Şirvani, Məhsəti Gəncəvi, İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Fü­zuli, Kişvəri, Həbibi, Məsihi, Heyran xanım kimi klassik şairlərin həyat və yaradıcılığı ilə də bağlı dəyərli məqalələr dərc edilmiş, bu şairlərin şeirlərindən nümunələr də ve­ril­miş­dir.

Monoqrafiyada ədəbi-tənqidi yaradıcılıq da konkret faktlar və materiallar əsasında müəl­lif tərəfindən izlənilir və təhlil olunur. Belə ki, Hüseyn Ulduz jurnalda “Kitabi-Dədə Qor­qud” das­tanından söz açır və dastanın X əsrə aid olduğu qənaətinə gəlir. Əsgər Qədimov isə das­tandakı hadisələrin izlərinin daha qədimlərə, hətta bizim eradan əvvəlki zamanlara ge­­dib çıxdığı qənaətindədir. Monoqrafiyanın 45-ci səhifəsində müəllif yazır: “Dastanın mü­qəddiməsi dastandakı hadisələrin VII əsrə, “Rəsul Əleyhüssəlam zamanı”na aid ol­du­ğu­nu təsdiq edir. Odur ki, “Dədə Qorqud” jurnalının redaksiyası bu məqalədə das­tan­da­kı ha­disələrin daha qədim dövrlərlə səslənməsini bildirsəydi, tarixi və elmi cəhətdən düzgün olar­dı [Bax: səh.45].

Monoqrafiyanın müəllifi Əsgər Qədimov yazı tərzində, üslubunda, mühakimə və təh­­lilində özünəməxsusluğu ilə fərqlənir. Tənqidçi klassik irsin ən yaxşı ənənələrini təs­diq­lə yoxlamaq və möhkəmlətmək yolu ilə gedir. Hüseyn Ulduz yanlış olaraq göstərir ki, Ni­za­mi Gəncəvi, Qət­ran Təbrizi, Əbülüla Gəncəvi, Fələki Şirvani, Qivami Mütərrizi, İz­zəd­din Şir­vani, Məhsəti Gəncəvi, Xaqani Şirvani, Mücirəddin Beyləqani və Xətib Təb­ri­zi XI-ci əsr­də yaşamış və yaratmışlar. Yenə də müəllif Qədimov incə bir dillə qeyd edir ki, “Qətran Təbrizi və Xətib Təbrizinin yaradıcılığı XI əsrə, digər şairlərin ya­ra­dı­cı­lı­ğı isə XII əsrə aiddir” [Bax: səh.45].

Professor Əsgər Qədimov “Dədə Qorqud” jurnalının folklora həssaslıq və qay­ğı­keş­­­­liklə yanaşmasından, mifologiya və folklor tarixinə, həmçinin, aşıq yaradıcılığına ge­niş yer verməsindən də fərəhlə bəhs edir. Müəllif qeyd edir ki, “Dədə Qorqud” jurnalı öz sə­hi­fə­lə­rin­­­də Azərbaycan folklorunun mərasim janrları haqqında da dəyərli materiallar dərc et­miş, unudulmaqda olan xalq mərasimlərimizi rubrikalar adı altında yada salaraq onları qo­­­rumuş və bir daha yaddaşlara həkk etmişdir. Monoqrafiyanı vərəqlədikcə Azər­bay­ca­nın klassik aşıqları haqqında da müəllif tərəfindən maraqlı tapıntılarla da rastlaşırıq. Aşıq Qur­bani, Sarı Aşıq, Aşıq Valeh, Xəstə Qasım, Aşıq Bəşir, Aşıq Sona, Aşıq Bəsti, Aşıq Na­­­bat və başqaları monoqrafiyada milli azadlığa və istiqlala havadarlıq edən el sə­nət­­kar­la­­­rı kimi səciyyələndirilir. Tədqiqatçı haqlı olaraq digər tərəfdən də “Dədə Qor­qud” jur­na­lındakı aşıq ədəbiyyatını milli dərdlərdən yazıb xalqı oyatmaq üçün bir üsul, va­sitə və tərz metodu kimi dəyərləndirir.

Əsgər Qədimov “Dədə Qorqud” jurnalındakı uşaq ədəbiyyatı məsələlərin təhlilini vəhdətdə, paralel aparmaqda, uşaq şeirlərinin estetik dəyərini, bədii duyğunun in­cə­lik­lə­ri­ni dərindən qavramaqla mən deyərdim ki, usta pedaqoq məharəti ilə diq­qə­ti cəlb edir. Əsl ideyalı yaradıcılıq odur ki, tədqiqatçı öz elmi axtarışında ifa­də­si­ni aydın ifa edə bilsin. Əsgər Qədimov yaradıcılığında dövrün, gerçəkliyin bu ba­xım­dan tə­za­hür formalarına nail olmuşdur. Əsgər Qədimov yazır ki, “Dədə Qorqud” jurnalının ciddi əhəmiyyət verdiyi mə­sələlərdən biri də uşaq və gəncləri milli və mübariz ruhda tərbiyə etmək, onları xalqa, və­tənə, dogma ana dilinə bağlı, azadlıqsevər vətəndaşlar kimi yetişdirməkdən ibarət ol­muş­­dur. Göstərilir ki, jurnalda laylalar, oxşamalar, atalar sözləri, tapmacalar, süjetli mən­zu­­mələr, hekayələr və sair janrlar ləyaqətli şəkildə işıqlandırılmışdır. Əsgər Qədimov be­lə hesab edir ki, uşaq şair­lə­rin­dən Mirzə Əli Hüseynzadənin “Bulaq əfsanəsi”, Rza Or­ma­nın “Uşaq və sərbaz”, Ağçaylı Xoyinin “Tüfəng”, Firidun He­sar­lının “Qarğa ilə bülbül” adlı şeir və mən­zu­mə­lə­­ri uşaq­ların milli dünyagörüşünü formalaşdırır, eləcə də vətən dilinə məhəbbət hissi oya­dır.

Əsgər Qədimov bu bölmədə də tənqidi yanaşmadan yan keçməmişdir. Qədimov yazır ki, “H.Müəllim” imzası ilə çap olunan “Tülkü ilə qarğa” adlı mənzum hekayədə şair Mirzə Ələkbər Sabirin eyni adlı hekayəsindən istifadə etmişdir. “Lakin bu hekayənin mövzusu M.Ə.Sabirin əsərinin mövzusu ilə eyni olsa da, bədii təsvir üslubu yenidir. Yəni müəllif hekayədə M.Ə.Sabiri təkrar etməmişdir” [Bax: səh.396].

Monoqrafiyada işıqlandırılan Ağçaylı Xoyinin “Tüfəng” adlı uşaq şeiri çox ma­raq­lı detalları ilə diqqətimizi çəkdi. Şeir ata ilə uşağın dialoqu üzərində təsvir olunur. Şeirdə əsa­­sən uşağın nəcə bir vətənpərvər olması göstərilir. Şeiri oxuyan zaman görürük ki, ba­la­­ca uşaq vətəninə aşiqdir, vətənini dərin məhəbbətlə sevir. Vətənini təhlükələr içində gö­rən uşaq atasından ona tüfəng almasını istəyir.

                                               İzin ver, dədə,

                                               Söz deyim sənə.

                                               Vətən xətərdə,

                                               Tüfəng al mənə.

                                               Tutum düşmanı,

                                               Oda, atəşə.

                                               Səsləyir vətən

                                               Məni döyüşə.

                                               Tez ol, amandı,

                                               Yubanma, ata.

                                               Yubansan əgər,

Baş verər xətər.

Əsgər Qədimov monoqrafiyada “Dədə Qorqud” jurnalındakı uşaq ədəbiyyatı mə­sə­­lələrini bütövlükdə tədqiq-təhlil süzgəcindən keçirdikdən sonra belə qənaətə gəlir ki, jur­­­nal bədii nəsr nümunəsi ilə də uşaqlara vətənpərvərlik və milli istiqlal ideyası aşı­la­mış­dır.

Qeyd etdik ki, monoqrafiyada işıqlandırılan prioritet məsələlərdən biri də ana dili mə­sələsidir. Əsgər Qədimov yazır ki, “jurnal bu zəruri problemlə bağlı jurnalistikanın ək­sər janrlarından istifadə etmiş, mövzu ilə bağlı tədqiqat xarakterli məqalələr, şeirlər, ta­ri­xi-publisist yazılar, oçerksayağı tövsiyələr, dilə aid dini təbliğatlar, bədii hekayələr, bə­dii pub­lisistika nümunələri, klassik şairlərdən doğma ana dili ilə bağlı fikirlər, fars şo­vi­nist­lə­rinin Azərbaycan dilinə qarşı yönəlmiş fəaliyyətlərinin ifşasına həsr olunmuş mə­qalələr və s. çap etmişdir” [Bax: səh.423].

Tədqiqatçı müəyyənləşdirir ki, Hüseyn Feyzullahi, Balaş Azəroğlu, Hidayət Hə­sa­ri, Zühuri, Hacı Əli Ətayə, Məhəmməd Fərid, Məhəmmədəli Ocaqverdi, Əsgər Mə­sud, Eloğ­lu, Məhəmməd Gəncə və başqa demokratik və milli ruhlu yazarlar Azərbaycan mil­li di­linin qədim Oğuz dili olması fikrini öz məqalə və şeirlərində əks etdirmişlər. Əsgər müəllim monoqrafiyada ana dili ilə bağlı araşdırmalarında Urmiyalı şair Məsudun “Türk elləri mənim qədim elimdir” adlı şeirini də təhlil obyektinə çevirmişdir. Şeirdə dövrün si­ya­si durumu, Pəhləvi rejiminin xalqa zidd mövqeyi, vətənə və milli türk dilinə bağlılıq mövqeyi xüsusi sevgi ilə vurğulanır.

                                      Dilimi kəssən də danışacayam,

                                      Öz ellərimlə mən barışacayam,

                                      Azadlıq yolunda çalışacayam,

                                      Türki dili mənim ana dilimdi,

                                      Türk ellləri mənim qədim elimdi.

                                      Yaza bilməzdim mən ana dilimi,

                                      Pəhləvi kəsərdi mənim əlimi,

                                      Eyləmədi tarix qəbul zülümü,

                                      Türki dili mənim ana dilimdi,

                                      Türk ellləri mənim qədim elimdi.

                                      Mən Təbrizəm, mən Səlmasam, Urmuyam,

                                      Mən Makuyam, mən Mərəndəm, mən Xoyam,

                                      Pəhləvidən aldım intiqam, oyam,

                                      Türki dili mənim ana dilimdi,

                                      Türk ellləri mənim qədim elimdi.

Tədqiqatçı haqlı olaraq yazır ki, “Dədə Qorqud” jurnalının səhifələrində milli is­tiq­lal və milli dil azadlığına həsr olunmuş bu cür şeirlər ümumxalq milli intibahına yol aç­­mış, cənublu ziyalıları doğma ana dilində kitablar yazıb nəşr etdirməyə də ruh­lan­dır­mış­dır. Jurnal isə öz növbəsində doğma dildə çap olunan yeni kitabları öz sə­hi­fə­lə­rin­də rəy­lən­dirmiş və onlara qiymət vermişdir.

Əsgər Qədimov monoqrafiyada “Koroğlu” jurnalının da nəşri tarixindən, ideya-si­ya­­si və ədəbi istiqamətindən, “Koroğlu” jurnalında Azərbaycan ədəbiyyatı mə­sə­lə­lə­rin­dən, həmçinin, “Koroğlu” jurnalında Cənubi Azərbaycandakı soydaşlarımızın ana dili prob­­­­lemlərindən bəhs etmiş, tədqiq etmiş, bitkin, universal təsəvvür formalaşdırmışdır.

Əsgər Qədimov azadlıq nəğməkarı Hüseyn Feyzullahi Vahidin “Koroğlu” ədəbi jur­nalının 1979-cu ildə işıq üzü gördüyünü, ancaq jurnalın ömrünün çox qısa olduğunu oxu­­culara bəyan edir. “Koroğlu” jurnalı cə­mi üç nömrə ilə oxucularının görüşünə gələ bil­­miş və maddi im­kansızlıq üzündən bağ­lan­mış­­dır. Müəllif göstərir ki, “Dədə Qorqud” jur­nalı ilə “Ko­roğ­lu” ədəbi jurnalının mə­ramnaməsi oxşardır. Məqsəd yalnız və yalnız xal­qı oyat­­maq, istibdad və zülmün sə­bəb­lərini xalqa anlatmaq, Azərbaycan dilini və ədə­biy­­­­ya­tı­nı, onun mədəniyyətini və gözəl sə­nətlərini Azərbaycan xalqına tanıtmaq, milli si­tə­­mi və onun aradan qaldırılması yol­la­rı­nı xalqa göstərmək, bütün siyasi baxışları xalqa izah et­mək­dən ibarətdir. Məhz bu nəzəri-ta­rixi konteksdən çıxış edən Əsgər Qədimov vur­­ğu­la­yır ki, “Koroğlu” jurnalı qısa müd­dət­lik nəşri tarixində Azərbaycan xalqının milli di­lini, folklorunu, ədəbiyyat və mə­də­niy­yə­tini cəsarətlə təbliğ etmişdir.

Qələm dostumuz Əsgər Qədimov monoqrafiyada “Koroğlu” və “Qaçaq Nəbi” das­tan­larından, Azərbaycan hürufi poeziyası və onun Nəimi və Nəsimi kimi dahi nü­ma­yən­də­lərindən söz açmış, həmçinin, təhlildə özünün nəzəri mülahizələri də təsdiqini və təf­si­ri­­ni tapmışdır. Əsgər Qə­di­mov “Koroğlu” ədəbi jurnalında da nəşr olunan məqalələrə, ya­zı­lara tə­ləb­kar­lıq­la ya­­naş­mış, yazı və ya məqalələrin uğurlu cəhətləri ilə bərabər, onun bə­zi çatışmaz cəhətləri üzə­rin­də də da­yan­mış, belə demək mümkünsə polemikalar apar­mış, yazarlara irad­lar tutmuş və bü­tün bu cid­di araşdırmaların, təhlillərin sonunda ob­yek­tiv­lik və xeyirxahlıq dayan­mış­dır.

Sonda belə qənaətə gəlirik ki, professor Əsgər Qədimovun “Təbriz mət­­buat ta­ri­xin­dən: “Dədə Qorqud” və “Koroğlu” jurnalları ədə­bi-tarixi yaddaşın işı­ğın­da” adlı mo­noq­ra­­­fiyası milli maarifçiliyi və mətbuat tarixinizi öyrənmək baxımından çoxşaxəli bir təd­qi­qat əsəridir. Əsgər Qə­­dimovun zərgər dəqiqliyi ilə tamamlayıb geniş oxucu kütləsinə təq­dim etdiyi bu mo­noq­­rafiya sözün əsl mənasında qibtə ediləcək bir əsərdir. Müəllifin son­da gəldiyi nəticə, ədə­bi-pedaqoji-psixoloji mühitə gətirdiyi elmi yeniliklər nəzəri və təc­rü­bi inkişaf görüşündən mühüm millim və elmi əhəmiyyət kəsb edir.

Görkəmli kibernetik və riyaziyyatçı Norbet Vinerin mülahizələrinə görə, bü­töv­lük­də dünya elmini alimlərin 5 faizinin yaradıcılığı inkişaf etdirir, qalan 95 faiz isə elmə o qə­­dər də fayda vermir. Lakin bu 95 faiz olmasaydı, o 5 faiz də olmazdı. Filoloq alimlərin hər biri mübaliğəsiz və inamla deyə bilər ki, professor Əsgər Qədimovun ya­ra­dı­cı­lığı məhz 5 faizə aiddir.

Beləliklə, Şimali və Cənubi Azərbaycan ədəbi mühitinin tam görüntülərini ortaya qo­yan filologiya üz­rə elmlər dok­­to­ru, professor, Tərəqqi medallı Əsgər Qədi­mova hə­yat­da bəşəri nemət olan can sağlığı və yaradıcılıq işlərində uğurlar arzulayırıq.

Kamal CAMALOV,

Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru,

dosent, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi,

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Pərvanə Bayramqızının “Sonuncu arzu” hekayəsi

Pərvanə BayramqızININ HEKAYƏSİ HAQQINDA

MÜƏLLİMİN MÜQƏDDƏS ARZUSU

“Gəncliyin gözü ilə hər şey gözəl görünür”. Bu cümləni nasir, ədəbi təhlilçi, sözü dəyərləndirən Pərvanə Bayramqızının “Sonuncu arzu” hekayəsindən seçmişəm.Pərvanə xanımın yığcam, düşündürücü hekayələrini, ədəbi düşüncələrini çox oxumuşam. O, söz deməyin məsuliyyətini anlayan Söz Adamlarından biridir. Təxəyyülünün təndirindən çiy, yaxşı bişməmiş, tələsik ədəbi nümunələr çıxmır.

“Sonuncu arzu”su məni orta məktəbdə oxuduğum illərə apardı. Ana dilindən inşa zamanı Ofelya müəllimə və İbrahim müəllim məndən ancaq sərbəst mövzuda yazmağı tələb edərdi. Çox uzaqgörən insanlarmış. Təxəyyülümü, təhkiyəmi, hadisələrə baş vurmaq bacarığımı görüblər və formalaşdırıblar. Onlar mənim kitaba bağlılığımı, mütaliəyə hərisliyimi bilirdilər. Təvəzökarlıqdan uzaq olduğuma görə üzr istəyirəm…

Pərvanə xanımın hekayəsinin baş qəhrəmanları kitab və universitet müəllimidir. Qəhrəmanın kitab olmasına təəccüblənməyin. Kitab müəllim ola bilir, qəhrəman ola bilmir?

Mütaliə beynin məsqidir, təxəyyülün anasıdır. Gərək həmişə zəkanı formada saxlayasan. Bu işdə fasilə geriyə addımdır. Hansısa ibrət götürməli müsbət qəhrəmanı ideal kimi qəbul etmək insanı salaşdırır, bütövləşdirir. Yəqin ki, Gəray Fəzlinin “Yeddi ulduzlu səma” romanını oxumusunuz. Əsərin qəhrəmanı Eldar – Ayxan – iki ürəyi bir sinədə, yaxud bir ürəyi iki sinədə yaşadanlar o vaxtlardan məni ovsunlayıb. Sözümün canı odur ki, mütaliə insanı fpormalaşdıran ən yaxşı məşğuliyyətdir. Pərvanə xanım da bunu vurğulayır…

Pərvanə xanımın lirik qəhrəmanı vicdanlı müəllim mütaliə acıdır, onun mənəvi dünyası doymazdır. Ona görə də düşüncələri məntiqli, fəlsəfi və səmimidir. Düzü düz, əyrini əyri görür, kamil insan yetişdirmək kimi müqəddəs işlə məşğuldur.

Müəllimin həssas qəlbini incidən çox üzüntülər var. İndi cəmiyyətin bəzi eybəcərliklərinə görə sosial şəbəkələri qınamaq dəb halına çevrilib. Amma işıqlı düşüncəli müəllim bununla razılaşmır:

– Bir isti ürəyi beş-altı saat sosial şəbəkələrdə soyuda bilməz.

Gənclərin “Avropa sevgisi”, milli dəyərlərə biganəliyi, “Vətənin hər şeyinə həqarətlə baxıb yad ölkə” sevdasını qəlbində yaşatması müəllimi hər an düşünməyə vadar edir. Bu səbəbdən o, tələbələrlə dost olmağa çalışır, onlarla diskussiyar edir, mütaliəyə səsləyir. “Kitaba dəyər verən adam onun gözünün işığıdır”. O, “kitabı ruhunun, dərmanları cisminin xilaskarı” sayır. Amma dərmanlar yadından çıxsa da, həkimlərlə üz-göz olsa da, kitabları unutmur. Mütaliəni ömrünün mənası bilənlərə gülənlərin əhatəsində yaşyırıq bu gün. Məhz buna görə də mərhəmət, qayğı, xeyirxahlıq hissləri korşalmaqda, əzazillik, bir-birinə nifrət, laqeydlik isə qılıncını itiləyib hücuma keçməkdədir. “İnsan insanın dostudur” teoreminin həllini tapmaq yayda səhrada qar tapmaqdan çətin olub…

Pərvanə Bayramqızı incə məqama toxunur. Müəllim ömür dostu ilə bir əsəri sakitcə oxuyub müzakirə edəndən sonra gərgin mübahisələr yaranır. Belə mübahisələr hətta bir-birindən küsmək dərəcəsinə çatır. Çoxunuz kinayə ilə dodaq büzdünüz, bilirəm. Bu da bizim milli özündənrazılığımızın düzəlməyən cəhətlərindən biridir. Bizdə belə ailələr varmı? Var, az da olsa. Pərvanə xanım belə aydın düşüncəli ailələrin çox olmasını istəyir. Çünki fikr müxtəlifliyi ilə həqiqətin tapılması tərəqqi yoludur…

Mütaliəsizlik bu günümüzün eybəcər doğulmuş bəlasıdır. İnsanlar pul, sərvət, rüşvət bəlasına mübtəla olandan mütaliəsizlik də çiçəklənməyə başlayıb. Pul ağacının çiçəkləri indi təbiətin yaratdığı gözəlliklərdən daha al-əlvan görünür tamahı daş yaranların gözünə. Müəllimin tələbələrlə söhbətlərində belə mətləblərə işıq düşür:

– Parkın yaxınlığındakı binada bir mənzil var… Neçə illərdir sahibi qapını açıq qoyub harasa yox olub. Amma indiyədək mənzilə bir nəfər də olsun oğrunun yolu düşməyib.
Tələbələr təəccübləndilər.
– Ona görə ki, hələ o səviyyədə oğru yoxdur.
– Zarafat edirsiniz, – deyə tələbələr gülüşmüşdülər.
– Belə zarafat olar? – deyə müəllim özünü ciddi göstərməyə çalışmışdı, – ona görə ki, o ev alim evidir, orada ancaq kitablar var. Kitabı da kim oğurlamaq istəyər ki?!

Düşünməyə, baş sındırmağa dəyəsi sualdır.

Qısaca deyim ki, tələbələrdən ən ürəklisi, cəsarətlisi, kitabın adını eşidəndə “nəfs”ini saxlaya bilməyəni o biri gün axşam həmin evə kitab oğurlamağa gedir. Başdan ayağa kitabxana olan bu evdən qucaqdolusu kitab “oğurlayan” tələbəyə qaranlıq pilləkanlarda kimsə rast gəlir. Amma onun yanından laqeydliklə keçib gedir. Tələbə onu müəlliminə oxşadır. Amma sürətli addımlarla aradan çıxır ki, onu kimsə görməsin. Tələbə səhv etmir. Binanın girişində onu qucaqdolusu kitabla görən müəllim idi. Ev də müəllimin eviydi. Müəllim arzusuna çatmışdı…

“Kaş kitablar da oxunduqca sevinib, balaca uşaqlar kimi qışqırıb, atılıb-düşəydilər”.Bu da müəllimin müqəddəs arzularından biridir…

Hekayə heyrətedici sonluqla bitir. Müəllim bir dərdə dərman axtarır. Nədir o dərd? Ona mən dərd deyirəm. Bəlkə də Siz dərd deməyəcəksiniz. Bu dərdin nə olduğunu açıb – ağartmıram. Maraqlananlar Pərvanə Bayramqızının “Sonuncu arzu”sunun sonunun necə qurtardığını məndən xəbər almasın.Tapın, oxuyun, yazıçının təxəyyül dəryasının dərinliyindən agah olun.

Mütaliə özümüzdəki eyibləri bərbəzəksiz bizə göstərən güzgüdür. O eyibləri görənlər, görməyi bacaranlar kamilliyə bir addım ata bilərlər. Müəllim də kamilliyin yolçusudur. Kamillik insanlığın zirvəsidir. Zirvəni görmək hamımızın arzusudur, müqəddəs arzusu. Zirvə qaliblərin məskənidir…

04.01.2020.

Müəllif: VAQİF OSMANOV

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Ustaclı Mahmud bəy haqqında

USTACLI MAHMUD BƏY və onun nəsli HAQQINDA

Şah İsmayıl Səfəvi zamanında Qızılbaş tayfalarını saray və orduda təmsil edən əmirlər:

Ustaclu tayfası (13 nəfər):

Məhəmməd xan, Qaraxan xan, Abdulla xan, Xızır ağa, Süleyman bəy, Şahrux sultan (Kor Şahrux), Sarı Pirə, Köpək sultan, Mahmud bəy*, Məntəş sultan, Murad bəy, Çayan sultan, Məhəmməd sultan Sufioğlu;

Şamlu tayfası (9 nəfər):

Hüseyn bəy Lələ, Əhməd sultan, Əxi sultan, Əbdi bəy, Durmuş xan, Zeynal xan, Musa bəy, Həsən bəy, Süleyman bəy;

Türkman tayfası (8 nəfər):

Əlişəkər bəy Baharlu, Məhəmmədi xan Baharlu, Mənsur bəy Pornak, Əmir xan Mosullu, Gülabi xan Mosullu, Abdal sultan Türkman, Şahqulu bəy Türkman, Qızıl Məhəmməd Türkman;

Rumlu tayfası (6 nəfər):

Div sultan, Nurəli xəlifə, Xəlil ağa, Sufiyan xəlifə, Badican sultan, Qaragünə sultan;

Təkəlü tayfası (6 nəfər):

İlyas bəy Halvaçıoğlu, Həsən bəy Halvaçıoğlu, Yaqub bəy Halvaçıoğlu, Üləmə sultan, Sarı Əli bəy Möhürdar, Burun sultan;

Qacar tayfası (5 nəfər):

Qara Piri bəy, Rüstəm bəy, Əhməd sultan, Mahmud bəy, Xəlil xan;

Əfşar tayfası (4 nəfər):

Sultanəli bəy, Məhəmməd xan, Danə Məhəmməd sultan, Vəlican sultan;

Zülqədər tayfası (4 nəfər):

Xəlil xan, Əlixan sultan, Zöhrab sultan, Vələdxan bəy;

Talış tayfası (4 nəfər):

Abdal bəy Dədə Talış, Xadim bəy Xüləfa Talış, Mirzə Məhəmməd Talış, Pirqeyb xan Talış:

Qaramanlu tayfası

(3 nəfər): Bayram xan, Hüsam bəy, Əlican sultan;

Varsaq tayfası (3 nəfər):

Yusif xəlifə, Qasım xəlifə, Həsən xəlifə;

Qıpçaq tayfası (1 nəfər):

Mənsur bəy.

Müəllif: Namiq Musalı
“I Şah İsmayılın Hakimiyyəti”
(“Tarix-i aləmara-yi Şah İsmayıl” əsəri əsasında) səh. 386-387

MƏNBƏ:ŞAH İSMAYIL SƏFƏVİ

Qeyd*

Bu məlumat, 1992 ci ildə Ağdam rayonu Yusifcanlı kəndində rəhmətə getmiş Mustafayev Müseyib Mahmud oğlunun (Müseyib Mahmud oğlu, Mahmud Mustafa oğlu, Mustafa Məhəmmədqulu – Qulu – oğlu, Məhəmmədqulu – Qulu Mahmud oğlu, … və Şah İsmayılın ordusunda “qoşun başı”olmuş Mahmud bəyə qədər Mustafa, Mahmud, Məhəmməd, Məmməd, Müseyib, Allahqulu, Məhəmmədqulu, Əliqulu, Şahqulu, Bayram, Şükür, Məhərrəm, Həsən, Hüseyn adlı digər ulu babalar) canlı daşıyıcı kimi atadan oğula, babadan nəvəyə söhbətlər yolu ilə ötürülmüş məlumatla tam üst-üstə düşür. Onların qohumları sonralar sovet höküməti qurulmuş Şimalı Azərbaycan ərazisində Zəngəzur və Tərtər (ümumiyyətlə isə qocaların dediyi kimi Şamdan Sivasa qədər – Ərdəbil, Qaradağ, Qarabağ, Göyçə və s.) rayonlarında olub. Bu nəslin nümayəndələri həmişə istənilən sahədə bacarıqlarına görə (usta, uslu olmaları ilə) seçiliblər. Xüsusi ilə yüksək təşkilatçılıq və idarə etmə bacarığı, mərdlik, düzlük, döyüşkənlik, haqsızlığa aşırı dərəcədə özündən tez çıxmaqla nəticələnə bilən dözümsüzlük, zəhmətkeşlik, əməksevərlik, yaratmaq əzmi, yaradıcı insanlar olublar. Müseyib Mahmud oğlunun nəql etdiyinə görə “Hürriyyətçilik” (1918-1920 – ci illər ADR) zamanında Zəngəzur tərəflərdə qohumlarından da onun kimi babalarını adını daşıyan (Müseyib adlı) – qocaların dediyinə görə ona çox oxşayan sonralar 30 – cu illərdə güllələnmiş məşhur on başı ya da yüzbaşı olub. Zəngəzur tərəfdəki qohumlarla müharibəyə qədər (hətta müharibədən sonra da onların nümayəndələri ilə bir-iki dəfə Dəli Dağda el yaylaqda olanda görüşüblər – ora yaxın dağ rayonlarında yaşayırmışlar. Çünki, atla gəlib getmək yaxın imiş. ) , Tərtərdəki qohumlarla isə ötən əsrin (1980) 80-ci illərinə qədər əlaqə olub. Hal-hazırda bu nəslin ən məşhur nümayəndəsi Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Artisti ANS-in “Qulp” proqramından və indi gündəmdə olan seriallardan yaxşı tanıdığımız Temir (Teymur) Məmmədovdur .

Ağdam rayonu Yusifcanlı kəndində yaşamış Mustafayev Müseyib Mustafa oğlunun (təxminən 1923-1992) fotları:

II Dünya Müharibəsində təxminən 1942-43-cü illərdə çəkilib.

1980-ci illərdə Ağdamda çəkilib. Fotoqraf: Tahir. (Fon sonralar dəyişdirilib.)

Qeydin müəllifi və fotoları təqdim edən:Zaur Ustac 

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Azərbaycan Əlifbası haqqında

HAL-HAZIRDA İSTİFADƏ ETDİYİMİZ ƏLİFBA

===========================================

ƏLİFBA TARİXİMİZ HAQQINDA QISA MƏLUMAT (NÜMUNƏLƏR):

Əski (ərəb) əlifbasıبوتون اینسان‌لار لياقت و حوقوق‌لاری‌نا گوره آزاد و برابر دوغولورلار. اون‌لارین شوعورلارى و ویجدان‌لارى وار و بیر بیرلرینه موناسیبت‌ده قارداش‌لیق روحون‌دا داورانمالی‌دیرلار.
Latın 1929-1933Butun insanlar ləjakət və hukykları̡na ƣɵrə azad və bərabər dogylyrlar. Onları̡n зuyrları̡ və vicdanları̡ var və bir-birlərinə munasibətdə kardaзlı̡k ryhynda davranmalı̡dı̡rlar.
Latın 1933-1939 Bytyn insanlar ləjaqət və hyquqlarьna gɵrə azad və bərabər doƣulurlar. Onlarьn şyurlarь və viçdanlarь var və вir-вirlərinə mynasiвətdə qardaşlьq ruhunda davranmalьdьrlar.
Kiril 1939-1958Бүтүн инсанлар ләягәт вә һүгугларына ҝөрә азад вә бәрабәр доғулурлар. Онларын шүурлары вә виҹданлары вар вә бир-бирләринә мүнасибәтдә гардашлыг руһунда давранмалыдырлар.
Kiril 1958-1991Бүтүн инсанлар ләјагәт вә һүгугларына ҝөрә азад вә бәрабәр доғулурлар. Онларын шүурлары вә виҹданлары вар вә бир-бирләринә мүнасибәтдә гардашлыг руһунда давранмалыдырлар.
Latın 1991-1992Bütün insanlar läyaqät vä hüquqlarına görä azad vä bärabär doğulurlar. Onların şüurları vä vicdanları var vä bir-birlärinä münasibätdä qardaşlıq ruhunda davranmalıdırlar.
Müasir latın (1992)Bütün insanlar ləyaqət və hüquqlarına görə azad və bərabər doğulurlar. Onların şüurları və vicdanları var və bir-birlərinə münasibətdə qardaşlıq ruhunda davranmalıdırlar.

Qeyd:

ƏLİFBAMIZ VƏ ANA DİLİMİZ HAQQINDA

Azərbaycan əlifbası – 32 hərfdən ibarət latın qrafikalı əlifba. Azərbaycan dilinin fonem tərkibində 9 sait və 25 samit səs vardır. Bu 34 səs Azərbaycan əlifbasında 32 hərflə işarə edilir. Azərbaycan dilində 32 hərf 34 səs var.

Saitlər

Saitlər ağız boşluğunda sərbəst və maneəsiz tələffüz olunur. Buna görə də onlar aydın şəkildə və avazla səslənir. Saitlərin daha bir xüsusiyyəti heca əmələ gətirməsidir.

Dilimizdə 9 sait var: [a], [e], [ə], [i], [ı], [o], [ö], [u], [ü]. Yaranma vəziyyətinə görə saitlərin aşağıdakı üç bölgüsü var:

  • Qalın və incə saitlər

Dilin arxa və ön hissəsində deyilməsinə (dilin üfüqü vəziyyətinə) görə:

  1. Qalın saitlər (dil arxası): [a], [ı], [o], [u].
  2. İncə saitlər (dil önü): [e], [ə], [i], [ö], [ü].
  • Qapalı və acıq saitlər

Dilin üst damağa doğru yuxarı qalxması və nisbətən aşağı enməsi vəziyyətinə (dilin şaquli vəziyyətinə) görə:

  1. Qapalı saitlər (dar saitlər): [i], [ı], [u], [ü] Qapalı saitlərin tələffüzündə alt çənə yuxarıya doğru qalxır.
  2. Açıq saitlər (gen saitlər): [a], [e], [ə], [o], [ö].
  • Dodaqlanan və dodaqlanmayan saitlər
  1. Dodaqlanan saitlər: [o], [ö], [u], [ü]. Dodaqlanan saitlərin tələffüzündə dodaqlar bir qədər irəliyə gəlir və dairəvi şəkil alır.
  2. Dodaqlanmayan saitlər: [a], [e], [ə], [i], [ı].

Samitlər

Dilimizdə 25 samit səs var ki, onlar 23 hərflə ifadə olunur. Əlifbamızda komandir, tank, klub sözlərində [k’] səsini, ipək, çiçək, məktəb sözlərindəki [x’] səsini ifadə etmək üçün xüsusi hərf yoxdur. Bu iki səs əlifbamızda kənd, tük, şəkil sözlərindəki [k] səsini ifadə edən “k” hərfi ilə göstərilir.

Samitlər səs tellərinin iştirakına görə iki növə bölünür:

  • Kar samitlər. Kar samitlər təkcə küydən əmələ gəlir və onların tələffüzündə səs telləri iştirak etmir.

Kar samitlər:[p], [k’], [f], [x], [t], [ş], [s], [x’], [k], [ç], [h].

  • Cingiltili samitlər. Cingiltili samitlərin tələffüzündə isə səs telləri iştirak edir və onlar küydən və avazdan ibarət olur.

Cingiltili samitlər [b], [q], [v], [ğ], [d], [j], [z], [y], [g], [c], [l], [m], [n], [r]

Dilimizdə cingiltili və kar samitlərin çoxu cütlük təşkil edir:[l], [m], [n], [r] cingiltili samitlərin kar qarışığı, [h] kar samitinin cingiltili qarışığı yoxdur.[n] və [m] səslərinin əmələ gəlməsində hava axını əsasən burun boşluğundan çıxır. Buna görə də həmin samitlərə burun samitlər deyilir.[l], [m], [n], [r] samitləri sonor samitlər adlanır.

ƏLAVƏ FOTO SƏNƏDLƏR (ƏLİFBALAR):

ƏLAVƏ – MARAQLI BİR YAZI (LATIN ƏLİFBASI HAQQINDA)

“Yeni türk əlifbası tədricən həyata keçiriləcək və bir müddət ərəb əlifbası da saxlanılacaq. Millətin özü ərəb əlifbasının ləğv edilməsi və yeni, asan və əlverişli latın əlifbasının qəbul edilməsi zərurətini dərk edib qəti qərara gəlincəyə qədər bütün yazı-pozu iki əlifbada icra ediləcək”

Nəriman Nərimanov, 1922-ci il.

Bu zərurət müddəti yeddi il davam elədi. 1929-cu ilə qədər Azərbaycanda ərəb və latın qrafikası yanaşı işləndi, “Azərnəşr” tərəfindən yüzlərlə adda milyonlarla nüsxə kitab çap olundu.

Roma kitabesiAzərbaycanda latın qrafikalı ilk yazı Qobustan qayasında aşkar olunub. Arxeoloq İshaq Cəfərzadənin 1948-ci ildə aşkarladığı Roma imperatorluğuna aid kitabə 84-96-cı illər arasında yazılıb. Qədim latın əlifbası ilə yazılan kitabənin mətni belədir: “İmperator Domisian Sezar Avqust Germanikusun dövrü Lütsi Yuli Maksim XII ildırım sürətli legionun senturiyası”.

Orta əsrlərdə isə Azərbaycanda alban əlifbası, Xilafətin işğalından sonra isə ərəb əlifbası işlədilib. Çar Rusiyasının işğalından sonra isə kiril qrafikası da rəsmi sənədlərdə işlədilməyə başlanılıb. XX əsrin əvvəllərində isə Avropada oxuyan Azərbaycan ziyalıları latın qrafikasından şəxsi yazışmalarda istifadə ediblər.

XIX sərdə ilk dəfə Mirzə Fətəli Axundzadə müsəlman xalqlarının geridə qalmasının mühüm səbəblərindən biri kimi, ərəb əlifbasını görmüş və yeni əlifba islahatçısı kimi hökumətdən pul alaraq Osmanlı sultanını inandırmaq üçün İstanbula yola düşmüşdü.

O, 1873-cü ilin iyun ayının 18-də Tiflisdəki Osmanlı konsulunun müavini Ömər Səbri vasitəsilə İstanbulda çıxan “Həqayiq” qəzetinin redaktoruna göndərdiyi məktubunda yazırdı: “Mən iki cür əlifba düşünmüşəm. Onlardan biri latın əlifbası hərflərindən seçilərək tərtib edilməlidir ki, onu soldan sağa yazmaq lazım gələcək. İkincisi isə, hazırki əlifbamız əsasında qurulmalıdır ki, onu hazırda olduğu kimi sağdan sola yazmaq olar”.

Lakin İstanbulda paşalarla görüşündə əsaslandırmasına baxmayaraq, ona belə cavab verilmişdi: Yeni əlifbadakı hərflərin şəkli qüsurlu hesab edilib; yeni hərflər türk dilinə uyğun deyil; yeni hərflərin qarşılığı mətbəələrdə yoxdur; bu əlifba qəbul edilsə, gərək bütün köhnə ədəbiyyat məhv edilsin, bu isə mümkün deyil.

Əslində isə səbəb aydın idi. Xanədanlıq mütərəqqi addımlara qarşı idi. Necə ki, Axundzadə əlifba islahatında ona dəstək olan Mirzə Melkum xana məktubunda yazır:

“Bizim bütün səylərimizin faydası ancaq xalqa aiddir. Biz istəyirik ki, Osmanlı xalqı bizim səyimizlə xoşbəxt bir xalq olsun. Lakin bizim bu arzumuz Osmanlı nazirlərinin şəxsi zərərinədir. Biz ümumun mənfəətini istəyirik, onlar isə şəxsi mənfəətlərini güdürlər”.

Axundzadədən sonra Məhəmmədağa Şahtaxtlı, Yusif Vəzir Çəmənzəminli, Fərhad Ağazadə kimi ziyalılar da bu kimi təşəbbüslərdə bulunurlar. Şahtaxtlı 1879-cu ildə Tiflisdə “Təkmilləşdirilmiş müsəlman əlifbeyi” kitabını nəşr etdirir.

Cümhuriyyət dönəmi

Azərbaycan Cümhuriyyəti dönəmində 1919-cu ilin martında yeni əlifbanın layihəsini hazırlamaq məqsədilə xüsusi komissiya yaradılır. Komissiyaya üç müxtəlif layihə – Məhəmməd Ağa Şahtaxtlının, Abdulla bəy Əfəndizadənin və Abdulla Tağızadə ilə Mirəziz Seyidovun birgə layihələri – təqdim olunsa da, Abdulla bəy Əfəndizadənin latın qrafikasına keçməklə bağlı layihəsi bəyənilir. Layihə 1919-cu il avqustun 20-dən sentyabrın 1-nə kimi Bakıda keçirilmiş Azərbaycan müəllimlərinin qurultayında təsdiq olunduqdan sonra parlamentin müzakirəsinə verilir. Lakin Cümhuriyyətin işğalı nəticəsində proses başa çatmır.

Sovet Azərbaycanının ilk illərində isə bütün radikal islahatlar kimi əlifbanı dəyişmək məsələsi də gündəmə gəlir. Bu dönəmində müəyyən dərəcədə azadlıqlar olduğu üçün əlifba məsələsi geniş müzakirəyə açılır. Bu müzakirələr zamanı “latınçılar” və “ərəbçilər” adlı iki cərəyan ortaya çıxır.

“Latınçılar”ın qalibiyyəti

“Latınçılar” komissiyasının tərkibi 8 nəfərdən ibarət idi: Fərhad Ağazadə (sədr), Xudadat Məlik Aslanov, Abdulla Tağızadə, Məhəmməd Əmin Əfəndizadə, Həmid Şaxtaxtlı, Azad Əmirov, Əhməd Pepinov, və Hüseyn İsrafilbəyov.

Bu müzakirələrdə “ərəbçilər” vaxtilə Osmanlı xanədanlığında Axundzadəyə verilmiş cavabları “latınçılara” verirlər. Onlar bildirirlər ki, hürufatın çətinliyi mədəniyyətə mane ola bilməz, olsaydı, qədimdə ərəblərin, indi isə yaponların mədəniyyəti olmazdı. Firənglərin və ingilislərin də imlaları çətindir, fəqət onların da mədəniyyəti bundan müşkülə düşməmişdir; ərəb hürufatının çətinliyindən farslar və ərəblər özləri heç bir şikayət etmirlər; latın hürufatı qəbul edilərsə, köhnə ədəbiyyatımızın başına nə gələcək, camaat qəbul edəcəkmi?

“Ərəbçi”lərin ən tutarlı arqumenti isə yeni əlifbanın Azərbaycanı digər türk-müsəlman ölkələrindən qoparması təhlükəsi idi: “Latın hürufatını qəbul edib-etməmək məsələsi üçün Azərbaycan cümhuriyyəti dar bir yerdir. Yalnız burada qəbul edilərsə, İslam millətlərindən ayrılmış qalar”.

Bu arqumenti Cümhuriyyətin işğalından sonra Türkiyədə mübarizə aparan Rəsulzadə və silahdaşları da təkrarlayırdı.

Mirzə Bala Məmmədzadə yazırdı:

“Azərbaycanın təkbaşına ərəb əlifbasından latın sisteminə keçməsi və türk dünyası ilə əlaqələrini tərk etməsi azəri türklərinin milli varlığına böyük zərbə olacaqdı”.

S.Ağamalıoğlu isə 1927-ci ildə “Elmdən və tarixdən” adlı kitabında yazır:

“Yeni əlifba barəsində müsavatçılarla ingilisin sözü bir gəlir. Doğru, hər kəsin ayrı niyyəti, məqsədi var, amma iş burasındadır ki, ikisi də bir sinifdirlər, ikisinə də bir qaranlıq sərfəlidir”.

Lakin Türkiyənin də latın qrafikasına keçidindən sonra mühacirlər bu dəfə yeni əlifba prosesini dəstəkləyirlər. Hətta Müsavat firqəsi bütün üzvlərin latın qrafikasını öyrənməsinin vacib olması ilə bağlı qərar verir. Azərbaycanda və Türkiyədə qəbul edilən əlifbalar arasında bəzi işarələrdə fərqliliklər olduğu üçün Rəsulzadəgil çap etdikləri “Odlu yurd” jurnalında müqayisəli şəkildə hər iki əlifbanı və ərəb əlifbasını da nəşr edirlər. Mirzə Bala yazır ki, artıq bolşevik təbliğatına məruz qalan azəri gəncləri Türkiyədə çıxan nəşrləri də əldə edib oxuya biləcək və bununla həqiqətlərdən agah olacaqlar.

AYTƏK yaradılır

Beləliklə, Sovet Azərbaycanında “latınçı”ların mütəşəkkil fəaliyyəti, həmçinin artıq yeni hökumətin radikal islahatlar tərəfdarı olması (bu radikallıq “Allahsızlar” cəmiyyətinin yaradılmasına qədər uzanacaqdı) nəticəsində latın qrafikasına keçid qəbul edilir. 1922-ci ildə Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi yanında Yeni Türk Əlifbası Komitəsi (AYTƏK) təşkil edildi. Komitənin ilk tərkibi 5 nəfərdən ibarət idi: Səməd Ağamalıoğlu, Fərhad Ağazadə, Xudadat Məlik Aslanov, Abdulla Tağızadə və Əhməd Pepinov.

1922-ci ildə AYTƏK-in Şuşada, Qazaxda, Tovuzda, Gəncədə, Şəkidə, Ağdamda, Şəmkirdə, Zaqatalada, Göyçayda, Ağdaşda, Sabirabadda, Salyanda, Şamaxıda, Türküstanda, İrəvanda, Tiflisdə, 1923-cü ildə Qubada, Cəbrayılda yerli təşkilatları yaradılır.

Bakıda yeni əlifba ilə “Yeni yol”, Tiflisdə isə “İşıqlı yol” qəzetləri çap edilir.

Bu dəfə də layihələri təqdim edənlər eyni şəxslər idi. Ancaq bu dəfə Abdulla Tağızadə və Mirəziz Seyidovun layihəsindən daha çox istifadə edilir.

“Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 1923-cü il 20 oktyabr tarixli qərarı ilə yeni əlifba, ərəb əlifbası ilə bərabərhüquqlu və 1924-cü il 27 iyun tarixli qərarla məcburi və dövlət əlifbası hesab olunur. Əlifba ilə yanaşı Avropadakı rəqəm sistemi də götürülür.

21 iyul 1928-ci ildə Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi tərəfindən AYTƏK-nin 6 illik yubileyi münasibətilə verilmiş və həmin ilin oktyabrında komitənin 4-cü sessiyasında təsdiq olunmuş qərarla, 1 yanvar 1929-cu ildən etibarən, Azərbaycanda ərəb əlifbası, 1923-cü ildən başlayaraq paralel tətbiq olunan latın əlifbası ilə rəsmi əvəz olunur.

Yeni əlifbanın qəbulundan sonra bu əlifba ilə yeni kitabların çapı məqsədilə Cəlil Məmmədquluzadə, Abdulla Tağızadə və Hacı Kərim Sanılıdan ibarət bir komissiya yaradılır. Mirzə Cəlil sədr təyin edilir.

Savadlandırma hərəkatı

Yeni əlifbanın tətbiqində əsas məqsəd əhalinin savadlanması idi. Bu məqsədlə 1923-cü ilin dekabrında XKS nəzdində Q.Musabəyovun sədrliyi ilə “Savadsızlıqla Mübarizə Komitəsi” yaradılır. Bu mübarizə on il müddətində nəticə verməli idi. Bu məqsədlə də kütləvi şəkildə kitablar çap edilir.

Məsələn, AYTƏK-nin 1 oktyabr 1923 – 1 oktyabr 1924-cü il aralığında fəaliyyəti haqqında hesabatda göstərilir ki, bu 1 il müddətində komitə tərəfindən, savadsızlığın ləğvi yolunda, 26 adda 334.000 tirajla dərslik, uşaq ədəbiyyatı, müxtəlif kitabça və broşürlər çap edilib.

Yeni Türk Əlifbası Komitəsi və başqa nəşriyyatlar tərəfindən 1928-ci ilin noyabr ayının 1-ə qədər isə 473 adda, 2.377.350 tirajla kitab dərc edilir.

Yeni əlifba müzakirələri bu dövrdə də davam etdirilir. Komissiyalar yaradılır, Türküstana, Krıma, Dağıstana səfərlər edilir. Türkoloji qurultayda geniş müzakirələrə səbəb olur.

Bu müzakirələrdə, ümumiyyətlə latın qrafikasına keçiddə Fərhad Ağazadənin önəmli rolu olub. Xeyli kitabın müəllifi və həmmüəllifi olan Fərhad Ağazadə haqqında İsaxan İsaxanlı “Fərhad Ağazadə və latın əlifbasına keçid” məqaləsində detallı məlumat verib.

Beləliklə, latın əlifbası Azərbaycanda böyük uğur qazanır və savadlanma prosesinə səbəb olur.

Əlifba niyə ləğv edildi?

Lakin Türkiyənin latın qrafikasına keçməsi, 1939-cu ildə isə II Dünya müharibəsinin başlaması çəkilən bu qədər əməyi bir qərarla məhv edir. Azərbaycanla Türkiyə arasındakı yazı əlaqəsinin müharibədə təhlükəli olacağını düşünən və artıq repressiya maşını ilə bütün ziyalıları qıran rejim kiril qrafikasının keçidlə bağlı qərar verir.

1967-ci ildə Azərbaycanda səfərdə olan, Səməd Ağaoğlu (Əhməd Ağaoğlunun oğlu) kitabında yazır:

“Moskvanı belə bir qərar verməsinə səbəb İttifaq xalqlarını bir-birindən uzaqlaşdırmaq ola bilməz. Çünki slavyan əlifbası ortaq olduğuna görə, əsl hədəfi başqa bir nöqtədə axtarmaq lazımdır. Bu başqa nöqtə bizə görə bütün bu ölkələrin türk xalqlarının Türkiyə xalqından uzaqlaşdırılması ola bilər”.

Beləliklə, 1940-cı il yanvarın 1-dən latın əlifbası kiril yazısı əsasında tərtib edilmiş yeni qrafikalı əlifba ilə əvəz olunur.

Kiril əlifbası ta ki 1991-ci ilin dekabrında Ali Sovetin Milli Şurasının qərarı ilə yeni latın qrafikalı əlifbaya keçidi təsdiq etməsinə qədər davam tətbiq olunur.

18 iyun 2001-ci ildə mərhum prezident Heydər Əliyevin “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” fərman ilə latın qrafikasına keçid rəsmən başa çatır.

Kolleksioner olaraq 1922-1939-cu illərdə latın qrafikası ilə çıxan kitabları, müxtəlif sənədləri toplayıram. Arxivimdə bu dövrdə çap olunan ən önəmli kitablardan biri Vəli Xuluflunun 1929-cu ildə çap etdiyi “İmla lüğəti”dir. Lüğətin sonunda oxuculara belə bir müraciət ünvanlanıb:

“Bir rica!

Azərbaycan xalq kəlmələrini toplamaqda “İmla lüğəti” ikinci təşəbbüsdür. (Birinci təşəbbüs Azərbaycanı Öyrənən Cəmiyyət tərəfindən olmuşdur).

Hər halda bu lüğətə Azərbaycanın xalq kəlmələrinin bir çoxu daxil olmamışdır. Ona görə müəllim və başqa həvəskar yoldaşlardan, burada qeyd edilməyən kəlmələrdən Azərbaycanı Öyrənən Cəmiyyətə göndərmələrini xahiş edirik. Göndərilən kəlmələrin əvəzində müəyyən əmək haqqı göndərəcəyimizi ayrıca vəd edirik”.

Göründüyü kimi, savadsızlıqla mübarizədə ziyalılarla xalq arasında qarşılıqlı etimad olub.

Bir məktub

Arxivimdə savadlanmış sayacağımız bir ananın latın qrafikası ilə qızına yazdığı bir məktub var. Mövzu ilə bağlı olduğuna görə, bu məktubu, həmçinin arxivimdə olan, o dövrdə çıxan bəzi kitabların fotosunu təqdim edirəm.

Məktubun mətni orijinalda olduğu kimi köçürülüb.

“Əziz kızım, Suheyla, balası! Nicəsən? Məqtub yolu gözləməqdən dahi yoruldum, nə üçün yazmırsan? Adam mamasına öylemi söz verər? Sizdən ötrü çok darıxıram, yürəqim sizi lap tez görmək istəyir, heç dayana bilmirəm. Səlma nə edir? Səni incitmir ki? Əgər incidirsə, tez mamasına yaz. Dəstə bacı, Şayəstə xala, baba nicədirlər, məndən onlara çoxlu səlam. Yəqin sən yazırsan, Şayəstə xala göndərmir. Yoksa, Suheyla balası, mamasını, əmisini unutmaz, öyle deyilmi?

Yaz ver, Məhəmməd əmiyə, o, göndərər.

Maman, 12.06. 1932-ci il.

İLKİN MƏNBƏ: Latın qrafikasına necə keçdik?- DİLQƏM ƏHMƏD yazır | MANERA.AZ

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Şairə Əfşan Yusifqızı

SÖZÜN SEHRİ

Milyon illərdir ki,söz anlayışını ,sözün dəyərini,sözün qüdrətini, sözün varlığını dərk edir və sözü sevirik. Yaradanın da sözü yer üzünün əşrəfi insanın ixtiyarına verməsi də bir ilahi hikmətdir.Onun biz insanlara inamı və etibarından pöhrələnən bu əbədi söz xəzinəsi zaman-zaman öz nüfuzunu və müqəddəs bakirəliyini qoruduqca sözün yeri dəyişməz qalmaqdadır. Bəşəriyyətin inkişafına, formalaşmasına,təkamül tapmasına xidmət göstərən əlahəzrət söz sevildikcə özünə ən uca zirvədə qurduğu yuvasını qorumaqdadır Və bu qiymətli zinəti dünyanı yaşadan sözün qüdrətinə söykənən ,sözlə düzgün rəftar qurmağı bacaran insanların ixtiyarına verildi. Hər bir dövrdə öz nüfuzunu qoruyib saxlayan söz yerində olanda daha gözəl görünməyə başladı. Dühaların sözdən ucaltdığı qalaların təməli möhkəmləndikcə söz dəyərləndirildi,söz sevildi,söz yaşadı. Sözü tanıyan və sözü sevdirən insanlardan biri də, istedadlı şairə Əfşan Yusifqızıdır.Əfşan xanımı az bir müddətdir ki tanıyıram. Və onu tanıdıqca şeirlərini sevməyə başladım.Qısa bir zamanda şeirləri ilə tanış oldum, oxudum və çox bəyənirəm Əfşan xanımın şeirləri sadə dildə yazıldığından çox xoşuma gəlir. Onu da qeyd edim ki,hamının anlayacağı dildə yazmaq şairin ən böyük mükafatıdır.Çünki şairləri oxucu kütləsinə bir addım da yaxın edən və sevdirən məhz yazdığı üslub olur Mən bir şair olsaydım, Hər cür dərddən yazardım. Sevgi dolu,eşq dolu Bir həsrətdən yazardım. Əfşan xanımın yaradıcılığını izlədikcə onun sözdən xəbəri olduğunu,sözlə rəftarını ,sözdən ustallqla istifadə məharətini,zəngin söz ehtiyatı olduğunu görürəm. Sən eşqdə mahirsən,mənsə xam kimi, Səni vəsv edirəm,bir rəssam kimi. Mənki, əriyirəm,axı şam kimi, Ay dəli sevdalım,sənin xətrinə. Əfşan xanımın sözə özünəməxsus yanaşma tərzi var.Və elə buna görə də şeirləri sevilə-sevilə oxunur.O misralarında bədiiliyi qoruyub saxlaya bilir və sözləri aydın şəkildə oxucusuna çatdırır. “Adəmdən xatəmə”gələndi, bəlkə, Mənə boş ümidlər verəndi, bəlkə. Elə mənimlə bir öləndi, bəlkə, Bəlkələr nə zaman bəs yox olurmuş? Mən belə düşünürəm ki,ədəbi düşüncə yiyəsi olan söz adamlarını sevməmək,onların etiramını saxlamamaq Tanrı qarşısında bir günahdır. Şairə Əfşan Yusifqızının da poeziyasını sevir və yaradıcılığını alqışlayıram. Dərd-dərdə qarışıb ağ saçlarında, Ismətin, namusun, həya-arın da. Sənə bu dünyanın sərt yollarında, Çox daşlar atacaq hər yoldan ötən, Sən öz qamətini uca tut Vətən! Vətənpərvər şairənin misralarından hiss olunur ki,Əfşan xanım çoxlu mütaliə edir və poeziya aləmindən xəbərdardır.İnanıram ki,qəlbi Vətən eşqiylə döyünən,öz üslubu və öz dəsti-xətti olan istedadlı şairənin bir-birindən gözəl neçə-neçə şeirlərini oxuyacağıq. Bir sözlə gözəl şairə Əfşan Yusifqızı yaradıcılığını bəyənir və ona söz meydanında uğurlar arzulayıram!

Hörmətlə:

RF Elmlər Akademiyasının doktoru , teleradio jurnalisti,

şair Mübariz Ağaxan oğlu Süleymanlı.

MƏNBƏ: MÜBARİZ SÜLEYMANLI

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru


KAMAL CAMALOV YAZIR:

MƏNALI ÖMRÜNÜN 24 İLİNİ NAXÇIVANDA ELMİN VƏ TƏHSİLİN TƏRƏQQİSİNƏ HƏSR EDƏN CƏFAKEŞ İNSAN

Naxçıvan Muxtar Respublikasında təhsilin və elmin inkişafında ictimai-siyasi xadim Vasif Talıbovun xidmətləri ümmansızdır. Əmək fəaliyyətinə Xalq Maarifi Şöbə­sin­dən başlayan Vasif Talıbov elmi fəaliyyətdə mənalı və şərəfli həyat yolu keç­miş, qəlbinin odunu və hərarətini, ömrünün qaynar və coşğun illərini millətin gələcəyi olan gənc­liyin elm və tərbiyəsinə həsr etmişdir. Xalq arasında xüsusi hörmət sahibi olan Vasif Talıbov həyatını naxçıvanlılara, vətəninə təmənnasız xidmətə həsr etmiş, yaşanan çətin keçid illərində belə yüzlərlə insana mənəvi dayaq olmuşdur. Bu dərin təfəkkürlü, aydın zəkalı insanla azca ünsiyyət onu nurlu bir şəxsiyyət kimi səciyyələndirməyə əsas verir. Vasif müəllimin əməli fəaliyyətinin mühüm sahələrindən biri də təhsil və elmi-pedaqoji kadr hazırlığı sahəsində göstərdiyi xidmətlərdir. Vasif Talıbovun təhsillə bağlı imzaladığı Sə­rəncamlarda və ya keçirdiyi müşavirələrdə önə sürdüyü məsələlər tərbiyənin məqsəd və vəzifələri, tərbiyə və təhsil metodikası, ümumi və politexnik təhsilin məzmunu, təh­si­lin məhsuldar əməklə əlaqəsi, estetik tərbiyənin, fiziki və əxlaq tərbiyəsinin mahiyyəti və və­zifəsi məsələləridir.

Azərbaycan mədəniyyətini, ədə­biy­ya­tını və tarixini dərindən bilən, böyük mə­həb­bət­lə sevən, onu uca tutan və yüksək qiy­mət­lən­dirən Vasif Talıbov deyir: “Təhsil hər bir öl­kənin, hər bir xalqın aparıcı qüv­və­si­dir. Əgər bütün sahələrdə inkişafı təmin etmək, yax­şı mütəxəssis hazırlamaq istəyiriksə, onda gənc nəslə yaxşı təhsil verməliyik”.

Təhsilin, mədəniyyətin inkişaf etdirilməsi, ümumtəhsil məktəblərinin komputer texnologiyası ilə təchizi proqramının hazırlanıb həyata keçirilməsi, sağlamlıq imkanları məh­dud uşaqlar üçün rayonlar üzrə məktəb, internat – məktəbi, texniki peşə mək­təb­lə­ri­nin yaradılması, bu müəssisələrin ixtisaslı pedaqoji kadrlarla təminatı üçün məqsədli ye­ni­­dən hazırlanma kurslarının təşkili, orta ümumtəhsil məktəbləri şagirdləri arasında sa­hib­­karlıq fəaliyyəti ilə bağlı olimpiadaların, viktorinaların, məşğulluq problemləri ilə bağ­­lı dəyirmi masaların və konfransların keçirilməsi, gənclərin işsizlik problemləri ilə bağ­­lı sosioloji tədqiqat işlərinin aparılması dediklərimizə əyani sübutdur.

Bildiyimiz kimi, təhsilin keyfiyyətinə bilavasitə təsir edən mühüm amillərdən biri də orta ümumtəhsil məktəblərində maddi-texniki bazanın gücləndirilməsidir. Bu gün, Nax­­­çı­vanda təhsil sistemində irimiqyaslı islahatlar prosesi artıq dönməz xa­rakter al­mış­dır. Cənab Vasif Talıbovun təhsil sisteminə diqqət və qayğısı sayəsində mil­li təhsil sis­te­mi­nin ay­dın sabahını təmin edəcək inkişaf proqramları təsdiq olunaraq real­laş­dı­rıl­ma­ğa baş­la­nmış, təhsilin davamlı inkişafına yönəlmiş əsaslı addımlar atılmışdır.

Ulu öndər Heydər Əliyev deyirdi ki, “Təhsil həyatımızın ən gərəkli, ən mühüm sahəsidir. O milli məqsədlər, mənafelər əsasında qurulmalıdır”. Bu tendensiyasını rəhbər tutan, cənab Vasif Talıbov çıxışlarında daim vurğulayır ki, təhsil əhalinin həyat sə­viy­yə­si­­nin yüksəldilməsinin, insan inkişaf indeksinin mühüm amillərindən biri olmaqla, so­sial-iq­­­tisadi inkişafın sürətlənməsinə hərtərəfli təsir göstərir. Bu amil indiki bazar iq­ti­sa­diy­ya­tı şə­raitində təhsilin səviyyəsinin artırılmasına xüsusi diqqət yetirilməsi zəruriliyini qar­şı­ya qo­yur. Bu gün Naxçıvanın hər hansı bir ucqar kənd məktəbində belə sürətli internet çıxışı ol­ma­yan məktəb təsəvvür etmək mümkünsüzdür. Statistika göstərir ki, 200-dən artıq tikilən və ya əsaslı şəkildə ye­nidən qurulan hər bir ümumtəhsil məktəblərində sürətli internətə çıxışı olan 5337 kom­pü­ter və 600-dən artıq elektron lövhə quraşdırılmış, zən­gin fonda malik kitab­xa­na­lar, ye­ni avadanlıqlarla təchiz olunmuş laboratoriyalar və fənn kabinələri müəllim və şa­gird­lərin istifadəsinə verilmişdir. Bu da Vasif Talıbovun elmin keyfiyyətinin yüksəldilməsinə xüsusi diqqət yetirməsi deməkdir.

Psixope­da­qo­gi­ka­da daha çox istifadə olunan üsullardan biri də rəğbətləndirmə üsuludur. Hu­ma­nist insan Va­sif Talıbov hər il ali məktəb ocaqlarına sənəd verərək yüksək bal top­la­­yan mə­zun­lar­la özü şəx­sən gö­rü­şür və onlara öz xeyir-duasını verir, gənclərə vətənə xidmət, həm də layiqincə xidmət etməyi nəsihət edir. Naxçıvan Dövlət Uni­­ver­si­­te­tin­də Təbiətşünaslıq və kənd təsərrüfatı fakültəsi və Pedaqoji fa­kül­­­tələrin açı­lışında iştirak edən Vasif Talıbov çıxışında belə bir müd­ri­kanə fikir səs­lən­dir­di: Qarşıdakı il­ləri düşünürsünüzsə arpa əkin, buğda əkin; onillikləri dü­şü­nür­sünüz­sə ağac əkin, yü­zil­lik­ləri dü­şü­­nürsünüzsə uşaq tərbiyə edin və təhsil verin. Göründüyü kimi, bö­yük şəx­­siy­yət hər zaman, hər vaxt ümumtəhsil və ali təhsil müəssisələrində şəx­siy­yət­yö­nümlü tə­lim mü­hitinin ya­ra­dıl­ma­sını daim diqqətdə saxlayır.

Hamıya məlumdur ki, Vasif Talıbovun tapşırığı və göstərişi ilə Naxçıvanda fəaliy­yət göstərən ali məktəb ocaqları ilə ümumtəsil məktəbləri arasında bir əlaqə körpüsü ya­ra­dılıb. Hər hansı bir kənddə, qəsəbədə, rayonda və şəhərdə doğulub boya-başa çatan, bu gün isə akademik, professor və dosent olan hər bir müəllim hər ayın son həf­­təsinin bir günündə maraq və həvəslə mək­təbə gedir, şagirdlərin vətənpərvərlik və mil­­li-mənəvi dəyərlərə sadiqlik ruhunda tər­bi­yəsində mühazirələr oxuyur və şagirdlərin ali məktəblərə yol tutmasına maraq, həvəs ya­ra­dır­lar.

Vasif Talıbovun diqqət və qayğısı nəticəsində Naxçıvan Muxtar Respublikasında, ar­tıq müasir təhsil modeli formalaşıb. Belə ki, Naxçıvan Dövlət Universiteti və qabaqcıl ümum­­təhsil məktəblərində körpü rolunu oynayan distant təhsil kursları işlənib ha­zır­lan­mış­dır. Artıq dünyanın bir çox inteqrasiya etmiş ali və ümumtəhsil məktəbləri ilə canlı bağ­lantılar qurulur, professor və dosentlər prestij ixtisaslardan mühazirələr oxuyur və ya se­minarlar aparırlar.

Cənab sədr tərəfindən həyata keçirilmiş tədbirlər proqramı içərisində mək­tə­bə­qə­dər təhsil sahəsində də böyük perspektivlər öz əksini tapmaqdadır. Belə ki, məktəbəqədər təh­sillə əhatə səviyyəsinin yüksəldilməsi; müasir tələblərə cavab verən yeni kurikulumun ha­zır­lanması və s. bu perspektivlər daxilindədir.

Təhsildə inkişaf strategiyasını uğurla gerçəkləşdirən cənab Vasif Talıbov peşə mək­­­­­təbi və peşə liseylərini də elmi-texniki tərəqqinin inkişafı və müasir texnologiyaların tət­­­­biqi ilə əlaqədar daha geniş profilli, yüksək intellektə malik olan ixtisaslı kadrlar ha­zır­la­­­yan təhsil müəssisəsinə çevirmişdir. Buna görə də, peşə məktəbi və peşə liseylərində tə­lim-tərbiyə prosesinin səmərəliliyini yüksəltmək, şagirdlərin peşə və fənlərə olan maraq və meyillərini artırmaq, istedadlı şagirdləri üzə çıxarmaq, onlarla işin forma və me­tod­la­rı­nı təkmilləşdirmək məqsədilə fənn olimpiada və peşə müsabiqələrinin keçirilməsinə diq­qət xeyli artırılmışdır.

Vasif Talıbov Naxçıvan Muxtar Respublikasında  istedadlı uşaq və gənclərin aş­ka­ra çıxarılması, onların potensial imkanlarının in­kişaf etdirilməsi və səmərəli təhsil al­ma­la­­rı üçün lazımi şə­ra­­i­tin yaradılması məqsədi ilə də bağlı Sərəncam imzalamışdır (30 may 2006). Bu Sərəncama əsasən, istedadlı, fenomen şagirdləri müəyyənləşdirmək üçün sinif­dən­xaric və məktəbdənkənar tədbirlər, olimpiadalar, yarış və müsabiqələr, fənn gecələri, ədə­bi-bədii, elmi-tədqiqat kimi tədbirlərin həyata keçirilməsi cənab sədrin diq­qət mər­kə­zin­dədir.

Bütün bunlarla yanaşı, Vasif Talıbov digər sahələrdə olduğu kimi, qədim Nax­çı­va­nın zəngin elmi-mədəni irsinin layiqincə araşdırılmasında da məqsədyönlü addımlar at­­mış­dır. Həmçinin, alimləri və elmi idarələrin rəhbərlərini elmin ən müasir sahələri üzrə elmi tədqiqat işlərinin aparılmasına yönəldir. Vasif Talıbov nitqlərinin birində belə deyir: “Bu gün Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikası özünün böyük tarixi keçmişinə və milli dəyərlərinə sahibdir. Qədim tarixi abidələrimiz, gələcəyimiz olan gənc nəsil himayə olunur, milli adət və ənənələrin qorunması üçün tədbirlər görülür. Görülən işlərin nə­ti­cə­si­­dir ki, Naxçıvan artıq beynəlxalq elm, mədəniyyət və idman tədbirlərinə də ev sahibliyi edir, elmi konfrans və simpoziumlar, rəsm festivalları keçirilir”. Vasif Talıbov Nax­çı­van­da fəaliyyət göstərən alimlərin beynəlxalq əlaqələrinin genişləndirilməsinə münbit şə­rait yaradır və əzmlə çalışır. Bilavasitə, onun sayəsində alimlər beynəlxalq elmi konf­rans və simpoziumlarda məruzələrlə çıxış edir, Azərbaycan elmini dünyaya tanıdır və xalqı lə­ya­qətlə təmsil edirlər.

Ədəbiyyatı dərindən bi­lən, böyük məhəbbətlə sevən, onu uca tutan və yüksək qiy­mət­ləndirən Vasif Talıbov Ək­mə­ləddin Naxçıvaninin, Baba Nemətullah Nax­çı­va­ni­nin, Mə­həmməd ağa Şahtaxtlının, Behbud ağa Şahtaxtlının, Məhəmməd Tağı Sidqinin, Cəlil Məm­məd­qu­lu­za­də­nin, Hü­seyn Cavidin, Əliqulu Qəm­kü­sa­rın, Ərtoğrol Cavidin, Məm­məd Səid Or­du­ba­di­nin, İslam Sə­fər­linin, Məm­məd Arazın və başqalarının həyatı və ya­ra­dı­cılığının öy­rə­nil­mə­si ilə bağlı Sərəncam im­za­la­mış­dır. Vasif Talıbovun fəaliyyəti yu­xa­rı­da qeyd et­di­yi­miz fi­kir­lərlə də məhdudlaşmır. Yenə də, zən­gin tarixi-mədəni irsə malik olan Naxçıvanla bağlı mü­hüm işlərin, o cümlədən Nax­çı­van en­sik­lo­pe­diyası (III cilddə), Naxçıvan abi­də­lə­ri en­sik­lopediyası, Naxçıvan ta­ri­xi at­la­sı, Naxçıvan folklor antologiyası, Naxçıvan tarixi (II cild­də), Naxçıvanın Qır­mızı kitabı, Naxçıvanın təbii sərvətləri, Nax­çı­van teatrının sal­na­mə­si kimi fun­da­men­tal əsərlər hazırlanması yönündə öz müvafiq tap­şı­rıqlarını ver­miş­dir. Vasif Talıbov belə hesab edir ki, hər bir naxçıvanlı tarixi kökünü bil­mə­li, xatırlamalı, elm və mədəniyyətdən ay­rıl­ma­ma­lı­dır.

Siyasi dəyərlərin zamanla harmoniyasını vaxtında duymaq bacarığı, milli-mənəvi də­yərlərə bağlılıq, yüksək mədəniyyət, alicənablıq və müdriklik kimi keyfiyyətlər ic­ti­mai-siyasi xadim Vasif Talıbovun ictimai portretinə ştrixlərdir. Xeyirxahlıq, insanlara sev­gi, yaşının erkən çağlarından tanınmış elm fədaisinin həyat amalına çevrilmişdir. Vasif Talıbovun insanlarla ünsiyyət bacarığı, ulu öndər təmkini, yüksək mədəniyyəti, tə­ləb­­karlığı, gələcəyə inam eşqi gənclərə böyük örnəkdir. Onun bu insani keyfiyyətlərinə tə­­­vazökarlığı, sadəliyi də əlavə olunmalıdır. Vətənpərvərlik, mərdlik, doğruluq, saflıq, sö­zü­nə sadiqlik, zəhmətsevərlik ulu öndər Heydər Əliyev kimi, Vasif Talıbovun da aura­sı­nı daha cəlbedici edir. Vasif Talıbov həm də aydın fikrə, güclü məntiqə, geniş erudisiyaya, qibtəedici ha­fi­zə­yə və tədqiqatçı sə­liqə-səhmanına malik bir insandır. Məzmunlu-maraqlı çıxış və ya söhbətləri ilə din­lə­yi­ci­lərini ovsunlayan həm qəlb adamı, həm də müəllimdir. Vasif Talıbovda əlavə cəhətləri belə vurğulamaq olar:

  • az vaxt ərzində çox səmərəli işləyib;
  • yaşadığı ömürdə yaradıcı fəaliyyəti olub;
  • iş yeri sanki ali və ümumtəhsil məktəbləri olub;
  • həyat amalı elmi yaradıcılıq və humanizmdir;
  • ulu Tanrı Vasif Talıbovdan iti zəkanı, sadəlik və təvazökarlıq kimi

key­fiyyətləri əsirgəməyib;

  • gördüyü işlər, apardığı islahatlar özünə əbədiyaşarlıq gətirib;
  • Vasif Talıbov ədalətlidir, mərddir, yüksək ünsiyyət mədəniyyətinə malikdir.

Vasif Talıbov haqq və ədalət adamıdır. Böyük yunan filosofu Aristotel ədalət an­la­mı­nı belə izah edir: “…Ədalət hər kəsin layiq olduğu haqqın ona verilməsidir”. Vasif Talıbov yaxşılıq etməyi özünün həyat amalı hesab edir və bununla da özünü xoşbəxt he­sab edir. Klassik psixopedaqoji fikir tarixində də belə şəxsləri xoşbəxt insan hesab edir­lər. Bö­yük Azərbaycan alimi və mütəfəkkiri Nəsirəddin Tusi xoşbəxtliyi belə sə­ciy­yə­lən­dirir: “…Xoşbəxtlik insan həyatında fəzilətlərin vərdiş halına keçməsidir”. Müdriklərdən biri isə deyir ki, “Xoşbəxtlik taleyin özünü ram etməkdir”. Vasif Talıbov da Naxçıvanda hə­ya­ta keçirdiyi hər bir işin inkişafından, tərəqqisindən özünü xoşbəxt sayır.

Ulu öndər Heydər Əliyevin maarifçilik məktəbini bitirən və cənab İlham Əliyev kursunu davam etdirən Vasif Talıbovu Naxçıvan Muxtar Respublikasının 95 illiyi münasibətilə təbrik edirik. Ulu Tan­rı­dan bəşəri ne­mət olan can sağlığı, xoşbəxtlik, intibah işlərində yeni-yeni yaradıcılıq uğur­ları ar­zu­la­yı­rıq.

                                     KAMAL CAMALOV

                            Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

                            Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi,

                            Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Qurban Bayramov

 BAYRAM BAYRAMOV HAQQINDA

(Xalq yazıçısı Bayram Bayramovun ədəbi portreti)

Azərbaycan ədəbiyyatının sovet mərhələsi nəsrinin ən görkəmli, müqtədir ədiblərindən biri olan Bayram Bayramov böyük ədəbiyyata öz yaşıdlarına nisbətən gec gəlsə də, hədsiz yaradıcılıq zəhməti və bənzərsiz isdedadı hesabına ədəbi aləmdə ləyaqətli yerini sürətlə zəbt etdi. Bu da ondan irəlı gəlirdi ki, tale elə gətirmişdi Bayram Bayramov yazıçılığa başlamazdan öncə böyuk və zəngin həyat təcrübəsi qazanmişdı, başqa sözlə həyat universiteti keçmişdi.

Azərbaycan xalq yazıçısı (1984), Azərbayan Dövlət Mükaftı laureatı (1990), Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin deputatı (1990) Bayram Bayramov 1918-ci il dekabrın 11-də ( aprelin 7-də göstərilir) Gəncə guberniyasının Ağdam bölgəsinin Şıxavənd kəndində ( Əlimədədli adlanır) Məşədi Qurban oğlu Salman bəyin ailəsində doğulmuşdur. Atası dövrünün seminariya təhsili almış, ərəb, fars, rus, erməni, türk dillərini bilən, Cümruhiyyət dövründə Müsavat partiyasının bölgə üzrə idarə heyətinin üzvü olan, buna baxmayaraq sovet dönəminin başlangıcında mühüm dövlət işlərinə cəlb edilən, erməni böhtanları nəticəsində 1937-ci ilə qədər iki dəfə həbs edilən, sonda isə 1938-ci ilin martın 5-də Bayıl türməsində güllələnən repressiya qurbanlarındandır… Talelərinə belə qismət düşənlər bilər ki, bü nədir,bu nə deməkdir?!..

Və keçən əsrin 50-ci ıllərinin sonlarına qədər jazıçı Bayram Bayramov sovet quruluşunun xofundan və məngənələrindən özünün bacarığına, istedadına,mübarizliyinə,vətənpərvərliynə sığınaraq qoruna-qoruna həyatda irəliləyə bilmiş, apelasiyadan sonra nisbətən daxilən rahatlanmışdır.

Müştərək taleli,bəy oğlu, tanınmış yazıçı-publisist Cəmil Əlibəyov yazır:

“Bayram müəllim mənim nəinki yzıçı aləmində, şəxsiyyət kimi polad iradəsi ilə mənəviyyatımda da iz buraxıb. Salman bəyin oqlunu mən, onün əlli illik yubileyində Şıxavənd kəndinə gedərkən tanıdım desəm, təəccüblənməyin. Ona qədər əkinçi oğlu Bayramı tanıyırdım. Və hər bir agayana hərəkətində (cod, sözü şax deyən, saxta sığal-tərif xoşlamayan adam kimi) məndə şübhə oyadardı. Haradandır bu ağa amirliyi?! Və kənddə xəbər tutdum ki, rəiyyət və ya Qarabağın “pambıq” bəylərindən yox, köhnə bəylərindən imiş Bayramın nəcabət siqləti”.

Yazıçı Bayram Bayramov həyatının bu sıxıntılarını, fərəhli-fərəhsiz çağlarını xatirə-memuar janrında yazdığı “Üzlü-astarlı günlər”(1991) romanında realist, ancaq kövrəklirik bir üslubda, ətraflı bir şəkildə qələmə almışdır. Ömürlüyündən məlum olur ki, o, yeddillik kənd məktəbini bitirib, Aqdam Pedaqoji məktəbində təhsilini davam etdirmiş (1934-1938) və müəllim ixtisasına yiyələnərək Tərtər rayonundakı Hüsənli kənd natamam orta məktəbində müəllimlik fəliyyətinə başlamış və göndərişlə müxtəlif kənd məktəblərində 1942-ci ılə – müharibəyə çağrışa qədər müəllim,tədris hissə müdiri, məktəb direktoru vəzifələrində çalışmış, müharibədə faşızmə qarşı ağır döyşlərdə iştirak etmiş, Mozdok uğrundakı döyüşlərdə yaralanaraq müalicə ücün arxa cəbhəyə – Yevlaxda yerləşən hərbi xəstəxanaya göndərilmişdir.

Natamam sağaldiqdan sonra müəllimə entiyaca ğörə Yevlağın Qoyunbinəsi kənd məktəbində alti ay müəllim işləmiş, özünün təkidi ilə 1943-cü ilin aprelində cəbhəyə qayitmiş, yenidən yaralanmış 1944-cü ildə ordudan tərxis edilmişdir.Sonralar yazıçı müharibədə müşahidə etdiyi, çiyin-çiyinə vuruşduğu azərbaycanlı döyüşcülərinin şücaətindən, ağır həyatlarından, onların döyüş yollarından bəhs edən “Üç gün, üç gecə”( 1967) romanını qələmə almışdır.

Ordudan tərxis edildikdən sonra 1945-ci ilə qədər doğma kəndində müəllimlik etmiş, sonra ali təhsil almaq üçün Bakıya gələrək Azərbaycan Dövlət Universitetnin filologiya fakültəsinə daxil olmuş, 1950-ci ildə Universiteti fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Bu illərin çox maraqlı faktlarindan birini – diplom işi ilə əlaqədar faktı xüsusi fəxarətlə, gülümsəyrək belə xatirlayardı: “Tələbə yoldaşarimin,demək olar ki, hamısından yaşlıyıdım. Əksinə, müəllimlərimizin bir çoxu ilə həmyaşıydım.Müharibədə olmağım,ictimai fəaliyyətim, yaxşı oxumagım, yazı-pozuya meylim,müəllimlərim arasında mənə xüsüsi mövqe və hörmət qazandırmışdı. Əli Sultanlı, Mirzə Feyzulla, Həmid Araslı, Məmmədhüseyin Təhmasib, Muxtar Hüseyinzadə kimi müəllimlərimin xoş,həlim, qayğılı münasibətlərini unutmağmı olar?!.. Xüsüsən, o vaxtlar artıq mötəbər yazıçı, tənqidçi, ədəbiyyatşünas kimi tanınmış, məşhürlaşmış, bizə dərs deyən professor Mir Cəlal müəllim Paşayevin mənə fərqli rəğbətini həmişə hiss edirdim. Bu hisslər bizim aramızda mərhəm münasibətlər yaratmışdı və bu sonralar da, davamlı şəkildə olduğu təkin qaldı, yaradıcılıq dostluğuna çevrildi.

Yazıçı olmaq qənaətim qətiləşməyinə baxmayaraq dilçilik ürəyimə yaman yatirdı.Elə ona görə də, diplom mövzuları təqdim olunanda “Mir Cəlal yaradıcılığının ədəbi dil normaları” mövzusunda diplom işini göturdüm və yerinə yetirdim. Elmi rəhbərim də çox dəyərli dilçi Muxtar Hüseyinzadə idi… Samballı bir elmi iş alınmşdı və bəh-bəhlə təqdir olundu. Hətta namizədlik təkin müdafiyə etməyim məsləhət görüldü.” Sonra gülümsəyərək, zarafat tərzi ilə əlavə edərdi: — Təklifdən şirnikmişdim. Amma hiss etdim ki, yazıçılıqla bu tutmaz. Dilçi alim dostlarimızın xətrinə dəyməsin, bəxtləri gətirdi ki, bu işin arxasnca düşmədim…

Xalq yazıçısı Bayram Bayramov “Körpü” adlı hekayəsi ilə ədəbiyyata gəlib.Onun bu ilk qələm təcürbəsinin üzə çıxması faktı da maraqlıdır.Yazıçı bununla əlaqədar müsahibələrinin birində deyir:

“1949-cu ildə “Azərbaycan gəncləri” qəzeti ən yaxşı hekayələr müsabiqəsi elan etmişdi. Mən o vaxtlar son kursda oxuyurdum və Bakı kitabxanaçılıq texnikumunda ədəbiyyatdan dərs deyirdim. Müsabiqədə iştirak etmək qərarına gəldim, ancaq bunu heç yerdə demədim, hətta evdə də bildirmədim. Hekayənı yazıb redaksiyaya göndərdim. Bir qədər gözlədim, deyəsən, müsabiqəni də unutmuşdum.

Günlərin birində işlədiyim texnikumun o vaxtki direktoru Yaqub Həsənzadə məndən soruşdu ki, Bayram müəllim, siz ədəbi yaradıcılıqla da məşqul olursunuz? Dedim ki, necə bəyəm? Cavab verdi ki, qəzetdə hekayənizi oxumuşam. Bu şad xəbəri eşidəndə qulaqlarima inanmadim. Həmin illərdə Bakının meydanlarında radiolar qoyulardı.Bir gün şəhərdə gəzərkən radiodan eşitdim ki, hekayəmi səsləndirəcəklər. Durub gulaq asırdım. Mənə elə gəlirdi ki, hamı mənə baxır. Bərk sıxılır, həyəcan keçirirdim…

Hekayə çapdan çıxandan sonra hörmətli və qayğıkeş yazıçımız Mehdi Hüseyn məni yanına çağırdı. Hekayəmi oxuduğunu və bəyəndiyini dedi. Bu məni ədəbi yaradıcılığa daha da ruhlandırdı”.

Beləliklə, həmin vaxtdan Bayram müəllim dövrü mətbuatda hekayələri, povestləri, romanları, problematik publisist məqalələri, oçerkləri ilə müntəzəm çıxış edir. Ümumiyyətlə, ədəbi mühitdə Bayram Bayramovu ən məhsuldar və istedadlı, əsərlərində həmişə mühüm ictimai-sosial problemlər qaldıran yazıçı kimi tanımışlar.

Onun yaradcılığının birinci mərhələsində “Tək adam”, “Müqəddəs vəzifə”, “Cehiz məsələsi” povestləri (1950-1956) , “Ayrılıq”(1957), “Yarpaqlar”(1961) romanları ədəbi-tənqid tərəfiindən çox yuksək qiymətləndirilmiş, oxucuların geniş marağına səbəb olmuş, onu yeni fikirli, maraqlı mövzuları qələmə alan, istedadlı bir yazıçı kimi tanıtmışdır.

“Körpü” yazıçının ilk hekayəsı olduğu təkin, “Ayrılıq”da onun ilk romanıdır. Adın özü sətiraltı məna yükündə başlığa çıxarılan simvoldur, məcazdır, xalqımızı daima sıxıntıda saxlayan siyasi-sosial dərdə işarədir.

Romanin fabulasının alt qatında da, üst laynda da ayrılıq insanın ən böyük mənəvi, sosial, siyasi faciəsi hesab edilir. Bütün faciələr ayrılıqdan başlayır. Bütün məhəbbət dastanlarında sevənlərin faciəsinə səbəb ayrılıq olur. Bütün millətlərin faciəsi ayrılığın nətıcəsidir. Və bu sözü, belə bir anlayış yükündə nəsrə, epik ədəbiyyata, roman janrına hamıdan öncə gətirən Bayram Bayramov oldu!.. Onda hələ “Ayrılıq” mahnısı yaranmamışdı, ona görə də, yanıqlı-yanıqlı, yandıra-yandıra oxunmurdu … Onda hələ “ayrılıq” kəlamı ədəbi fikrə bu mənada daxil edilməmişdi, sətiralti məna yükündə başlığa çixarılmamışdı… “Ayrılıq” romanının baş qəhrəmanının adının Ümid olması da təsadüfi deyil. Hər məqamda həyat uğrunda çətin mübarizələr aparmalı olan, həyatı boyu sixışdırlan, sındırılmağa cəhd edilən, məhəbbəti əlindən alınan bu yenilməz Ümid qəhrəman, əslində məcazi mənada zəmanənin, dövranın sıxıntılarına məruz qalan xalqımızın ümididir ki, “Ayrilıq” romanini başlığında ehtiva olunurdu…

Bayram müəllimin bacarıgını və yaradıcılıq ugurlarını nəzərə alaraq o, 1954-cü ildə Azərbaycan Yazıcılar İttifaqına üzv qəbul edilir.O çağlar üzvülüyə götürmək üçün iki nəfər tanınmış yazıçının zəmanəti tələb olunurdu. XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının hələ canlı ikən klassikləri olan Süleyman Rəhimovun və Mir Cəlalın zəmanətləri, inam və etimadları ilə bu iş başa gəlir. Və Bayram müəllim bu faktı da, xoş ovqatla, bir az da fəxarətlə xatırlardı. Qeyd etdiyim təkin o, yaradıcılığının ilk mərhələsindəcə bu nəhəng ustad sənətkarların onun istedadına olan inam və etimadını doğruldub. Onlara qürur gətirib…

Xalq yazıçısı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, Bayram müəllimin ən yaxın qələm dostü və gayğıkeşi olan, azman ədib Süleyman Rəhimov yazırdı: “Bayramın hər bir əsəri mənə, ədəbiyyatımıza töhfə təsiri bagışlayır.Onun özü və əsərləri ilə qürur duyuram.

Geniş ürək sahibi, xeyirxah insan, böyük yazıçı, ədəbiyyatşünas, tənqidçi, professor Mir Cəlal Yazıçılar İttifagının 1959-cu ildə kecirilən plenar iclasında “Yarpaqlar” romanının jürnal variantının müzakirəsində söyləmişdi: “Mən Bayramın “Yarpaqlar” romanını diqqətlə, özü də maraqla
oxudum. Yaxşı əsərdir. Yaxşı yazılıb. Onun əvvəlki əsərləri də ( “Tək adam”, “Müqəddəs vəzifə” povestləri və “Ayrılıq” 1957 / romanı nəzərdə tutulur-Q.B.) məndə xoş təəssurat oyatmışdı. “Yarpaqlar”ı tezliklə kitab şəklində görməyi arzulardım. Onun yazıçılıq istedadının gələcəyinə və inkişafına inanıram.” Bu arzunun dəyərini bilənlər bilir…

Bu fikirlər təkcə ustad sözləri deyildi, ustad istəyi, xeyirxahlığı və ustad xeyir-duası idi… Və bu günlərimiz üçün əvəzsiz örnəklərdir…

Bayram Bayramov öz masştabli, geniş spektirli, zəngin yaradıcılıqı ilə nəinki genişürəkli ustadların, həmnəsil qələm dostlarının, ədəbi mühitin, eləcə də, geniş oxucu siferasının rəğbətini, xalqının məhəbətini qazandı. Bu isə, son dövr, müstəqillik dövrü oxucusunun–Gültəkin Ağdamlının mətbuatda dərc edilmiş fikirləridir, olduğu təkin təqdim edirəm: “Adam var ki, doğulduğu torpağa da, böyüdüyü ailəyə də, mənsub olduğu millətə də, həmişə başucalğı və şərəf gətirir. Adam da var əksinə. Bayram Bayramov torpağımız üçün də, xalqımız üçün də şərəf gətirənlərdən idi.

Gözümü açandan Qarabağın saf havasını udub, təmiz suyunu içmişəm. Bu yerlərin musiqisi də, şeri, nəğməsi, bayatısı da ürəyimə, qəlbimə onun müdrik , istedadlı adamlarının dillərindən süzülübdür.

Bir də onun bu qədim diyarın milli koloriti ilə dolu əsərlərini oxuya-oxuya o torpağa bir könüldən, min könülə yenidən vurulmuşuq. Qarabağa məxsus dad-duz, torpağa bağlılıq, yanmcıllıq Bayram müəllimin demək olar ki, bütün əsərlərində duyulurdu. Biz bu torpaqda doğulsag da, böyüsək də, bəzən o torpağı təkrarən Bayram Bayramovun əsərlərindən öyrənirik.

“Karvan yolu” təkcə unudulmaz Mirzə Cəlilin və onun vəfalı ömür- gün yoldaşı Həmidə xanımın həyatı deyil. Bütün külli Qarabaqın dünəni, bu günü, sabahıdır. Onun neçə-neçə ogullarının , qızlarının , əbədiyyətə uzanan karvanıdır. Bu karvan indən belə həm də Bayram Bayramovun bizə qalan yaradıcılıq ömründən keçir.

Bayram Bayramov bütün Azərbaycanı ürəyinə sıxan , onun sevgisi ilə yaşayan , qəmi ilə qəmlənən yazıçı ıdı. Təsadüfi deyildi ki, qayğılı illərin dalğalarında üzə çıxan balaca formatlı, səkkiz səhifəli ilk müstəqil qəzetin adı da “Azərbaycan” və onun əsas yaradicilarından biri də Bayram Bayramov idi.

Xeyli vaxtdır Qarabağın bərəkətli torpaqları, buz bulaqları , oylaqları, yaylaqları düşmən tapdağı altındadır. Bu yerlərin əsl sahiblərinin taleyinə isə qaçqınlıq nəsib olubdu. İnanirıq ki, o yerlərə qayıdacağıq. İnanırıg ki, hər kəndi, hər obası, uşağı, böyüyü Bayram Bayramovu bu qayıdış karvanında ruhən öndə görəcək. Axı, Bayram müəllim bu nisgili yaşayan narahat qarabağlıların ən narahatı idi.” Məncə oxucu məhəbbətinin,istəyinin və müstəqil düşüncə tərzinin və qənaətinin əlavə şərhinə və izahına ehtiyac yoxdur…Həm də bu sadə oxucu fikri ustadların fikir karvanının davamıdır…

Xronologiyani pozsag da, həssas oxucunun məktubunda “Karvan yolu” romanı xatrlandiğından bu monumental tarixi roman barəsində fikrimizi buradaca bildirmək istərdik.

Xalq yazıçısı Bayram Bayramov öz dövründə, əsasən müasir mövzular müəllifi kimi taninmışdı. “Karvan yolu” onun tarixi roman janrında yazdığı və milli iftixarımız olan, dahi sənətkar Mirzə Cəlil Məmmədquluzadənin, onun ömür-gun yoldaşı və məslək dostu Həmidə xanim Cavanşirin—bu böyük tarixi şəxsiyyətlərin həyat və fəaliyyətlərinin fərəhli,sevincli, iftixarlı çağları ilə yanaşı, əzablı, müsibətli günlərindən bəhs edən, onların parlaq bədii obrazlarını yüksək sənətkarlıgla canlandıran ilk monumental , geniş epik vüsətli, ayri-ayrı , iki cilddən ibarət 60 x 90 formatda 1986 və 1993-cü illərdə çap edilən, 1230 səhifəlik kitablardir. Bu, Bayram Bayramovun samballı roman yaradıcılığının sağlığında çap üzü görən sonuncu romanıdır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, mətbutda bir-iki kiçik parçası dərc olunan “Qırmızı güllə”(1993-94) sənədli-sübutlu roman adlandırdığı iki cilddən ibarət sonuncu tarixi-xronikal əsəri müəllifin özü tərəfidən tam çapa hazirlanmış tərzdə nəşrini gözləyir.

“Karvan yolu” romanı təkcə yazıçının yaradıcılıgında deyil, ümümiyyətlə ədəbiyyatımızda ən dəyərli nümünəvi əsər təkin ən müxtəlif ədəbi nəsil nümayəndələri tərəfindən total şəkildə, yekdil fikirlə qiymətləndirilmiş, bütöv ədəbi mühitdə yaxşı mənada əks-səda doğurmuşdu. Onlardan birini, ən səciyyəvisini nümunə təkin misal gətirirəm. Qocaman ədəbiyyatşünas,ədəbiyyatimizin yorulmaz təəssübkeşi,professor Abbas Zamanov bu əsəri belə qiymətləndirmişdi: “Bayram Bayramovun “Karvan yolu” romanını ölməz Mirzə Cəlilə ucaldılan ən layiqli abidə hesab edirəm!”.

Təsadüfi deyildir ki, bu roman olduqca istedadlı yazıçı-publisist, bacarıqlı tərcüməçi Elmira xanım Axundovanin rus dilinə mükəmməl çevirməsində kitab şəklində çap edilmiş,alınan çoxlu oxucu məktublarından məlum olur ki, rus dilli oxucular tərəfindən geniş rəğbətlə qarşılanmışdı.

Lakin, bu romana qədər 45 illik uzun və zəngin bir yaradıcılıq və fəaliyyət yolu varıdı… Müasir oxucuda təsəvvür yaratmaq üçün yenidən yazıçının ömürlüyünün xronologiyasna qayıdırıq…

Bayram Bayramov 1956-cı idən fəaliyyət sahəsini dəyişir-Azərbaycan Dövlət radiosunda ədəbi dram verilişləri üzrə məsul redaktor (1956-1958), Yazıçılar İttifaqının orqanı “Azərbaycan” jurnalında ədəbi işçi (1958-1960), Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında nəsr üzrə məsləhətçi (1960-1963) işləyir… Sonra üç il dövləti vəzifələrdən uzaglaşmış, bu müddətdə sərbəst bir şəkildə ancaq yaradıcılıqla məşgul olmuş, özünü və ailəsini qələmi ilə dolandırmışdır…

Bu müddətdə,yəni yaradıcılığının 60-cı illərində zəhmətkeş yazıçı “Qocalar”(1960),”İlk məğlubiyyət”(1960), “Cümləqayğı”(1961), “Tağızadə yoldaşını işə buraxmır” (1961), “Köhnə tanışlar” (1962), “Caxmaq daşı” (1962), “Xüsusi qonaq” (1962), “Qibtə” (1964), “Köhnə portfel” (1967) … qəbildən onlarla klassik tipli hekayələr; “Sənsiz”- 1957, (bu əsərdə Azərbaycan nəsrində ilk dəfə dahi Üzeyir bəyin cox parlaq, xüsusi məhəbbətlə bədii obrazı yaradılıb), “Onun gözləri” (1958), “Mən ki, gözəl deyildim” (1959), “Gördüyüm günlər” ( 1960), “Sərinlik”- 1962 (“Firəngiz” adı ilı də taninir), “Sevirsə qayıdacaq” (1964), “Bələdçi” (1965), “Qoz agacı” (1966) təkin məşhur povestlərini, ilk romanlari olan “Ayrılıg” (1957) və “Yarpaqlar”ın (1957-1960) ardınca “Xəzinə” (1964), “Bəlalı sevgim” (1965), “Üç gün üç gecə” (1966-67), iki cilddən, dörd kitabdan ibarət iri həcmli “Arakəsmələr” (1959-66; 1970) təkin maraqlı və problematik romanları qələmə alıb nəşr etdirir. Hələ biz bura müəllifin bu dövrdə yazdığı bir çox məzmunlu, aktual oçerklərini, silsilə bədii – publisistik məqalələrini, sissenarilərini , radio-pyeslərini də əlavə etsək yazıçının istedadının və zəhmətinin miqyasi haqqinda təsəvvür daha da aydin olar…

Yeri gəlmişkən, xatırladaq ki, Bayram Bayramovun “Mən ki, gözəl deyildim”, “Firəngiz”, “Onun bəlalı məhəbbəti” sissenariləri əsasında, görkəmli aktyorların və çəkliş qrupunun iştiraki ilə baxımlı, təsirli bədii filmlər çəkilmiş və uzun müddətdir ki, ekranlarımızda vaxtaşırı nümayiş etdirilir..

İş elə gətirmişdir ki, bu mərhələdə Bayram Bayramova mətbuat sahəsində məsul bir təşkilati sahə tapşırılır, 1966-cı ildə Azərbaycan Dövlət Nəşriyyat Komitəsi sədrinin müavini vəzifəsinə təyin edilir və 1971-ci ilə qədər o, bu vəzıfədə çalışmış, sonra 1989-cu ilə gədər yenə də, heç bir yerdə işləmədən sərbəst, azad yaradıcılıqla məşğul olmuşdur…

Bayram Bayramovun yaradicılığını müntəzəm izləyən qələm və ürək dostu, taninmış yazıçı-publisist, ləyagətli və prinsipial tənqidçi-alim, filologiya elmlər doktoru, BDU-nun professoru Qulu Xəlilov (Xəlilli) yazırdı: “İnsanın bütün hissi, fikri,arzusu,qayəsi,fəaliyyəti,sevinci, kədəri, məhəbbəti – bir sözlə, yaşayışı, varlığı ilə əlaqədar bütün sahələr yazıçının mövzu mənbəyidir. Kənd həyatının müxtəlif və rəngarəng sahələri, arxeoloqlarımızın, memarlarımızın, geoloqlarımızın, həkimlərimizin, sevən-sevilən adamlarımızın, yaradan-quran ziyalılarımızın mənəvi dünyası Bayramın ilham mənbəyidir. Onun bütün əsərlərinin mərkəzində müasir inan və onun əməlləri, daxili varlığı dayanır”.

Göründüyü kimi, görkəmli sənətkarın mövzu və maraq dairəsi olduqca geniş və əhatəlidir. Elə buna görə də, yazıçı maraqlı, rəngarəng, müxtəlif xarakterli, realist, hamımızın müasirləri olan, tanıdığımiz, sevdiyimiz, yaxyd nifrət etdiyimiz, xoşlamadığımız insanların tipikləşdirilmiş, ümumiləşdirilmiş, yadda qalan , maraq doğuran obrazlar və surətlər qalareyasını, silsiləsini yaratmışdır.

Belə ki, sözün həgigi və geniş mənasında Bayram Bayramov bir sənətkar kimi bəədiyyatın bütün istiqamətlərində müasir yazıçıdır. Bu müasirlik təkcə onun əsərlərinin mövzularında deyl, təsvir etdiyi adamlarin bir-birinə münasibətlərində, həmçinin yazıçının özünün fakt və hadisələrə orjinal, bənzərsiz münasibətində, təsvirlərində, şirin, oxunaqlı lirik təhkiyyəsində, ədəbi-bədii üslubunda, gerçəkliyə modern-realist baxışlarında, yeni, dəyərli estetik yozumlarında da özünü parlaq,aydın bir şəkildə göstərir. Bir çəhəti xüsusilə vurğulamaq lazımdr ki, Bayram Bayramov bütün irihəcmli əsərlərinin- povest və romanlarının, demək olar ki, hamısında namuslu, qeyrətli, agıl və dərrakəli, mənən və fikrən intellektual səviyyəli, örnək milli ənənələrin daşıyıcıları olan, müasir təfəkkürlü gadın qəhrəmanlarına, obrazlarına, surətlərinə daha çox üstünlük və yer verirdi. O, Azərbayçan qadınının yerini, mövqeini “nənəmin cəhrəsi” mühitində, siferasnda yox, Məhsəti, Natəvan, Möminə Xatun, Həmidə xanım Cavanşir mühitində, haləsində görürdü.

Həmçinin, o millətimizin, xalqımızın inkişafını da, gələcəkli olmasını da, yeni təfəkkürlü, milli xarakterli yeni nəslin yetişməsinin də əsas bünövrəsini, özülünü bu tipli qadınlarımızın cəmiyyətdə çoxluğunda, üstün mövqedə olmasında görürdu və bütün ziyalılıq gücü ilə bunun tərəfində-təbliğində idi.

Ümumiyyətlə, bu qüdrətli yazıçının əsərləri bütövlükdə “dəyərsizlik kompleksindən” uzaqdır. Streotip, gəlmə, yad, həyatdan uzaq, imitasiyali mövzu və süjetlər tamamilə onun yaradıcılığına yaddır.Heç vaxt, heç vədə nə özünü, nə də özgələrini təkrarlamadı!.. Bütün mövzüları və yaratdığı xarakterlər bir-birindən fərqldir, orjinaldır, ilkindir, yetgindir… Antey gücü, qüvvəti torpaqdan aldığı təkin, Bayram Bayramovun yaradıcılıq gücünün sirri də, bu orjinallıga, ilkinliyə və bu yetginliyə baglıdır… Bütün bu yaradicılıq keyfiyyətləri və fəalliğı ilə o, 60-cı illər ədəbi prossinə davamlı dinamika, yetgin və milliliyə söykənən müasirlik gətirdi…

XX əsr Azərbaycan ədəbi fikrinin, tənqidinin və ədəbiyyatşünaslığının digər azman nümayəndələrindən biri, akademik Məmməd Cəfər müəllim “Mənalı konfliktlər” məqaləsində Bayram Bayramovun 70-ci illərə qədərki yaradıcılığının birinci mərhələsinin mühüm cəhətlərini müəyyənləşdirərək, bir növ, yazıçının ədəbi fəliyyətinin bu mərhələsinin yekunu təkin onun bədii- estetik qiymətini belə ymumiləşdirir: “Sənətdə canlı həyat müşahidələrinə əsaslanmaq Bayram Bayramovun yaradıcılığı üçün səciyyəvidir.Bay-ram müşahidələrində diqqətli, ayıq və təmkinlidir. Onun təsvir etdiyi adamlara, hadisələrə münasibəti aydın və anlaşıqlıdır”.

Xalq yazıçısi, akademik Mirzə İbrahimov da, qələm dostunun yaradıcılığındakı həyatiliyi və konfliktin təbiiliyini görərək yazırdı: “Bayram Bayramovun əsərləri canlı həyatiliyi, konfliktinin təbiiliyi ilə secilir.Onun povestlərinin süjetinin mərkəzində müasir həyatın inandırıcı lövhələri durur”.

Belə ki, görkəmli yazıçının tapındığı ən böyük və müəddəs mehrab Azərbaycan və Azərbaycan həqiqətləri idi… Yaşadığı mühıtin,müasirlərinin həyatı, qayğıları, əxlaq və mənəvyyatları onun bədii düşüncəsini ən çox məşğul edən sahə idi… Bayram müəllim yaradıcı ziyalıya məxsus bu mənəvi-əxlaqi enerjini ən çox Üzeyir bəydən alırdı. Üzeyir bəy Hacıbıyli onun üçün milli,vətənpərvər ziyalı etalonu idi və Üzeyir bəyin ağ mərmərdən düzəldilmiş kiçik büstü bəxt amuleti təkin daima onun yazı masasının üstündə, gözlərinin qənşərində olardı. Bu kiçik büst sanki, yazıçının qələminə güc, qüvvət, qüdrət, dəyanət və dözüm verirdi…

Belə bir ədəbi missiyanı çiyinlərinə götürən ədibin 70-ci illər mərhələsində yaradıciliq siferası, mövzu əhatəsi daha da genişləndi və bu illərdə böyük yaradıcılıq potensialına malik Bayram Bayramov bir-birinin ardınca “Sarı baba”, ”Qaşsız üzük”, “Çəpər”, “Ürəkdə yaşayanlar”, “Bizim kəndin axşamları”, “Quru çayın sahillərində”, “Bahar soyuğu”, “Oğul həsrəti” təkin müxtəlif , orjinal mövzularda, müasirlərin həyatından bəhs edən povestlərini, “Fəhlə qardaş”, “Yazılmamış kitab”, “Cıdır düzü”, dörd cilddən, iki kitabdan ibarət “Arakəsmələr” romaninin bir kitabda cəmlənən 3-4-cü cildləri təkin böyük, həcmli, ictimai-sosial məzmunlü , analitik bədii təfəkkürün məhsulu olan , təsirli xarakter və obrazlar silsiləsinə malik romanlar qələmə almışdır…

Müasirlik və müasir həyat hadisələrinə müraciət onun estetik idealının mahiyyəti və cövhəri idi. Bayram Bayramov müasirlərini olduqca dərin məhəbbətlə sevirdi və onlari böyük sevgi ilə də əsərlərinə gətirirdi. Hətta o mənfi obrazlarına da humanizm mövqeyindən yanaşirdı, onlarin mənfilikləini nifrətlə deyil, onlari düzəltmək, yola gətirmək xatirinə edirdi. Sırf satirik janrda yazdığı “Kərəməlinin sərgüzəştləri” hekayələr silsiləsində belə, janrın tələblərindən qismən uzaqlaşır, boyalari qatılaşdırmır, elə orjinal məzahlar, eyhamlar tapırdı ki, bunlar mənfiliklərin islahına sərt tənqiddən daha təsirli olurdu.

Müasirlik və müasir mövzuya müraciət etmək yazıçıdan xüsusi, deyərdim ki, əlahiddə istedad, fəhm, dəqiq müşahidə, sürəkli təhlil, dürüst nətiçələr çxarmaq, həqiqəti təhrif etmədəh dərin ümumiləşdirmələr aparmaq bacariğı tələb edir. Çünki, həyat ətrafda sürətlə davam edir, gözləmir, həmçinin baş verən hadisələrin hamısının çanlı şahidləri var, Sən bir sənətkar kimi bunları elə təsvir etməlisən ki, hami sənə inansın və baş verənlərin mənalandırılmasinda da orjinal olmalisan, hamının gördüyündən haminin görmədiyini tapıb, deyərdim ki, kəşf edib yazıya gətirməlisən.

Keçmiş hadisələrə, əhvalatlara, tarixi mövzulara müraciət nisbətən asandır.

Düşünüb-daşınmaqa , təhlil və tədqiqata imkan, sərbəst seçim etməyə vaxt olur. Müasir mövzularda isə bunlarin heç biri olmur…

Yazıçının bu mərhələdə yazdiğı və tamamladığı əsərlərin içində “Arakəsmələr”, “Fəhlə qardaş” və “Cidir düzü” romanlari xüsusən fərqlənir, dövrün ədəbi hadisəsinə çevrilərək diqqəti cəlb edir,nümunəvi ədəbi-bədii fakt təkin tənqidin, ədəbi mühitin müzakirə obyektinə çevrilir, müxtəlif rakurslardan təhlil və tədqiq olunur… Bunun ən ümdə səbəbi o idi ki, bu əsərlərdə müəllif müraciət etdiyi mövzuların tamamilə fərqli və orjinal bədii şərhini tapmişdi…

“Arakəsmələr” romanı ayır-buyur, çəpərləmə əxlagına (müəllifin “Çəpər” adlı hekayəsi də var), həyatda, məişətdə, sosial-mənəvi mühitdə olan və cəmiyyəti gözəgörünməz mənəvi iflasa aparan “arakəsməçiliyə” qarşı yazılan, ciddi sosial məzmunlu, monumental epikliyə malik romandır.

Görkəmli ədəbiyyatşünas-tənqidçi, Bayram Bayramovun yaradıcılığını ardicıl izləyərək onun haqqında bir sıra maraqlı nəzəri-estetik dəyərdə məqalələr qələmə alan professor Pənah Xəlilov yazır: “Arakəsmələr” romanında müasir şəhər quruculuğunda memarlığımızın bugünkü nailiyyəti, keçmiş ənənələrə münasibəti və gələcək perspektivləri, üslub rəngarəngliyi, maddi rifahın artması ilə bağlı olarağ yaşayış komplekslərinə verilən tələblər, indiki məişət tələblərinə uyğun gələn mənzillər tikintisi və s. problemlər bədii mətndə mühüm yer tutur”.

Göründüyü təkin romanda şəhərsalma problemi, Bakının yenidənqurma məsələləri (təsadüfi deyildi ki, əsərin baş qəhrəmanlarından biri, həmişə şəhərsalma işinə böyük ürəklə cəlb edilən, qüdrətli memar-qurucu, tarixi şəxsiyyət olan Əliş Ləmbərənski idi ) bu romanın süjet xəttində əsas yer tutsa da, alt qatda şərəf gətirən Azərbaycanğurma, cəmiyyətgurma problemləri laylanırdi və bu əsər yeni oxunuşda müasir, çağdaş ictimai –sosial məsələlərlə səsləşdiyindən daha müasir səslənir, daha lazımlı olduğu görsənir…

“Fəhlə qardaş” romanını bir çoxları adına görə o vaxtların tənqid anlayışlarına uyğun olaraq “istehsalat romanı” təkin qəbul edir və bu istiqamətdə də təhlillər aparırdılar. Elə bununla da yanılırdılar, romanın estetik məna və mahiyyətini dürüst təyin etmirdilər, bəlkə də, bilərəkdən, o
dövrün tələblərinə uyğun olaraq bu cür təhlillə güya, yazıçıya uğur qazandırmaq istəyirdilər. Məram xoş niyyət daşısa da, əsərin daşıdığı məram örtlü qalırdı.

Romanin baş qəhrəmanı Ziyadaxan cəmiyyətdə elitar bir mövqe tutmuş böyük bir ailənin övladıdır. Bu ailənin , demək olar ki, bütün üzvləri “ailə birliyi” yaradaraq yaradı-yaramadı, istedadı oldu-olmadi hamısı idarəetmənin yüksək pillələrinə qaldırılmalıdı… Ziyadxan öz ailə prinsiplərinə qarşi üsyan edir, zavoda yollanir, adi fəhləliyi secir və beləliklə də, tituliyar bir ailənin prinsiplərini təhdid edən fəhlə qardaşına çevrilir.

Əslində, bu “fəhlə qardaş” adında ciddi bir sosial məzmunlu ironiya vardı. Fəhlə hökuməti və fəhlə hakimiyyəti adlanan bir guruluşda gizli garşıdurma səviyyəsinə çatan bir sosial təbəqə yaranmışdı. Yuxarılar nəinki aşağıları bəyənmirdi , hətta gizlidə, arxada onlara nifrət edir, aşağı eşalonu qoruq elan etdikləri siferalarına yaxın belə buraxmırdılar. Bu ailənin gələcəyinin ümid yeri olan sonbeşiyin adini da, elə belə Ziyadxan qoymayiblar və ona xanlığa bərabər ziyadə hakimiyyət kreslosu yaratmaq istəyindədilər.

Romanin süjeti və ədəbi estetik qayəsi bu sosial-siyasi bəlanin ifşasına yönəlib və fabula belə bir sosial problemin yaratdığı həyati konflikt üzərində qurulub. Vaxtilə bir çoxlari bu mətləbdən yayınmış, romanın adnı “sinifiliyə baglayarag onu “istehsalat romanı” təkin qəbul etmişlər…

Romanın adının “Fəhlə qardaş” adlandırılmasının özü yazıçı tərəfindən qəsdən yaradılmış aldadıçı zahiri effekt idi, şahmat terminologiyası ilə desək “at gedişi” idi… Bir də, bu fəhlə qardaş, elə müəllifin öz obrazına daha çox yaxın idi. O, istedadlı, zəhmətkeş və məhsuldar bir romançı kimi əsərlərinin və yüksək ədəbi, insani ideallarının həm memarı idi, həm fəhləsi!.. Iyirmi altı il sovet dövlətinin idarələrində işləmək imkanından məhrum olan, məvacib almayan, öz qələmqardaşlarının arasında – onların yazıçı-fəhlə qardaşı idi, Bayram müəllim!.. O, elə əsl insanı da belə düşünürdü, belə qəbul edirdi – işinin-gücünün fəhləsi İNSAN! Başqa sözlə, Bayram Bayramova görə İNSAN bir sosium kimi mənəviyyatının, əxlaqının, həyatının halallığa dirənişli FƏHLƏSİ olmalıdır!.. Şəxsiyyətinin fəhləsi olan şəxsiyyət olur!! Özünütanımağın, özünüdərkin, özünütəsdiqin yolu bu cür fəhləlıkdən keçir!!..

Bu sıradan “Cıdır düzü” romaninn mövzusu, məzmunu və ideyası daha aktualdır. Və bu günümüz üçün – Şuşamızın, igidlər meydani, gözəllər seyrangahı Cıdır düzünün erməni yağmaçılarının tapdağı altında olan bir məqamda müasirlərimiz üçün cox dəyərli bir əsərdir bu roman …

“Cıdır düzü” romani 1979-cu ilin sonlarında isıq üzü gördü və sonra görəcəyimiz məşum illərə hələ düz 10 il qalırdı və Bayram Bayramov ağlının, fəhminin gücü ilə Şuşanin, Garabağın faciəsini öncədən gördüyundən, bu faciəni önləməkdən ötəri haray çəkirdi və bu romanı yazmaqla bütün Azərbaycan cəmiyyətinin yatmış, soyumuş diqqətini Azərbaycanın içərisindəcə ermənilər tərəfindən təklənmiş lacivərd Şuşaya yönəltmək istəyirdi… Təkcə bu romanlamı?!

Yazıçı bədii-publisitik məqalələrində də, ardıcıl olaraq Qarabağ – Şuşa problemlərini ciddidən-ciddi qaldırırdı, bu problemlərin həlli yollarını “karlara və korlara” eşitdimək, göstərmək istəyirdi. Məqsədinə çatırdimi, bu başqa məsələ…“Qarabağda bağ olar”- 1977, “Daglar gözəli Şuşa”- 1977, “Şəhər qayğıları”(Şuşa şəhəri haqqında) – 1978,“Gələcəyə gedən yollar” -1985, “Hər daşın da qədir, qiyməti var”-1987, “Şuşanın qayğıları”-1987, “Qarabaqın tacı – Cıdır düzü”- 1988 bu silsilədən olan məğalələrin bir qismidir…

Yeri gəlmişkən deyim ki, Bayram Bayramov külli Qarabağı, onun paytaxtı hesab etdiyi Şuşani canından artıq sevirdi. Şuşanı tək qoymaq istəmirdi, hər ıl yay aylarında vaxtini orada keçirərdi. Dostları, qohumları da ora səsləyirdi ki, qoy ermənilər görsünlər Şuşa yiyəsiz deyil, onun ziyalıları həmişə onunla birlikdədir. Özü də bunlar sadə gediş-gəlişlər deyildi. Yazıçı öz nüfuzundan istifadə edərək Şuşa şəhərinin ictimai həyatında yaxından iştirak edirdi, yeri düşəndə daşnak xislətli Gevorkovlarla qoç kimi döyüşməkdən çəkinmirdi…

Qarabağ problemləri ilə yaxından məşğul olmaq üçün onün əlinə daha konkret fürsət düşür. Azərbaycan xalqının müsibətləri başlarkən, Qarabağın başının üstündə erməni-daşnak buludları sıxlaşanda bu müdrik, mübariz, yuxarıdan, aşağıdan heç bir təmənnası, umaçağı olmayan xalq ağsaqqalını qələm və əqidə dostlarının təklif və təkidlərilə özünün xəbəri və iştirakı olmadan yeni təsis edilmiş Qarabağa Xalq Yardımı Komitəsinə (1989) sədr vəzifəsinə seçirlər. Bu illərdə (1994-cü ilə qədər) o, zavala düçar olunmuş xalgına, millətinə, qaçqın və köçkünlərin bütün qayğılarına vəzifəsinin yetəri imkanları çərçivəsində əlindən gələn köməklikləri etmiş, Sabir Rüstəmxanlının təbirincə desək “ ictimai təşkilat səviyyəsində, zahiri görüntü xatirinə dövlət tərəfindən yaradılmış bu kiçik komitəni o, böyük enerji ilə işləyən ən nüfuzlu nazirlik səviyyəsinə yüksəltdi”.

70 yaşında olan bu qoca nər ( yazıçının “Qoca nər” adında hekayəsı də var) bütün varlığı ilə Xalqı ilə, Qarabağı ilə birgə idi və hər cür siyasi konyukturalardan çox-çox uzağlarda dayanırdı, heç buna vaxtı da yox idi. Yazıçı bütün bu çətin, qarışıq, ağrılı prosesləri “Qırmızı güllə” (1993-1994) sənədli-sübutlu iki cildlik romanında əks etmişdir…

80-90-cı illərdə Bayram Bayramovun yaradiciliq tempi eyni ritmdə davam edir, yaradıcılıq imkanları daha da, müdrikləşə-müdrikləşə genişlənir. O, bir-birinin ardınca “Gün batanda”,”Şəhərdən gələn qız”, “Üzlü-astarlı günllər” (xatirə-memuar), “Çox sözdən sonra”, dörd cilddən, iki kitabdan ibarət “Karvan yolu” romanlarini yazır, üç cilddən ibarət “Seçilmiş əsərlər”ini çap etdirir…

Xalq yazçısı Bayram Bayramovun yaradıcılığı lirik-epık üslubu, şirin, oxunaqlı təhkiyyəsi, zəngin həyat materialı ilə həmişə fərqlənmiş, müasirlik ruhunda olmuş, mövzuları və ideya-estetik qayələri günün, dövrün milli-əxlagi, sosial – iqtisadi problematikasını qaldırmış, xalqımızı indi də düşündürən, əhəmiyyətini bu gün də itirməyən istək və arzularını əks etdirmiş, ümümiyyətlə Azəbaycan həyatı onun çoxşaxəli zəngin yaradıcılığının aparıcı tematikasını təşkil etmişdir.

Nəzəri-ədəbi təfəkkürünə hamının qibtə və hörmətlə yanaşdığı akademik Yaşar Qarayev ədibin yaradıcılığını və şəxsiyyətini belə qiymətləndirirdi: “Onun romanları onun öz şəxsiyyətinə bənzəyir – sərt və kövrək, təmkinli və əzəmətli, təbii və məğrur, milli və müasir…”.

Professor Pənah Xəlilov isə yazıçının ədəbi-bədii dilinin lirik-emosional keyfiyyətlərini nəzərdə tutaraq yazırdı: “Bayram Bayramovun əsərlərinin zəngin dili vardır. O, ümumən canlı danışıq dilinin əlvan imkanlarina arxalanır, surətləri fərdiləşdirməkdə dil materialından yaxşı istifadə edir, xalq hikmətindən, atalar sözlərindən, kənd camaatının işlətdiyi ifadələrdən gen-bol istifadə edə bilir.” Yazıçının ədəbi dilinin məhz bu cür zənginliyinə görə ədəbi dil normalarından danışan, üslubiyyati tədqiq edən əksər məşhur dilçilər, izahlı lüğətçıliklə məşqul olan alimlərimiz ardıcıl olaraq onun yaradıcılığına müracıət etmiş, ondan çoxlu dürlü misallar gətirmişlər…

Böyük və müqtədir yazıçı Bayram Bayramovun ədəbi yaradıcılığı həmişə ədəbi tənqidin və ədəbiyyatşünaslığın diqqət mərkəzindədir. Fikirlərinə müracıət etdiyim ədib və tənidçilərdən başqa ədəbiyyatımızın tanınmış və məşhür nümayəndələrindən, ədiblərindən olan Mehdi Hüseyin, İmran Qasımov, Rəsul Rza, Əli Vəliyev, Məmməd Rahim, İlyas Əfəndiyev, Ğasım Ğasımzadə, Nəbi Xəzri, İsmayıl Şıxlı, Salam Qədirzadə, İslam İbrahimov, Teymur Elçin, Şixəli Qurbanov, Əlfi Gasımov, Fami Mehdi, Ayaz Vəfalı, Çingiz Hüseyinov və başqaları, ədəbiyyatşünas- tənqidçilərdən Məmməd Arif, Mehdi Məmmədov, Əkbər Ağayev,Kamal Talıbzadə, Bəkir Nəbiyev, Yəhya Seyidov, Nazim Axundov, Məsud Bəliyev, Seyfulla Əsədullayev, Kamran Məmmədov, Rasim Tağıyev, Xalid Əlimirzəyev, Camal Əhmədov, Təhsin Mütəllibov,Cahangir Məmmədov, Tofiq Hüseynov, Elməddin Məmmədov (yazıçının yaradıcılığına həsr edilmiş “Həyat nəfəsli nəsr” samballı monoqrafiyanın müəllifi), Əhəd Hüseynov, Elçin, Akif Hüseynov, Şamıl Salmanov, Qəzənfər Kazımov, Abbas Hacıyev, Xeyrulla Əliyev,Vilayət Quliyev, Nizaməddin Şəmsizadə, Muxtar İmanov, Vaqif Yusifli və digərləri (bu natamam biblioqrafik məlumat olduğundan adlarını çəkmədiklərim məni üzürlü hesab etsinlər) Bayram Bayramovun əsərləri haqqında dəyərli məqalələr yazmışlar, fikir və mülahizələrini söyləmişlər…

Məsələn, Əli Vəliyev onu “Vətəndaş sənətkar” adlandırırdı, Məmməd Rahim isə onu “poetik lövhələr müəllifi” kimi görürdu, Süleyman Rəhimov isə Bayram müəllımi “Yaradıcı – fədai” hesab edirdi…

Pənah Xəlilov onun yazıcı həyatına “axtarışda keçən ömür”, Sabir Rüstəmxanlı isə “ Ümumi ışı öz mövqeyindən üstün tutmaği bacarirdi, demokratik adamıydı Bayram Bayramov!”—deyirdi. Ayaz Vəfalı onun bədii sözünün sambalını nəzərdə tutaraq məgaləsinə “Sözün siqləti” başlığını qoymuşdu. Vilayət Quliyev ədibin əsərlərini “həyatın kamil bədii əksi” təkin şərh edir, Nizaməddin Şəmsizadə isə “yazıçının əsərlərini oxuyarkən özünü nikbin adamlar arasında hiss etdiyini” yazırdı… Və bütün bunlar Xalq yazıçısı Bayram Bayramovun yazıçı şəxsiyyəti, yaradıcılığı barəsində söylənən, həqiqəti əkc edirən fikir xəzinəsidir…

Olduqca istedadlı, qüdrətli söz ustasi, ədəbi zəhmətkeş, qələmini söz -tişəsinə çevirən nasir Bayram Bayramov 40-a qədər roman və povestdən, yüzlərlə hekayə və məqalələrdən, 50-dən çox kitablardan ibarət zəngin ədəbi irs qoyub getmiş, şəxsiyyəti və yaradıcılığı ilə xalğının yaddaşında və doğmadan-doğma ədəbiyyatının tarıxındə əbədiləşmişdir. Onun əsərlərindən nümunələr ,demək olar ki, kecmiş SSRİ-də yaşayan əksər xalqlarin və eləcə də türk, bolqar, macar, monqol, çin, polyak, rumın, çex, alman, fars, ərəb dillərinə tərcümə olunub yayılmışdı. Bu proses Türkiyədə davam etməkdədir…

Xalq yazıçısı Bayram Bayramov sovet dönəminin “Şərəf nişani”(1968), “Xalqlar dostluğu” (1978), “Qırmızı Əmək Bayrağı” ( 1988 ) ordenləri ilə təltif olunmuşdu.

Bayram Bayramov 1994-cü il noyabrin 9-da uzun sürən xəstəlikdən sonra Baki səhərində vəfat etmiş, Fəxri Xiyabanda qələm dostlarının sırasında dəfn olunmuşdur. Allah hamısına rəhmət eləsin!..

Famil Mehdi “Ədəbiyyat qəzeti”ndə dərc olunan vida sözündə haqlı olaraq yazırdı: “Bayram müəllim öldü. Onu Allahdan aşağı Qarabağ dərdi öldürdü. Bayram Bayramov Qarabağ şəhididir!”.

Bayram müəllimin rühünün dili olsaydı deyərdi: – Allah Qarabağı şəhid etməsin!!../modern.az/

Mənbə: Karvan yolunun fatehi

Müəllif: Qurban Bayramov,tənqidçi-ədəbiyyatşünas, doktor-professor,”Fədakar alim” və “Elm fədaisi” diplomantı,”Səməd Vurğun mükafatı” laureatı,1984-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

BAYRAM BAYRAMOV – 101

11 DEKABR ONUN DOĞUM GÜNÜDÜR

(Ruhu şad olsun. Allah qəni-qəni rəhmət eləsin.)

Sovet dövrünün gəncləri olan bizlər onu “Arakəsmələr”, “Xəzinə”, “Bəlalı sevgim”, “Fəhlə qardaş”, “Yarpaqlar”, “Cıdır düzü” romanları ilə tanıdıq, sevdik. Və kitablarını sevdiyimiz kitabların yanına qoyduq, özünü isə sevdiyimiz ədiblərimizlə bərabər tutduq. 

Söhbət görkəmli nasir, Xalq yazıçısı Bayram Bayramovdan gedir. Sevilən yazıçımızın keçdiyi həyat və yaradıcılıq yoluna nəzər salaq:” Bayram Salaman oğlu Bayramov1918-ci il dekabrın 11-də Qarabağ bölgəsinin Ağdamın rayonunun (o vaxtkı Yelizavetpol quberniyasının Şuşa qəzası) Şivənd kəndində anadan olub. 1934-1938 –ci illərdə Yeddiillik kənd məktəbini bitirib Ağdam Pedaqoji Texnikumunda təhsilini davam etdirib. 1938-1942-cı illərdə Tərtər rayonundakı Qusanlı kənd natamam orta məktəbində müəllim , Müsəlmanlar kəndində natamam orta məktəbin tədris hissə müdiri, Xoruzlu kənd yeddiillik məktəbində məktəb müdiri işləyib. 

1942-ci ildə Böyük Vətən müharibəsində Mozdok uğrunda döyüşlərdə iştirak edib, ağır yaralanıb . Hərbi xəstəxanada sağaldıqdan sonra altı ay Yevlax rayonunun Qoyunbinəsi kənd yeddiillik məktəbində müdirlik edib. 1943-cü ilin aprelində yenidən Sovet Ordusu sıralarında qulluğa yola düşüb. 1944-1945-ci illərdə tərxis olunub doğma kəndlərinə qayıdarkən burada pedaqoji fəaliyyətini davam etdirib yeddiillik məktəbin müəllimi işləyib. 1945-1971-ci illərdə ADU-nun fılologiya fakültəsində təhsil alıb. Sonra N.K.Krupskaya adına kitabxanaçılıq texnikumunda müəllim , Azərbaycan radiosunun ədəbi dram verilişləri redaksiyasında məsul redaktor, “Azərbaycan” jurnalı redaksiyasında ədəbi işçi, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında nəsr üzrə məsləhətçi işləyib. Dövlətnəşrkomda sədr müavini kimi çalışıb. 1984-cü ildə Azərbaycan Xalq yazıçısı fəxri adına, 1990-cı ildə Azərbaycan Dövlət mükafatına layiq görülüb. 1988-ci ildə Qarabağ hadisələri başlayanda fəal ictimai mövqeyi ilə seçilib. Qarabağa Xalq Yardımı Komitəsinin sədri vəzifəsində fəaliyyətini davam etdirərək Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin deputatı (1990) seçilib. Bədii yaradıcılığa 1950-ci ildə “Azərbaycan gəncləri” qəzetində çıxan “Körpü” adlı ilk hekayəsi ilə başlayıb. Həmin vaxtdan dövri mətbuatda müntəzəm çıxış edib. “Arakəsmələr”, “Xəzinə”, “Bəlalı sevgim”, “Fəhlə qardaş”, “Yarpaqlar”, “Cıdır düzü” və s. romanların müəllifidir. Sovet dövründə ən çox oxunan yazıçılardan biri olub. Əsərləri SSRİ-də, eyni zamanda xarici ölkələrdə tərcümə və nəşr olunub. Dilinin sadəliyi, axıcılığı, əsərlərində yeniliyin hər dəfə mühafizəkarlığa qalib gəlməsi onu oxuculara sevdirən başlıca cəhətlərdən biriydi. Bayram Bayramovun 80-ci illərin axırlarında “Azərbaycan” jurnalında “Üzlü-astarlı günlər” adlı avtobioqrafik romanı çap olundu. Həmin romanı gənclər çox maraqla oxuyurdu. 

Yazıçı bu əsərdə özünün məşəqqətli və əzablı həyat yolu haqqında oxucuya məlumat verməklə yetinmir, həmçinin 30-40-50-ci illərin ictimai-siyasi, mənəvi mənzərəsini göstərir. Yazıçının “Karvan yolu” romanı xalqımızın ən işıqlı simaları Cəlil Məmmədquluzadənin və onun həyat yoldaşı, əslən Qarabağdan olan ziyalı, maarifçi Həmidə xanım Cavanşirin həyat və fəaliyyətlərinin əzablı, müsibətli dövründən bəhs edir. Bayram Bayramov həmçinin “Mən ki gözəl deyildim” “Firəngiz” “Onun bəlalı sevgisi” filmlərinin ssenari müəllifidir.

Müəllif: Əntiqə Rəşid

İlkin mənbə:Bayram Bayramov doğum günüdür – 101 yaş

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru