Əsəd Cahangirlə müsahibə

SAVALAN TALIBLI ƏSƏD CAHANGİRLƏ MÜSAHİBƏ (ANALOQ.AZ)

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Zaur Ustac – Oxşamır…

ZAUR USTACDAN BİR ŞEİR

OXŞAMIR
(Özünə təskinlik verib, ovutma…)

Keçər deyib, ayran qatma aşına,
Əldə barmaq, bir-birinə oxşamır.
Əbəs yerə heç kim vurmaz başına,
Teldə qarmaq, bir-birinə oxşamır.

* * *

Bu dünyaya yumruq sıxıb, gələrik,
Əli göydə, baş alovlu gəzərik,
Gedəndə də göz yumulu gedərik,
Üstə torpaq, bir-birinə oxşamır.

* * *

Ustac deyər, söz gələn yer naməlum,
Yaradan de, ya Tanrı de, ya Qəyyum,
Dədələrin ibrətindən bu məlum;
Xəstə, dabaq bir-birinə oxşamır…
18.05.2014. Bakı.

Müəllif: Zaur Ustac

© Zaur USTAC,2019. Bakı.

WWW.YAZARLAR.AZ VƏ WWW.USTAC.AZ

Cəfər Cabbarlı

CƏFƏR CABBARLI HAQQINDA

Cəfər Cabbarlı “Ana” şeirinin, “Aydın” pyesinin müəllifi, bir-birindən kəskin dərəcədə fərqlənən qadın obrazlarının yaradıcısıdır. Azərbaycan Sovet dramaturgiyasında realizmın banisi Cəfər Cabbarlı sayılır. Dövürdən asılı olmayaraq onun sözü daim yaşayacaq. Çünki, Cabbarlı sözün əsl mənasında zamanın fövqündə dayanan bir yazardır. O bizim görə bildiyimiz və bilmədiyimiz bütün qaranlıqları aydınlatmağa çalışan ədəbiyyat üfiqlərində doğmuş, daim parlayacaq əbədi günəşidir…

QISA ARAYIŞ

Cəfər Qafar oğlu Cabbarlı 1899-cu il mart ayının 22-də Bakı quberniyasının Xızı kəndində (hazırda rayon mərkəzidir) kasıb ailədə doğulub.
Kömürçülüklə güzəran quran Qafar kişi gözlərinin nurunu itirəndən sonra acı yoxsulluğa düçar olan ailə məcburiyyət qarşısında Bakıya köçüb. Cəfərin üç yaşı olanda atası dünyasını dəyişib. Külfəti idarə etməyin ağırlığı anası Şahbikənin üzərinə düşüb. O, imkanlı ailələrin paltarlarını yuyub, çörək bişirib və oğluna dini savad vermək istəyib. Şahbikə arvad əvvəlcə Cəfəri kiçik yaşlarında molla məktəbinə verib, lakin sonra flkrini dəyişərək onu Bakıdakı 7 saylı türk – rus (rus-tatar) məktəbinə qoyub. Cəfər 1914-cü il-də 3 saylı ali ibtidai məktəbə daxil olub və üç il orada təhsil keçib. Elə ilk pyesini də bu dövrdə qələmə alıb. Qısa vaxtda dramaturq kimi şöhrətlənib tanınan və əsərləri müxtəlif teatr truppalarında tamaşaya qoyulan Cəfər Cabbarlı təhsilini artırmaq məqsədilə 1917-1920-ci illərdə Bakı Politexnik Texnikumunda (Sənaye Məktəbində) təhsil alıb. Hətta iyirminci illərin əvvəllərində Milli Dram Teatrının repertuarında bir neçə əsərinin oynanılmasına baxmayaraq, Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərq və tibb fakültələrində mühazirələr dinləyib, Bakı Teatr Məktəbində sırf səhnə təhsilinə yiyələnib.

Cəfər Cabbarlı 1920-ci ilin ikinci yarısından “Kommunist” (indiki “Xalq qəzeti”) qəzetində ədəbi işçi və tərcüməçi vəzifələrində çalışıb. 1929-cu ildən isə Milli Dram Teatrında ədəbi hissə müdiri işləyib. Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi fəxri adı ilə təltif edilib.

Görkəmli dramaturq 31 dekabr 1934-cü ildə ürək çatışmazlığından qəfildən vəfat edib. Məzarı Fəxri xiyabandadır. Bakıda və Xızıda ev muzeyləri, müxtəlif şəhərlərdə adına küçələr, kinoteatrlar var. Azərbaycan Dövlət Teatr Muzeyi, İrəvan Dövlət Dram Teatrı, Gəncə Dövlət Dram Teatrı, “Azərbaycanfilm” kinostudiyası Cəfər Cabbarlının adını daşıyır. Özünün sağlığında heç bir dramı kitab şəklində çap olunmayan Cəfər Cabbarlının ilk səhnə əsəri “Vəfalı Səriyyə, yaxud göz yaşları içində gülüş” pyesidir. Melodrama janrında işlənmiş bu əsər 1915-ci ildə tamamlanıb. Birinci qələm təcrübəsi olmasına baxmayaraq, pyes janrının estetik prinsipləri baxımından bitkin təsir bağışlayır.

Dramaturqun ikinci dram əsəri “Solğun çiçəklər” pyesidir. Cəfər Cabbarlının 1917-ci ildə tamamladığı dramı ailə-məişət mövzusuna həsr olunub. Konfliktin özəyində var-dövlət və məhəbbət məsələlərinin qarşılaşdırılması qoyulub. Cəmiyyətdə mövcud olan naqis əxlaq normaları, ictimai – siyasi bərabərsizlik, mənəvi paklığa çağırış, aldadılıb təhqir olunmuş məhəbbət duyğularının faciəvi lirizmi, Saranın daxili ülviyyəti və hüzünlü taleyi dramaturji hadisələrin mahiyyətini təşkil edir. 

Cəfər Cabbarlının “Nəsrəddin şah” dramı 1916 və 1918-ci illərdə yazılıb. Pyes tarixi janrdadır və beşpərdəli, yeddi şəkillidir. On doqquzuncu əsrin sonlarında İranda baş verən ictimai-siyasi hadisələrdən bəhs edir. Dramaturji konfliktin mərkəzində 1848-1896-cı illərdə İrana şahlıq etmiş, özü Qacarilər sülaləsindən olan Nəsrəddin şahın hakimiyyətindən və terrorçu təşkilatın üzvü Mirzə Rza Kirmani tərəfindən qətlə yetirilməsindən bəhs edilir.

Cəfər Cabbarlı “Nəsrəddin şah”ın birinci variantından sonra bir-birinin ardınca XX əsrin ikinci onilliyinin müxtəlif tarixi hadisələrindən bəhs edən “Trablis müharibəsi” (“Yulduz, yaxud Trablis müharibəsi”. 1917), “Ədirnə fəthi” (“Ənvər bəyin Ədirnə fəthi”. 1917), “Bakı müharibəsi” (1918-1919) dramlarını yazıb.

Cəfər Cabbarlı romantik ruhlu “Aydın” faciəsini 1919-cu ildə bitirsə də, onun bədii tutumuna sonralar da əl gəzdirib. Cəmiyyətin mövcud ictimai və əxlaqi qanunlarına qarşı üsyankar harayın faciəvi zəmində təsvirinə həsr olunan bu dram milli dramaturgiyamızda faciə janrının yeni mərhələsinin başlanğıcı kimi də xarakterikdir.

Getdikcə daha aydın hiss olunurdu ki, Cəfər Cabbarlı özünün düşüncə və fikirlərini, fəlsəfi və estetik həyat qənaətlərini ideal qəhrəman timsalında canlandırmaq üçün yeni-yeni dramaturji fəndlərə əl atır, təzə psixoloji münasibətləri mürəkkəb konfliktlərdə sınaqdan çıxartmağa çalışır. Bu baxımdan ədibin 1922-ci ildə tamamladığı, lakin bir il sonra tamaşaya qoyulan “Oqtay Eloğlu” dramı xarakterikdir. Cəfər Cabbarlı bu pyesində daha aydın sosial mövqeyi olan, milli səhnə sənətinin tərəqqisi yolunda apardığı dönməz mübarizəni həyat amalına çevirən, iradə və mətanətcə Aydına nisbətən daha dözümlü görünən Oqtay surəti yaradıb.

Cəfər Cabbarlı “Od gəlini” dramının üzərində bir neçə il işləyib. Əsərin məşqlərinə 1927-ci ildə başlanıb, lakin tamaşa 1928-ci ildə hazır olub. Müəyyən mənada tarixi qəhrəmanlıq dramı janrında işlənən əsər mövzunun estetik həllinə görə tamamilə yenidir və pyes Cəfər Cabbarlının yaradıcılığında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilib. Dramın qəhrəmanı Elxan müəyyən mənada tarixi şəxsiyyət olmuş, ərəb istilaçılarına qarşı rəşadətli mübarizə aparmış sərkərdə Babəkin (795-838) prototipidir.

“Od gəlini” faciəsi tamaşaya hazır olanda, 1928-ci ilin əvvəllərində Cəfər Cabbarlı mövzusu çağdaş həyatdan götürülmüş “Sevil” dramını tamamlayıb və teatra verib. Dramaturq bu pyesində sırf realist üslubu seçərək psixoloji-publisist dram janrında maraqlı və aktual, ictimai dəyərli və məişət xarakterli, sosial tutumlu və mənəvi-əxlaqi problemlərə söykənən əsər yazıb.

Mövzusu şəhər mühitindən götürülmüş “Sevil”dən sonra Cəfər Cabbarlı kənd həyatına müraciət edib. Xarakterlərin mübarizə toqquşmalarının əsasında yenicə başlanan kollektivləşmə siyasi-ictimai prosesinin estetik mahiyyəti duran “Almaz” dramını 1930-cu ildə yazıb. Bu əsərdə Cəfər Cabbarlının yaradıcılığında böyük nailiyyət olan və ümumiyyətlə, dramaturgiyamızda ilk dəfə qələmə alınan Hacı Əhməd kimi mürəkkəb xarakter, Şərif, İbad, Baloğlan, Kərbəlayı Fatmanisə, Mirzə Səməndər, Balarza kimi tipik personajlar vardır. Müəyyən publisist quruluğu olsa da, kəndə dərs deməyə gəlmiş 18 yaşlı müəllimə Almaz tipli obrazı da dramaturgiyamızda ilk dəfə Cəfər Cabbarlı qələmə alıb.

Cəfər Cabbarlının xarakter yaratmaq və geniş dramaturji kompozisiya qurmaq səriştəsi onun “1905-ci ildə” dramında başqa istiqamətdə və yeni mövzu-problematika məhvərində özünü büruzə verib. 1931-ci ildə yazılmış dramda ədibin əvvəlki əsərlərində rastlaşmadığımız sadə təbiətli İmamverdi və Allahverdi, şərəfsiz və simasız, mənən murdar Ağamyan, fitnəkar siyasətçi, millətlər arasında təfriqə törədən General-qubernator, onun var-dövlət hərisli arvadı Mariya Timofeyevna, hlkkəli və coşğun, hər şeyə nail olmağı yalnız pulda görən, cırtqoz xarakterli Əmiraslan bəy Salamov, yaltaq və bir qədər də bic Bahadır bəy obrazları koloritli və realdır, duzlu və yumorludur, dramatik cəhətdən təbii və bitkin səhnə surətləridir.

Dramaturq növbəti pyesinin mövzusunu cəmiyyətin yeni Quruculuq yollarında üzləşdiyi çətinliklərə və ictimai-sosial problemlərə həsr edib. “Yaşar” adlanan dramını 1932-ci ildə taınamlayıb. Dramda publisist dəyər üst qatda olsa da, konflikt real və məzmunludur.

Komik-satirik çalarlı “Dönüş” dramını Cəfər Cabbarlı Milli Dram Teatrının 1920-ci ildə yenidən dövlət statusu almasının onilliyinə həsr edib. Pyesdə çağdaş milli teatrda gedən sənətkarlıq proseslərindən, forma və üslub axtarışlarında yeniliklə köhnəliyin mübarizəsindən, peşəkar ixtisas savadına yiyələnməyin vacibliyindən, repertuar siyasətinin bədii təsdiqindən, estetik əsaslarından söhbət açılır.

Cəfər Cabbarlının “Əfqanıstan” və “İncə” adlı tamamlanmamış pyesləri vardır. Dramaturq kiçik həcmli, birpərdəli “Bozbaş qazanı” (1924), “Təzə peşə” (1925), “Yaylağa gedir” (1925), “Doktor gedə bilməz” (1925), “2000 pərdə” və “2000 gecə” (ikisi də 1927-ci ildə yazılıb) vodevil, məsxərə və pyeslərini də yazıb.

O, həmçinin, Reynqold Qliyerin “Şahsənəm”, Anton Mailyanın “Səfa” operalarının librettolarını, “Hacı Qara”, “Sevil”, “1905-ci ildə”, “Almaz”, “Ölülər” kinossenarilərini yazıb. Özünün hekayəsi əsasında işlədiyi “Sitarə” opera librettosu yarımçıq qalıb. Allah rəhmət eləsin…

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

TƏRANƏ MƏMMƏD

TƏRANƏ MƏMMƏDDƏN BİR ŞEİR

Yadındamı

O çiçəkli bağlarımız,
Ağ ləcəkli dağlarımız,
Uzaq gənclik çağlarımız 
Yadındamı?

Nənələrin nağılları,
Bulaqların saf suları,
O illərin arzuları 
Yadındamı?

Alışardıq ilk oduna məhəbbətin,
Tələsərdik görüşünə səadətin,
Dözməzidik varlığına ilk həsrətin
Yadındamı?

Nə tez ötdü o işıqlı günlərimiz?
Tez açılıb tez də soldu güllərimiz?
Sevgi dolu ümman idi gözlərimiz
Yadındamı?

Bəlkə bir röyaydı, yaşandı, getdi,
Ayıldıq, yuxular bizi tərk etdi.
Bir günsə cavanlıq bizə əl etdi…

Müəllif: TERANE MEMMED

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Abbasqulu ağa Bakıxanov

Abbasqulu ağa Bakıxanov haqqında

Abbasqulu ağa Bakıxanov Azərbaycan ədəbiyyatında, ümumiyyətlə söz sənəti və ictimai fikir tarixində özünəməxsus yeri olan dahi şəxslərdən biridir. Uşaq və yeniyetmələrin onun “Nəsihətlər” və ya “Nəsihətnamə” adlanan kiçik həcmli kitabını oxumasında böyük fayda var. Ruhu şad olsun, millətinin gələcəyini düşünən ziyadar bir yazar olub…

QISA ARAYIŞ:

Abbasqulu ağa Bakıxanov 1794-cü il iyunun 21-də Bakı şəhəri yaxınlığında Əmircan (köhnə adı Xilə) kəndində Bakı xanları nəslindən olan II Mirzə Məhəmməd xanın ailəsində anadan olub. Səkkiz yaşına qədər Bakıda yaşayıb, uşaqlığının ilk dövrünü Abşeronun Əmircan, Maştağa, Balaxanı, Ramana kəndlərində keçirib. Atası xanlıq taxtı uğrunda mübarizədə öz əmisi oğlu Hüseynqulu xana uduzduqdan sonra məcburiyyət qarşısında qalaraq ailəsi ilə birlikdə Qubaya, vaxtı ilə yaxın qohumu olan Fətəli xanın bağışladığı Amsar kəndinə köçməli olub. 1819-cu ildə Abbasqulu ağa general Yermolovun dəvəti ilə Tiflisə gələrək Qafqaz Baş Hərbi İdarəsində şərq dilləri tərcüməçisi vəzifəsinə təyin olunub. Azərbaycan elmi tarixində özünəməxsus yer tutan Abbasqulu ağa Bakıxanov “Qanuni-Qüdsi”, “Əsrarül-mələküt”, “Təhzibül-əxlaq”, “Eynül-mizan”, “Gülüstani-İrəm” kimi əsərləri ilə böyük şöhrət qazanıb. Dil, coğrafiya, tarix, astronomiya, məntiq, psixologiya və digər elmlərə aid əsərləri onun hərtərəfli bir alim olduğunu göstərir. Həmçinin Amerikanın kəşfindən və bu qitədən bəhs edən “Kəşfül-qəraib” və dövrümüzə gəlib çatmayan “Ümumi coğrafiya” əsərlərinin müəllifidir. Bakıxanov pedaqoji məsələlərlə də məşğul olub, uşaqların və gənclərin tərbiyəsi ilə əlaqədar mülahizələrini “Təhzibül-əxlaq” əsərində qələmə alıb. O, dərin əxlaqi-fəlsəfi məzmuna malik olan bu əsərində cəmiyyət haqqındakı fikirlərini bir sistem şəklində şərh edərək, gənclər arasında nəcib əxlaq normalarını təbliğ edib. Alimin ən dəyərli əsəri isə, heç şübhəsiz uzun illər boyu apardığı ciddi tədqiqatlar nəticəsində ərsəyə gəlmiş “Gülüstani-İrəm” əsəridir. Bu əsərlə o eyni zamanda Azərbaycan tarixşünaslığının əsasını qoyub. Azərbaycan və Dağıstan xalqlarının tarixindən bəhs edən “Gülüstani-İrəm” faktlarla olduqca zəngindir. Müəllif əsəri yazarkən bir sıra arxeoloji tədqiqatlar aparmış, tarixi abidələrdən, köhnə binaların qalıqlarından, sikkələrdən, padşahların və xanların fərmanlarından, milli əfsanələrdən, dini kitablardan, “Avesta”dan, yaşlı nəslin nağıl və rəvayətlərindən, səyyahların yol qeydlərindən, gürcü və ləzgi salnamələrindən, çoxlu şərq mənbələrindən, qədim yunan, qədim Roma, Azərbaycan, Rus alimlərinin əsərlərindən istifadə etmişdir. Əsərin müqəddiməsində Azərbaycanın və Dağıstanın qısa coğrafi təsviri verilir, qədim yunan, ərəb və rus mənbələrinə istinad edilərək bu ölkələrin xalqlarının mənşəyi, dili və dinləri haqqında maraqlı məlumatlar yer alır. “Gülüstani-İrəm” əsəri özündə Nuhun tufanı, Yəcuc və Məcuc, skiflər, massagetlər, xəzərlər, Sasani hökmdarlarının Azərbaycandakı hakimiyyəti, İslam dövlətinin yaranması, ərəb qoşunlarının Azərbaycana gəlməsi, həmin dövrlərdə Şirvan və Dağıstanda baş verən hadisələr, monqol istilası, hülakülərin və teymurilərin hakimiyyəti, Səfəvi dövlətinin yaranması, Şirvanşahlar sülaləsi, “Gülüstan” adlı yerdə Rusiya və İran arasında sülh müqaviləsinin bağlanmasına qədər olan geniş bir tarixi dövrü əhatə edir. Bakıxanov 1828-ci ildə Türkmənçay müqaviləsinin  imzalanması mərasimində tərcüməçi kimi iştirak edib. Qüdsi təxəllüsü ilə şeirlər yazıb. Görkəmli alim 1847-ci ildə Məkkədən Mədinəyə gedərkən vəba xəstəliyindən vəfat edib və Vadiyi-Fatimə adlanan yerdə dəfn olunub.  Allah rəhmət eləsin… Amin…

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Eldar İsmayıl BÖYÜKTÜRK

ELDAR iSMAYıL BÖYÜKTÜRkdən bir şeir

SEVDİYİMİZ BU DÜNYA SEVILMƏLI DEYILMİŞ…

Mamırlı daşlarına baş qoyub yatmaq olmur,
Köhlənini dəhləyib mənzilə çatmaq olmur.
Əldən uçan günləri əl atıb tutmaq olmur,
Sevdiyimiz bu dünya sevilməli deyilmiş…

Qönçələnən gülləri vədəsiz solub gedir,
Dünənki barlı bağlar bu gün məhv olub gedir.
Dünyaya göz vuranın gözləri dolub gedir,
Sevdiyimiz bu dünya sevilməli deyilmiş…

Vəzifələr başında milləti ac qoyanlar,
Yatdı, sökdü doymadı başına tac qoyanlar.
Papağını itirdi papağı kəc qoyanlar,
Sevdiyimiz bu dünya sevilməli deyilmiş…

Kef üstən kef gəzənin qazanı zəhər imiş,
Sən demə şadlanmağın son ucu kədər imiş.
Nəşəli xoş günlərin hamısı hədər imiş,
Sevdiyimiz bu dünya sevilməli deyilmiş…

Yüyənimi tutmamış atı yürüyüb keçir,
Qurdu sürünü qırır, iti hürüyüb keçir.
El yaylağa çıxınca otu quruyub keçir,
Sevdiyimiz bu dünya sevilməli deyilmiş…

Son baharı yarımçıq, bir ömrə qış gətirir,
Alxışı daşa çırpıb, qəfil qarğış gətirir.
Bir göz sevinc içində, bir gözə yaş gətirir,
Sevdiyimiz bu dünya sevilməli deyilmiş…

Hayqıran çox aslanı salmışam tora deyər,
Bir günə ağ deyəndə bir günə qara deyər.
Eşqin həyat deyərkən ölümü çara deyər,
Sevdiyimiz bu dünya sevilməli deyilmiş…

Bu dünya hər insana bir fürsət, dövran verib,
Gör kimə sona qədər geniş bir imkan verib.?
Hər kəsə qəbir adlı soyuq bir məkan verib!
Sevdiyimiz bu dünya sevilməli deyilmiş…

Müəllif: ELDAR ISMAYİL BÖYÜKTÜRK

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

HƏSƏN BƏY ZƏRDABİ

BİR DAHA HƏSƏN BƏY ZƏRDABİ HAQQINDA

“Həsən bəyin qızı gələnləri qapıdan qovdu” – Zərdabinin həyatı, övladları…

“Brifinq” layihəsinin növbəti qonağı “Şərq” qəzetinin baş redaktoru, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Akif Aşırlıdır.

Qurban Yaquboğlu: Həsən bəy Zərdabinin xüsusilə tərcümeyi-halı ilə bağlı qaranlıq, açılmamış, yaxud ictimailəşməmiş bir sıra məsələlər var. İstərdik, bu məsələlərdən başlayaq və “Zərdabi kimdir” sualına qısaca cavab tapmağa çalışaq.

– Çox maraqlı mövzudur. Təbii ki, Həsən bəy Zərdabi unikal şəxsiyyətdir. O, böyük azərbaycanlıdır. Biz onu gördüyü işlərə, göstərdiyi fəaliyyətə əsaslanıb böyük azərbaycanlı adlandırırıq. Əlbəttə, Həsən bəy Zərdabinin şəxsiyyəti, onun fəaliyyəti ilə bağlı sovet dönəmində çox ciddi şəkildə məşğul olublar. Sovet dönəminin də təbii ki, özünün müəyyən çərçivələri, müəyyən ideologiya var idi. İstər-istəməz məsələlər bu ideologiyaya tabe etdirilirdi. Yəni, Həsən bəyin həyat və fəaliyyətinin müxtəlif məqamları obyektiv araşdırmalardan bir qədər kənarda idi. Məsələn, onu əsasən ateist adlandırırdılar. Əslində isə o ateist deyildi.

Onun fəaliyyətini yoxsul fəhlə və kəndlilər üzərində qururdular. Guya Həsən bəy bu sinfin aparıcı liderlərindən olub. Əslində, Həsən bəy Zərdabi cəmiyyətdə təbəqələşmənin əleyhinə olub. O, ziyalı və böyük bir maarifçilik hərəkatına rəhbərlik edən şəxsiyyət idi. Həsən bəy Zərdabi təkcə milli mətbuatımızın əsasını qoymayıb. O, həm milli teatrımızın yaradıcılarındandır, həm də indi qeyri-hökumət təşkilatları adlandırdığımız xeyriyyə cəmiyyətlərinin əsasını qoyub. Bununla da gələcək üçün münbit şərait yaratdı, fəaliyyət prinsipləri ortaya qoydu.

“Əkinçi” qəzetinin çap olunması üçün Həsən bəy ciddi fəaliyyət göstərib. Bütün məhrumiyyətlərə dözüb. O dövrdə hürufat yox idi. Yazı dili, qaydaları tam müəyyənləşməmişdi. Yəni, indiki sözlə desək, medianın dili yox idi. Dil formalaşmalı idi. Klassik qəzetçilikdə mövcud olan korrektura sistemi mövcud deyildi. Həsən bəy bunları yaratdı.

Heç məqalə yazıb onu ortaya çıxaran jurnalist adlandıra biləcəyimiz insanlar çox az idi. Onlar mərkəzi mətbuatda rusca məqalələr yazırdılar. Ana dilində yazan çox az idi. Ona görə də biz “Əkinçi” qəzetini Azərbaycan milli mətbuatının bünövrə daşı hesab edirik.

Onun həyatının bir qaranlıq məqamını danışmaq istəyirəm. Bu yaxınlarda İstanbulda oldum. Orada “Qapalı çarşı” deyilən məşhur bir yer var. Orada əslən Gəncədən olan, babaları 1850-ci illərdə İstanbula köçən və vaxtilə xalça ticarəti ilə məşğul olmuş Kərim bəy məni muzeyə bənzər bir otağa apardı. Orada kimlər olmayıb? Həsən bəy Zərdabi də orada olub. Həsən bəy oradan 7 pud hürufat alıb gətirib. Hürufatı Bakı quberniyası mətbəəsi aldı, ondan sonra “Əkinçi” qəzeti çıxdı. Yəni, Həsən bəyin həyatında bu cür faktlar var.

O, çox mütərəqqi bir insan idi. Onun mütərəqqi olmasının səbəbi təkcə Moskva Dövlət Universitetində oxuması deyildi. Həm də ona istiqamət verənlər var idi. Həsən bəyin həyat yoldaşı Hənifə xanımın və qızı Qəribsoltan xanımın xatirələrini oxumuşam. Həsən bəyin həyatında mühüm rol oynayan anasının dayısı, məşhur general Fərəc bəy Ağayev olub. O, Ağcabədidə doğulub, çar mühafizə dəstəsinin rəisi olub. Ancaq xristianlığı qəbul edib. Nikolay Ağayev kimi çar ordusunda məşhur generallardan olub.

Niyə Həsən bəy Zərdabi tarixçi Solovyovun qızı ilə evlənmədi? Fərəc bəyin həyat yoldaşı rus idi. O, ömür boyu Fərəc bəyi xristian cəmiyyətinə çəkmişdi. Həyatının sonlarında Fərəc bəy gördü ki, ailə müqəddəs bir şeydir və xristianlıqdan sonra müsəlmanlığa döndü. Onun qəbri də Tiflisdə Mirzə Fətəli Axundovun dəfn edildiyi Nəbatət Bağındadır. Həsən bəyi də Tiflisə gimnaziyaya aparan məhz o olmuşdu.

Fərəc bəy ona tövsiyə etmişdi ki, gələcəkdə xalq üçün fəaliyyət göstərmək istəyirsənsə evlənəndə öz dinindən, soy kökündən olan bir xanımla evlən.

İlk dəfə 1925-ci ildə Azərbaycan milli mətbuatının yaradılmasının 50 illiyi rəsmi şəkildə qeyd olunub. Həbib Cəbiyev o zaman “Kommunist” qəzetinin redaktoru olub. Mərkəzi Komitədə qərara alınır ki, “Əkinçi” qəzeti ilə bağlı yazılar yazılsın. Çox məşhur publisistlərimizdən, pedaqoqlarımızdan olan Fərhad Ağazadə Həsən bəy Zərdabinin həyatını yazır. “Əkinçi” ilə bağlı bir kitabça buraxılır.

Şərif Mirzəyev müsəlman-türk mətbuatının 1918-ci ilədək senzorlarından biri olub. O, Tiflisdə yaşayırdı. Onunla müqavilə bağlanır. Deyilir ki, biz bu 50 illiyi yazacağıq. Həmin kitabçanı bu yaxınlarda rusca çap etdilər. Onun bizim arxivlərdə iki nüsxəsi var. Həmin kitabçada milli mətbuatımız və senzor məsələləri əks olunub. Yəni, senzorlar, əslində isə ruslar və ermənilər onlara necə müqavimət göstərib. Bu baxımdan mən Həsən bəy Zərdabinin ən düzgün tərcümeyi-halı kimi Fərhad Ağazadənin yazdığını götürürəm.

– Həsən bəy Zərdabi evlənərkən qız seçimi də maraqlı olub…

– Həsən bəy “Qafqaz” qəzetindəki elanda görür ki, Tiflisdə olan “Müqəddəs Nina” qızlar məktəbinin məzunları arasında bir türk qızı var. Onu bəyənir, Tiflisə gedir. Beləliklə, Hənifə Abayeva ilə tanış olur və evlənmək təklif edir. Çünki bilirdi ki, ona bu işləri görmək üçün ən böyük dayağı xanımı ola bilər. Xanım təhsilli, dünyagörüşlü və xalqına bağlı olmaldır. Eyni dinin, eyni etnik mənsubiyyətin daşıyıcısı olmalıdır ki, bu yükün altına girə bilsin.

– Bakıda qızlar məktəbinin açılmasında da Hənifə xanımın xüsusi rolu olub.

– Bəli. Hənifə xanımın özü o qızların təhsili ilə çox ciddi şəkildə məşğul olub. Hənifə xanımın da həyatı həddən artıq maraqlıdır. Biz onun həyatını geniş tədqiq etməmişik. Onu sadəcə pedaqoq kimi və Həsən bəyin həyat yoldaşı kimi araşdırmışıq. Heç pedaqoq kimi də tam öyrənilməyib. Ancaq onun necə müəllim olduğu, xatirələrdə necə yaşadığı aydınlaşdırılmayıb. Rusca çox mükəmməl bilirdi, yazırdı. Çox təəssüf ki, onun xatirələri sovet dövründə yazıldığı üçün Həsən bəy Zərdabi obrazını bizə tam çatdıra bilmir. Milliyyətçə balkar türkü idi. Deyilənə görə, onun qohumları indi də Nalçik və Nalçik ətrafında yaşayırlar. Bunu Şəmistan Nəzirlinin söylədiyinə istinad edirəm.

Həsən bəyin qızı Qəribsoltan Məlikovanın həyatı çox maraqlıdır. Həsən bəy mükəmməl ata idi. Əsl azərbaycanlı ata, valideyn necə olarsa, o da elə idi. Onu çox demokrat kimi təqdim edirlər. Amma Həsən bəyin mühafizəkarlığı da var idi. Məsələn, o, qızı Pəri xanımı Əlimərdan bəy Topçubaşova vermək üçün müəyyən şərt qoymuşdu. Şərt də bundan ibarət idi ki, bu mənim qızımı alır, düzdür? Bunu dolandırmaq üçün bir iş yeri, gəliri olmalıdır.

Ona görə də bu cütlüyün toy mərasimi bir müddət təxirə düşmüşdü. Bunun özü müəyyən mühafizəkarlıq, eyni zamanda məsuliyyət idi. Ənənələrə həddən artıq bağlı idi. Eyni zamanda məclislərdə yaxşı araq içirdi.

Həsən bəy haqqında donos yazmışdılar ki, guya o, Dağıstan və Zaqafqaziyanın cənub-şərq hissəsini Rusiyadan ayırıb Türkiyəyə birləşdirmək istəyir. Halbuki Həsən bəy bu vaxt Zərdabda, kənddə oturmuşdu. 50 dərəcə isti, ağcaqanadlar-filan… Həsən bəy elə-belə adam deyildi. Onun sürgün həyatı da çox maraqlıdır.

– Həsən bəy Zərdabinin qəzet bağlanandan sonrakı fəaliyyəti barədə də müxtəlif fikirlər var…

– Qəzet bağlanandan sonra pedaqoq kimi fəaliyyətini davam etdirir. Onun məqalələrini oxuyanda deyirsən ki, bu kişi nə istəyib? O, planlı iş görürdü. “Rus-türk gimnaziyaları” fəaliyyət göstərirdi. Həsən bəy deyirdi ki, burada müsəlman işləməyənədək müsəlman öz uşağını bu məktəbə verməyəcək. Beləliklə, özü könüllü gimnaziyaya müəllim getdi.

Ermənilər Həsən bəyi heç istəmirdilər. O, azərbaycanlıları ermənilərlə müqayisə edirdi. Üfüqdə ermənilərin bizə düşmən ola biləcəyini deyirdi. Yazırdı ki, ermənilərdə 40 il əvvəl xeyriyyə cəmiyyəti yaranıb, bizdə niyə yoxdur? Ermənilər teatr açıb, qəzetləri var. Bizdə niyə yoxdur? Onlarda birlik var, bizdə niyə yoxdur? Yazırdı ki, mərsiyəxanalara min manatlarla vəsait köçürülür, ancaq xeyriyyə cəmiyyətinə min manat köçürən yoxdur ki, biz iki şagird oxudaq. Bax, bu məsələləri qaldırırdı. Buna görə də ermənilər həmişə onun əleyhinə olub.

– Həsən bəy Zərdabinin dəfni necə olub? Çünki bu barədə müxtəlif mübahisəli məqamlar mövcuddur. Gerçəklik nədən ibarətdir?

– Həsən bəy Bibiheybət məscidinin yaxınlığında dəfn edilib və dəfn çox möhtəşəm olub. Onun dəfnindən foto var. Mən arxivdə o dəfnin bir neçə variantını görmüşəm. Orada təkcə azərbaycanlılar deyil, ruslar, ermənilər, gürcülər və digər xalqların nümayəndələri, ziyalı kəsim iştirak edib.

Həsən bəy Bakı Şəhər Dumasının üzvü idi. Qafqazda elmin-təhsilin inkişafı üçün kifayət qədər xidmətlər göstərmişdi. Özün də təkcə öz xalqının yox, bölgənin rifahı üçün çalışan insanlardan biri olub. Bakı üçün məxsusi çalışan insanlardan biri olub. Həmin dövrdə çıxan qəzetlər Həsən bəy Zərdabinin dəfnindən çoxlu material veriblər. Mərkəzi rus mətbuatı da onun vəfatı ilə bağlı yazılar yayımlayıb. Həmin vaxt Rusiyanın müxtəlif yerlərində Həsən bəyin vəfatı münasibətilə ehsanlar verilib. Hənifə xanımın, Əlimərdan bəy Topçubaşovun ünvanına başsağlığı mesajları gəlirdi. “Dəbistan” uşaq jurnalı bir nömrəsini tamamilə Həsən bəy Zərdabiyə həsr edib.

Onun cənazəsini İçərişəhərdən Bibiheybət məscidinin yaxınlığına çiyinlərdə aparıblar. Özü də bilirsinizmi necə? Məsələn, “Nicat” Cəmiyyətinin qarşısında dayanıb, yaxud hansısa gimnaziyanın qarşısında dayanıb orada matəm mitinqləri düzənləyiblər. Sonra isə Bibiheybət məscidi yaxınlığında dəfn edilib.

Sonralar bu qəbiristanlığın yol çəkilməsi prosesində köçürülməsi məsələsi olub. Həmin dönəmdə insanlara müraciət ediblər ki, gəlin öz doğmalarınızın məzarlarını köçürün. Bu zaman Qəribsoltan xanım iki nəfər tapır, atasının məzarını qazdırır, onun sümüklərini bir yeşiyə yığır. Abbas Zamanovun, Əziz Mirəhmədovun vaxtilə söylədiyi, Tahir Aydınoğlunun yazdığı məqalədəki fikirlər bundan ibarətdir. Həmin yeşiyi götürür, tramvaya qoyur, gətirib Zabrat ətrafında şəhər qəbiristanlıqlarının birində anasının yanında dəfn edir.

Sonradan – 1965-ci ildə Azərbaycan mətbuatının yubileyinin keçirilməsi məsələsi ortaya çıxanda deyirlər ki, yaxşı biz bu yubileyi keçirəcəyik, bəs Həsən bəyin məzarı hanı?

Beləliklə, axtarışa başlayırlar. Onda Qəribsoltan xanım ömrünün son illərini yaşayırmış. O, heç kimi qəbul etmirmiş. Çünki psixoloji gərginlik keçirmişdi. Bacısı Əlimərdan bəy Topçubaşovun həyat yoldaşı olan Pəri xanım Fransada, qardaşı Midhət bəy 1937-ci ildə güllələnmişdi. Bir qardaşı Səfvət də Türkiyədə… İtmiş-parçalanmış bir ailə… Sovet Azərbaycanında Həsən bəyin yeganə övladı qalıb. Gəlirlər Qəribsoltan xanımın evinə.

Azərbaycan SSR-in mədəniyyət naziri, məşhur bəstəkar Rauf Hacıyevin anası Nanə Hacıyeva özü zərdablı olub. Mən Səfvət Zərdabi barədə araşdırma aparanda Rauf Hacıyevin Nanə adı qoyulan qızı ilə danışmışam. Qəribsoltan xanımla Nanə xanımın qan qohumluğu olmayıb, sadəcə həmyerlidirlər və hər ikisi müəllimədir. Bunlar bir yerdə qalıblar. Hətta Şəmkirdə, Gəncədə bunların pedaqoji fəaliyyəti olub. Qəribsoltan xanım Nanə xanımın oğlu Rauf Hacıyevi oğulluğa götürüb. Ona təhsil verib. Üzeyir Hacıbəyovun yanına aparıb. Onu böyüdüb, şəxsiyyət kimi formalaşdırıb. Hazırda Rauf Hacıyevin nəvəsinin adı Qəribsoltandır. Özü də Qəribsoltan xanım Nanə Hacıyeva ilə birgə Yasamal qəbiristanlığında dəfn edilib.

Beləliklə, Həsən bəyin qəbrinin axtarışına çıxan şəxslər Qəribsoltan xanımın evinə gəlirlər. Qəribsoltan xanım onların heç birini qəbul etmir. Deyir ki, mənim atamın sümükləri sizin nəyinizə lazımdır? Atamın ailəsini pərən-pərən saldınız, övladlarını əsir-yesir etdiniz. Qardaşımın birini güllədiniz, biri bilmirəm hardadır. Bacım qürbətdə dünyasını dəyişib. İndi də atamın sümüklərini aparıb məhv etmək istəyirsiniz?

Gələnlər öz aralarında məşvərət edirlər ki, Qəribsoltan xanımı kim dilə tuta bilər?! Məşhur bioloq Mirəli Axundovun Məlikovlara qohumluğu olub. Deyiblər ki, Qəribsoltan xanım onu eşidər. Beləliklə, onu vasitəçi salırlar. Qəribsoltan xanım danışır ki, mən atamın sümüklərini yeşiyə yığıb gətirib anamın yanında dəfn etmişəm. Sonra Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsinin tələbələrini yığırlar, gedib Hənifə xanımın məzarının ətrafını qazırlar və o yeşiyi oradan çıxarırlar.

İndi məsələ bundan ibarətdir ki, Hənifə xanımın məzarı oradadırmı? Bax, bu məsələ var. Mənim bildiyim qədər, ehtimal edirəm ki, elə Hənifə xanımın məzarını da Həsən bəyin Fəxri Xiyabandakı məzarına köçürüblər. Çünki ortada Hənifə xanımın məzarı yoxdur. Olsaydı, ortaya çıxardı.

Bu ailənin nümayəndələrindən biri də Səfvət Zərdabidir. Mən onunla bağlı ayrıca kitab yazdım. Müxtəlif mənbələrdə yazırdılar, vikipediyada da var idi ki, Səfvət Zərdabi 1938-ci ildə dünyasını dəyişib. Mən Türkiyədə hər dəfə gedəndə köhnə kitab satılan yerlərə gedirəm, sahaflara baş çəkirəm. Çünki Azərbaycanla bağlı orada nadir, qiymətli kitablar, sənədlər, şəkillər olur. Bu sahaflardan mənim əlimə Azərbaycan Mühəndislər Dərnəyinin nizamnaməsi keçdi. Nizamnaməni alıb oxudum, gördüm onun qurucuları 11 nəfərdir, bu 11 nəfərin içərisində Səfvət Məlik-Zərdabi adlı bir nəfərin ad-soyadı var. Ankarada filan ünvanda yaşayıb, mühəndis olub. Buna qədər isə Nəsiman Yaqublu mühacirət mətbuatının formalaşmasında Səfvət Zərdabinin də iştirak etdiyini yazmışdı. Ancaq onun ölüm tarixi, doğum tarixi, hansı dərgilərdə işlədiyi qeyd olunmamışdı.

Məlik-Zərdabi oxuyanda dedim ki, bu elə Həsən bəyin oğludur. Çünki bilirdim ki, iki oğlu olub. Onun həyatını araşdırdım. 1967-ci ildə çıxan ”Türkiyə mühəndislər xəbərləri”nin bir sayını tapdım. Ondan sonra digər sayını tapdım, bunun şəklini gördüm, tərcümeyi-halına rast gəldim.

– Bu kim olub?

– Bu, Həsən bəyin sonuncu övladı olub. O, 1915-ci ildə Riqa Politexnik İnstitutuna daxil olub. Özü də atasının adına təsis olunmuş təqaüdlə təhsil alıb.

1917-ci ildə bolşeviklər gəldi, çar Rusiyası ərazisində milli münasibətlər kəskinləşdi. Səfvət də təhsilini yarımçıq qoyub Bakıya qayıdır. Bakıda bir gənc olaraq, Həsən bəyin övladı olaraq cümhuriyyət quruculuğu prosesində iştirak edir. Əlimərdan bəy bunun yeznəsi idi axı. Əlimərdan bəy Paris Sülh Konfransına gedən nümayəndə heyətinin tərkibində Səfvət bəyi özünə köməkçi – qələm müdiri götürür.

Bilirsiniz ki, nümayəndə heyətinə Parisə getmək üçün 3-4 ay viza verilmir. Səfvəti Parisə buraxmırlar və o qalıb bizim səfarətxanada çalışır. Hənifə xanımın oğluna, oğlunun anasının məktubu var. Səfvət anasına yazır ki, mən AXC hökumətinin xaricə oxumağa göndərdiyi 100 tələbənin sırasında olmaq istədim, amma imkan vermədilər. Əslində Həsən bəy Zərdabinin oğluna kim imkan verməyə bilərdi? Sadəcə, Səfvət Zərdabi Paris Sülh Konfransına gedəcək nümayəndə heyətinin tərkibində olduğu üçün, orada səfarətxanada çalışdığına görə tələbə ola bilməzdi.

Hənifə xanım 1921-ci ildə Azərbaycan SSR Xalq Maarif Komissarı Dadaş Bünyadzadəyə bir məktub yazır. Bildirir ki, mənim oğlum Səfvət Zərdabi burda deyil, Konstantinopoldadır. Onun ali təhsil almasına yardım edin.

Beləliklə, Səfvət Zərdabi Bakıya gəlir və 1923-cü ilədək burada qalır. Onu Almaniyaya təhsil almağa göndərirlər. Almaniyada yüksək mühəndis ixtisasına yiyələnir. 1927-ci Türkiyəyə gəlir və daha Azərbaycana qayıtmır. Deyirlər ki, Bakıda artıq bolşeviklər hakimiyyətdədir və milli adamları həbs edirlər, təqiblərə məruz qoyurlar. Həm də Əlimərdan bəy Topçubaşov da onun yeznəsidir. Hələ Həsən bəy Zərdabiyə də münasibət tam bəlli deyil. Səfvət bəy bunları nəzərə alaraq qayıtmır və orada Türkiyə Mühəndislər Dərnəyinin qurucularından olur. Ankaranın ən məşhur binalarının layihələndirilməsində iştirak edir. Biz sonradan axtarıb tapdıq ki, Türkiyə Memarlar Muzeyində onun fotosu var.

Səfvət bəy həm də bizim mühacirət mətbuatının yazarlarından biri olub. Bu adam atasının yolunun davam etdirib, publisist olub. Mən onun 10 məqaləsini tapdım. Hətta “Mücahid” dərgisində bir müddət redaktor kimi çalışıb. Türkiyədə Nəsihə adlı bir xanımla ailə qurub. Sonradan onun 1976-ci ildə dünyasını öyrəndik. Biz Səfvət bəyin məzarının harada olduğunu bilə bilmirik.

1960-cı illərdə SSRİ ilə Türkiyə arasında münasibətlər yaxşılaşmağa doğru getdi. Nümayəndə heyətləri səfərləri başlamışdı. Deyilənı görə o zaman Abbas Zamanov Türkiyəyə gedib Səfvət bəyi tapıb. Abbas Zamanov hətta ona Azərbaycana dönməyi də təklif edib. Deyib, yox, daha dönmək istəmirəm.

Bundan əlavə, 1990-cı illərədək Bakıda Tofiq bəyin qızı, Həsən bəy Zərdabinin nəvəsi yaşayıb. Onun adı Fatma Məlikova-Zərdabi olub. Mən arxivdən Fatma xanımın doğma bibisi, Əlimərdan bəy Topşubaşovun həyat yoldaşı Pəri xanıma yazdığı məktubunu tapdım.

Bizim görkəmli yazıçımız Əzizə Cəfərzadə Türkiyəyə çox gedib-gəlib. Fatma xanım yazır ki, Əzizə xanım mənə sizin məktubunuzu verib. Mən bilmək istəyirəm ki, siz Həsən bəy Zərdabinin nəyisiniz? Siz kimin qızısınız? Mənim bildiyimə görə Əlimərdan bəy Topçubaşovla bibim Pəri xanımın övladları Sevər, Ənvər olub. Mən burda Həsən bəy Zərdabinin sağ qalan yeganə nəvəsiyəm.

Məktubda yazır ki, məni əmim Səfvət bəyin taleyi məni maraqlandırır. 1970-ci ilədək biz onunla əlaqə qurmuşuq, məktublaşmışıq. Ancaq son illərdə nə onun özündən, nə də həyat yoldaşından xəbər yoxdur. Əgər bilirsinizsə, xahiş edirəm mənə əmimlə əlaqə qurmağa yardımçı olun. Yəni, belə bir məktub var. Mən həmin məktubun əslini çap etmişəm. Demək, əlaqələr var imiş.

İndi məsələ ondadır ki, biz gərək bəstəkar Rauf Hacıyevin şəxsi arxivinə girək, çünki dediyim kimi Rauf Hacıyev Qəribsoltan xanımın oğulluğu idi. Onların çox ciddi yazışmaları olub. Mən bir neçə dəfə getdim ki, bəstəkarların arxivlərinin harada olduğunu tapım. Bir nəticə əldə edə bilmədim.

Məsələ ondadır ki, Səfvət bəy çox fərqli fikrin, fərqli millətçi ideologiyanın sahibi olub. Liberal dünyagörüşünə sahib olmayıb. Buna görə də tədqiqatlardan çox kənarda qalıb.

Səxavət Həmid: Akif bəy, “Əkinçi” qəzetinin yaradıldığı dövrdə ictimai-siyasi vəziyyət necə idi?

– “Əkinçi” qəzetinin yaradıldığı dövr milli burjuaziyanın yeni formalaşma dönəmi idi. Bakıda artıq ABŞ-ın, Avropa dövlətlərinin neft şirkətləri artıq oturuşmağa başlamışdılar. Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Şəmsi Əsədullayev yeni-yeni gəlirdilər. Milli burjuaziyanın formalaşması üçün də milli təsisatlar lazım idi. Mətbuat da milli təsisatın bir elementi idi.

Biz Həsən bəy Zərdabini bir obraz kimi götürürük. Ancaq həmin dönəmdə qəzet açılması, teatrın yaradılması və sair təsisatlar üçün ictimai sifariş mövcud idi. Çünki milli burjuaziya həm teatra, həm də qəzetlərə sərmayə qoyurdu. “Həyat” qəzeti kimin idi? Bu qəzeti maliyyələşdirən Hacı Zeynalabdin Tağıyev idi. Yaxud Həsən bəy Zərdabinin Zədabdan sürgündən qurtulub Bakıya gəlməsini təşkil edən milli burjuaziyamızın nümayəndələri idi. Onlar da burada öz milli maraqlarını təmin etmək üçün milli təsisatları quracaq insanlara şərait yaradırdılar.

Məsələn, Hacı Zeynalabdin Tağıyevin evinin üst mərtəbəsində Həsən bəy Zərdabi yaşayırdı. Bu mülk Hacı Zeynalabdin Tağıyevin idi. Gör ona nə qədər dəyər verirdi ki, evinin üst qatını ona vermişdi. Fakt bundan ibarətdir.

Digər fakt bundan ibarətdir ki, 1905-ci ildə erməni-müsəlman qırğınlarında mərkəzi mətbuat və ermənilərin əlində olan mətbuat orqanları həmin bu qırğınlarda azərbaycanlıları günahlandırmağa başlayır. Halbuki qırğını başlayan da, onu aparan da ermənilər olub. Belə olan təqdirdə Hacı Zeynalabdin Tağıyev Həsən bəy Zərdabini, Əhməd bəy Ağaoğlunu, Əli bəy Hüseynzadəni və həmin dönəmdə çalışan mütərəqqi fikir sahiblərini bir araya gətirir. Deyir ki, siz də qəzet açın. Deyirlər necə açaq? Gərək Peterburqdan icazə verilsin. Artıq onun maliyyəsi hesabına və çarın xanımına olan iltifatına görə ona icazə verildi. Vorontsov-Daşkov Qafqaz canişini olandan sonra “Həyat” qəzetinin nəşrinə icazə verildi. Ancaq qəzetin 5-6 nömrəsi qeyri-leqal çıxmışdı. Şifahi şəkildə razılıq alınmışdı. Yəni, bu razılığı Həsən bəy Zərdabi almırdı ki…

Təbii ki, bu razılığı həmin dönəmdə milli burjuaziyanın nümayəndələri alırdı. Onlar azərbaycanlılara qarşı aparılan təbliğata qon qoyulmasını istəyirdilər. Çünki ermənilərin əsas məqsədlərindən biri Bakıya bütünlüklə sahib olmaqdan ibarət idi. Onlar başa düşürdülər ki, Bakının neft ehtiyatlarının hamısına sahib olmaq üçün azərbaycanlıları buradan çıxarmaq lazımdır.

Əhməd bəy Ağaoğlu bununla əlaqədar olaraq Peterburqa getmişdi. Bakı kəndlərinin köçürülməsi məsələsi var idi. Çünki Bakı kəndləri köçürüləndə neft ermənilərə və digər xalqlara qalırdı. Bizim milli burjuaziyamız buna razı olardımı? Təbii ki, idrak sahibləri, millət fədailəri bütün imkanlarını buna sərf edirdilər.

– Qəzetdə siyasi məsələlərə toxunmaq nə dərəcədə mümkün olurdu?

– “Əkinçi” elə siyasi səbəblər üzündən bağlandı. Həmin vaxt rus-türk müharibəsi başlamışdı. Camaat müharibəyə dair xəbərlərin dərcini istəyirdi. Müharibə xəbərlərinin dərcinə də imkan vermirdilər. Hətta dövlət teleqrafı ilə gələn savaş xəbərlərin “Əkinçi”də dərcinə imkan vermirdilər. Çünki burada artıq milli ruh yüksəlirdi. Artıq ruhanilər məscidlərdə gizli şəkildə yığışırdı, üzdə Rusiyaya xeyir-dua verirdilərsə, alt yapıda, gizli şəkildə Osmanlının bu müharibədə udmasını istəyirdilər. Ona görə də imkan vermirdilər ki, savaş xəbərləri orada getsin. Savaş xəbərləri verməyəndə isə qəzetin oxucusu azaldı.

Həsən bəy özü yazır ki, bizim 400 nəfər oxucumuz var idi və həmin 400 nəfərin çoxu üçün maraq kəsb edən informasiyalar olmadığı üçün biz oxucusuz qaldıq.

Zümrüd Kərimova: “Əkinçi” qəzetində işləyənlərin şəxsiyyəti ilə bağlı maraqlı detallar varmı?

– Biz qəzetimizin redaksiyasında mətbuat muzeyi yaratmışıq. Orda mətbuatımızın bütün dövrlərini əks etdirən fotolar, orijinal sənədlər, qəzetlər var. Orada bir foto var – “Əkinçi”lər.

Təbii ki, “Əkinçi”lərin kimliyi ilə bağlı yazılıb. Məsələn, Əsgər ağa Gorani, Əhsənül Qəvaid, Nəcəf bəy Vəzirov. Nəcəf bəy həmin vaxt Moskvada idi, Moskvadan yazırdı. Yəni, belə bir “Əkinçi”lər nəsli yetişdi.

“Əkinçi”nin ən böyük önəmi nədir? Bu gün biz mətbuatda nəyi müzakirə edirik? Mətbuatda müxtəlif fikirliliyin olmamasını, düzdür? İndi baxın ki, “Əkinçi” təzəcə yaranıb, tərtibaçısı yox, korrektoru yox, yazanı yox. Amma o nə edirdi? Bir tərəfdən şaxsey-vaxsey oxumağın, şəbih tamaşalarının xeyrinə olan, digər tərəfdən isə növbəti sayda onu tənqid edən yazılar verirdi. Bu, müxtəlif fikirlilik deyilmi? Biz Qərb mətbuatı deyirik və onun arxasınca düşürük. Qərb mətbuat tipi bu deyil? Bizim üçün onun əsasını Həsən bəy Zərdabi qoyub. Bu örnəyi yaradıb.

Bundan əlavə biz hazırda bəzən istinadlar olmadığını deyirik. “Əkinçi”nin bütün nömrələri tam transliterasiya edilərək 2 dəfə çap olunub. Baxın, orada bütün qəzetlərə istinad verilib. Türkiyə qəzetinə, Rusiya qəzetlərinə istinadlar var. Məlumat haradan alınıbsa, ora istinadlar var. Bu, istinadlar jurnalistikanın bir peşə kimi mədəniyyəti deyilmi? Yəni, “Əkinçi”lərlə bağlı bu cür məqamlar var.

Onu da deyim ki, biz “Əkinçi” qəzetini tədqiq etdiyimizi düşünürük. Ancaq o qədər də tədqiq etməmişik. Biz Həsən bəy Zərdabini yoxsul bir adam kimi təqdim edirik. O necə yoxsul oldu ki, Göyçay əraziləri onun babası Rəhim bəyin, atası Səlim bəyin mülkü idi.

Torpaq sahələri var idi. Yəni, onun əsli-nəsli kifayət qədər tanınan, imkanlı insanlar olub. Həsən bəyin yoxsullaşmış, imkansız bəy ailəsi olmasına dair səslənən fikirlər yalandır.

Onun atasının oğlunu Tiflisdə oxutmağa imkanı var idi. Moskvada təhsil xərcləri də az deyildi. Arxivdə sənədlər var. Biz yenidən Həsən bəy Zərdabiyə qiymət verəndə ona yoxsul insan kimi qiymət verməməliyik. Bu, sovet ideologiyasının gətirdiyi şeylər idi.

Bir daha deyirəm, Həsən bəy yoxsul insan deyildi. Sadəcə, pulunu-parasını millət yolunda fəda edən bir şəxsiyyət idi. Onun bir quru taxtın üstündə dünyasını dəyişdiyini, ac gəlib-ac getdiyini deyirlər. Həsən bəyin dəfnində çoxlu sözlər deyilib. O sözlərin ən təsirlisini Əhməd bəy Ağaoğlu deyib. Deyib ki, ey müqəddəs ruh, sən indi bu bədəndən ayrılıb bizim babalarımızın, əcdadlarımızın yanına gedirsən. Həmin babalarımızı, əcdadlarımızı gör, onların yaxasından tut ki, bizə nə məmləkət qoydunuz.

Onu da deyim ki, Həsən bəy ömrünün sonlarında “Kaspi” qəzetinin redaksiyasına gedirdi. Skeleroz xəstəliyinə tutulmuşdu. Yaddaşında problemlər yaranmışdı. Onu son dönəmlərdə Bakı Şəhər Dumasına seçməmişdilər. Ancaq o elə bilirdi ki, dumanın üzvüdür. Ailə üzvləri də ona deyə bilmirdilər ki, o artıq dumanın üzvü deyil. Ancaq o geyinib-keçinir, deyirdi ki, mən dumaya gedirəm. Amma “Kaspi”nin redaksiyasına gedib orada yazılarla, redaktə işi ilə məşğul olurdu.

Həsən bəy Zərdabi böyük şəxsiyyətdir. Azərbaycanın böyük bir erası onunla başlayıb. Birmənalı olaraq demək mümkündür ki, Azərbaycanda cəmiyyətin, ictimai fikrin formalaşması, dövlət quruluşunda, idarəetmə sistemində ən mütərəqqi cəhətlər, bizim bir millət olaraq millətlərin cərgəsinə qatılmağımız, inkişafımız bilavasitə Azərbaycanda jurnalistika ilə bağlı olub. Azərbaycanda dövlət olmayanda yenə dövlət funksiyasını jurnalistlərimiz – Həsən bəy Zərdabilər icra edib. Teatrı, xeyriyyə cəmiyyətini onlar yaradıb. Ermənilərə qarşı onlar döyüşüb. Torpağı yenə də onlar öz qələmi ilə qoruyublar. Bu işlərin də başında Həsən bəy dayanır.
Teleqraf. com
Müəllif: Səxavət Həmid

Mənbə: Babək Cəfərov

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

:?”اسد جهانگیر- “گنج يازارلار نه ایسته‌يیر

 əsəd cahangir – اسد جهانگیر

Əsəd Cahangir “Gənc yazarlar nə istəyir?”:

:اسد جهانگیر “گنج يازارلار نه ایسته‌يیر”؟
کؤچورن: ائلیار پولاد

سون ایللرده دنیاسینی ديَیشمیش گنج يازارلار – فرهاد مئته، زردوشت شفی، مؤولود مؤولود و ایکینجی محمودون روحونا اتحاف ائدیرم

بیرینجی حیصه‌‌

!مؤحترم اوخوجو
اؤنجه اونو دئيیم کی، ایندیيه قدر گنج يازارلارین 4 آنتولوگياسی‌نین ترتیبچیسی اولموشام. بونلاردان بیرینجی‌سینی (2004) آذربایجان يازیچیلار بیرلیی‌نین صدری آنارین، ایکینجی‌سینی (2016) ترجمه مرکزی‌نین دیرکتورو آفاق مسعودون، اوچونجوسونو (2017) حیدر علی‌يئو فوندونون ویتسئه پریزیدنتی ليلا خانیم علی‌یئوانین، نهايت، بو سونونجوسونو يئنه ده آنار معلمین تکلیفی ايله حاضرلامیشام. بس، بو 15 ایل، بیر آز دا گئنیش گؤتورسک، سياسی مستقللیيه قوووشدوغوموز 30 ایلده گنج يازارلارین دوشونجه‌سینده نه‌لر آخیب، نه‌لر بولانیب، نه‌لر دورولوب، بیر سؤزله، هانسی ديَیشمه‌لر باش وئریب؟ 
ادبی گنجلیین آشاغی-يوخاری هر اون ایلده بیر يول اوزه چیخان دالغالارینی دورغون سويا آتیلمیش داشین ياراتدیغی چئوره‌لره بنزه‌دیرم. داش 90-جی ایللرین باشلانغیجیندا آتیلمیش، ديَیشکنلیک اوندا اولموشدو، ایندی او داشین ياراتدیغی دالغالانمالار گئدیر. آمّا بو، مستقللیک دؤنمی ادبی گنجلری‌نین آيری-آيری نسیل‌لری آراسینداکی معين فرقلری اینکار ائتمیر. 
ادبی گنجلیین 80-90-جی ایللر تمثیلچیلری – م. کهنه قالا، ر. قاراجا، ائ.ز. قاراخانلی، ه. هریسچی، آ. ياشار، ي. علی‌یئو، ائ. حسینبيلی، ر. مجید، ه. نوری، آ. توران، ائ. اسگندرزاده، ائ. باشکئچید، سلام، ا. قياس، م. جعفرلی، س. احمد، ه. شمی، ف. اوغورلو، ائ. میرزه‌بيلی، او. فیکرت اوغلو، د. عثمانلی، پ. جبرايیل، ر. صابیر، ق. آغ‌سس، ق. ياقوب اوغلو، ب. عوض اوغلو، ائ. مرادخانلی، خانمیر، آ. خان، س. بابوللااوغلو و دیگرلری تاریخده ان نهنگ امپریانین چؤکوشونو گؤرموش، «فیرتینادان دوغولموشدولار.» فیلوسوفلاردان ویليام جئيمسین بیر سؤزو وار – «چوخ بؤيوک تاریخ لازیمدیر کی، هئچ اولماسا بیر آز ادبیات آلینسین». يازماغا تاریخین قلوبال پارچالانما دؤنه‌مینده باشلايان بو گنجلرین يارادیجیلیغیندا «بیر آز ادبیات» آلینیردی. آمّا، منجه، اونلارین اؤنملی بیر قیسمی (بلکه ده هئچ بیری) اؤز داخلی امکانینی سؤزون تام آنلامیندا گئرچکلشدیره بیلمه‌دی: 
– بايرام 90-جی ایللر ادبی-تنقیدی‌نین قارانلیق گؤيلرینده بیر شیمشک کیمی چاخیب، بیر اولدوز کیمی آخیب کئچدی؛ -پوئتیک الهاملارینی سون 20 ایلده دینجه قويان سلام و قولو اؤتن يوزایلین (مین ایلین!) «جانلی کلاسیکلری» کیمی قالماغا اوستونلوک وئردیلر؛ 
– علیزاده‌نین شعر، ائلچین (حسین‌بيلی) و مبارزین نثر چابالاری داها چوخ کمیت آرتیمی ايلا سجیه‌لندی؛ 
– ائلخانین تورکچو شعرلردن شهر پوئزیاسینا، راسیم، سحر، پرویز، قوربان، خانمیرین شعردن نثره کئچیدی، حیات و سلیمین شعردن هئچ يئره کئچمه‌مه‌سی ده غيری-عادی اوغورلا سونوجلانمادی؛ 
– آزاد و ياشار اوریژینال يارادیجیلیغی بدیعی چئویرمه‌يه، رشاد قزئت‌چیلیيه، اورخان تله‌ژورنالیستیکيا، ائلچین (میرزه‌بيلی) سياسی، رسمیه علمی، آيدین خان اجتماعی فعالیته ديَیشدی؛ 
– ديَانت 10-15 ایل اؤنجه‌کی شعرلری، فخری حکايه‌لری‌نین هاواسیندان هله ده چیخماق ایسته‌میر؛ 
– شعرلرینده‌کی اوغورلارا باخماياراق، حمیدین ده سون ایشی -«سولاخاي» رومانی‌نین پارلاق بدیعی اؤزللییندن دانیشماق شیشیرتمه اولاردی؛ رومانین حتی انقلابی ایدئيا و پوست انسان قهرمانی بئله بو باره‌ده اورکله و بیرمعنالی سؤز آچماغا جدی اساس وئرمیر؛ 
– شعردن نثره کئچیدده بدیعی تارازلیغی ساخلايان مراد، فلسفی آلت‌ياپی (داوسیزم)، بیتکین سوژئت و پارلاق اوسلوبا مالک «مین يول منه سؤيلر» رومانی ايلا بیر آددیم ایره‌لی آتان ایسه اعتماد اولدو؛ آمّا اعتمادین رومانی بیر آز دا اون سککیزینجی يوزایل (!) تورکمن شاعری (!!) مختوم قولو (!!!) روحونداکی شعرلرینه نظرن ایره‌لی‌له‌يیش کیمی گؤرونور. 
90-جی ایللرین سونو، 2000-جی ایللرین باشلانغیجیندا قالخان يئنی دالغانین تمثیلچیلری -ظ. عظمت، س. بايجان، ش. آغايار، س. صداقت اوغلو، آ. يئنی‌سئي، ن. کمال، ق. تورالی، ه. اکبر، س. ائلسئور، ائ. آصلانبيلی، گ. مؤولود، س. چیلغین، ج. جاوانشیر معين استثنالاری -ک. حاجی، ه. جاببارلی، ف. حسینبيلی -چیخماقلا الله، ملت و توپلوما نیهیلیسیت ياناشیردیلار. چونکی اونلار تکجه پوست مدرنیست يوخ، هم ده پوست تراوماتیک دؤنه‌مین يئتیرمه‌لری ايدی. اکثراً سوسیولوژی قاتدا دوشونن، توپلوملا اؤجَشن، «ادبی اقتدار»-ا قارشی «مقدس محاربه‌‌»يه چاغیران بو گنجلر اوچون متافیزیکا او قدر ده اؤنملی دئيیلدی. بو، 90-جی ایللرین يئرله-گؤيله الل‍ه‌شن «متافیزیک قيامچی»لاریندان سونرا بدیعی فیکرین، شبهه‌سیز کی، دايازلاشماسی علامتی ايدی. ایندی -اوستوندن 20 ایل کئچندن سونرا داها آيدین گؤرونور کی، اونلارین ائلخان کیمی تورکچو، خانمیر کیمی صوفی، ائلچین (اسگندرزاده) کیمی مدرنیست، مراد و سلام کیمی پوست مدرنیست، راسیم و سلیم کیمی اکسپریمنتالیست، علیزاده کیمی لیریک شاعرلری، اعتماد کیمی داوسیست، فخری کیمی ماگیک رئالیست ناثرلری، قولو کیمی «نووئللیستی»، آزاد و ياشار کیمی ترجمه‌چیسی، رشاد کیمی رئداکتورو، پرویز کیمی ضیالیسی، سحر کیمی سحری، حیات کیمی حیاتی، نهايت، حمید کیمی متافیزیکی اولمادی. پوست مدرنیزمین ایلک اؤرنکلری حمیدین مشهور چانتاسیندان چیخدیغی کیمی، پوست انسانین قارانقوشو دا اونون يازی(ق) ماساسیندان اوچدو. 
هر شئيه، هامیيا تنقیدی ياناشان 2000-جی‌لر بیر نئچه اوغورسوز چابايا باخماياراق، لازیمی فیلولوژی اؤزولون اولماماسی اوزوندن اؤزلری‌نین حتی بايرام کیمی بیر چاخیم -بیر آخیملیق تنقیدچیلرینی ده يئتیره بیلمه‌دیلر. و بونون حئیفینی اؤنجه‌کی ادبی نسیل‌لرین تنقیدچیلری، اؤزللیکله ده منیم اوزریمه ایللرله سورن آردیجیل، متشکل (و بهره‌سیز!) هجوم جهدلرینده چیخماغا چالیشدیلار. او قاراگوروهچو هجوملار بیر آز فرقلی بیچیم، آمّا عینی بهره‌سیزلیکله بو گون ده داوام ائدیر. 
ز. شفی، ف. مئته، م. مؤولود، ای. محمود، ق. روستموو، م. آغا اوغلو، پ. نورعلی‌يئوا، آ. علیزاده، ر. ناظیمقیزی، ج. زئيناللی، آ. آمین، ق. ایمان، ک. عاریف، ائ. بارات، س. ایبراهیمووا، ف. حسین، س. تالیبلی، آ. علی اوغلو، آ. آيواز و دیگرلری ایله تمثیل اولونان نوبتی دالغانین اکثر عضولری ایستر سياسی، ایسترسه ده ادبی باخیمدان اؤنجه‌کیلردن اؤز معتدل ياناشمالاری ايلا سئچیلیردیلر. بو دورمادان يئنی‌لشن تاریخی دوروملا باغلی ايدی. اونلار جوشقون سیاسی، انقلابی، حربی اولايلارین تاریخه قوووشدوغو دؤنه‌مین گنجلری ايدی. -خاوتیک کئچید دؤورو آرتیق باشا چاتمیشدی. بیرینجی دالغانین بیر چوخ تمثیلچیلریندن فرقلی بو گنجلر قورکی آدینا «لیت اینستیتوت»و بیتیرمه‌میش، روس دیلی و مدنیتی‌نین تأثیری ايله فورمالاشمامیشدیلار. آمّا ایکینجی دالغانین عضولری کیمی ساده‌جه آذربایجان ادبی محیطی‌نین ده يئتیرمه‌سی دئيیلدیلر. اونلارین آپاریجی امضالاری اینترنت، تلویزیا، مطبوعات، ترجمه حسابینا آوروپا ادبیاتی ايلا دیالوقدا يئتیشیردیلر. 
آيریجا بیر قول يارادان آ. بوزوونالی و ه. قوربانلی‌نین يارادیجیلیغی گؤستریردی کی، عروضون يئنی دیرچه‌لیشی يئنی ایفاده واسطه‌‌لری ایسته‌يیر، دويغوسال و ایدراکی گوجونو توکتمیش چوخسرلیک تشبئه و استعاره‌لرله بونو ائله‌مک ایسه گئتدیکجه داها ممکونسوزدور. غرب و شرقی، کلاسیکا و چاغداشلیغی، کینو و ادبیاتی، شعر و نثری، ادبی نظریه‌‌ و بدیعی پراکتیکانی بیر آرايا گتیرن ایلقار فهمی ایسه بدیعی فیکرین يئنی اونیورساللاشما جهدی‌نین سجیوی ایفاده‌چیسی کیمی گؤرونور. آمّا بو اونیورسالیزم ایلقارین اؤزللیکله ده ائسه‌یست جهدلرینده بعضاً فورمال تأثیر باغیشلايیر. 
ادبی گنجلیین 90-جی ایللردن بوگونه قدرکی ان عمومی -طبیعی کی، قاچیلماز سوبيئکتیویزمدن خالی اولمايان منظره‌سی تخمیناً بئله‌دیر. 
***

بس، بوگونون گنجلری نَيی نئجه يازیر؟ اوخوياجاغینیز آنتولوگيايا توپلانمیش 70-ه قدر گنجدن سئچمه‌لر بو سوالا عيانی جاوابدیر. 
آنتولوگيالار عادتاً شعر و نثردن عبارت اولور. بو کتاب ایسه ادبی-تنقید، نثر، شعر و درام کیمی 4 بؤلومدن عبارتدیر و عنعنه‌‌دن فرقلی اؤنجه شعر يوخ، ادبی-تنقید وئریلیب. نیيه؟ 
گنجلرین چوخو ادبیاتا شعر و يا نثرله گلیر و بو، يارادیجیلیق ساحه‌‌لری آراسیندا دیسبالانس يارادیر -گؤرورسن کی، گنج شاعر و ناثرلر وار، آمّا تنقیدچیلری يوخدور. حال‌بوکی، هر هانسی ادبی نسلین اير-اسکیگینی ان ياخشی اونلارین ياشیدی اولان تنقیدچی گؤستره بیلر. مثلا، اويغون دؤنملرین ادبیاتی م. حسین، ق. خلیلوو، ي. قارايئو، آ. افندیيئو، ائلچین، ن. پاشايئوا، آ. ممدوو، ن. جاببارلی، آ. حسینوو، و. يوسیفلی، ن. شمسیزاده و دیگرلری‌نین يازیلاریندا ساده‌جه اؤز عکسینی دئيیل، هم ده بو يازیلارلا اؤز بوتؤولويونو تاپیر. بونو نظره آلیب، آنتولوگيايا آنالیتیک يازیلار دا داخل ائتدیک. البته‌‌، بو يازیلار سؤزون جدی آنلامیندا ادبی-تنقید اؤرنکلری اولماقدان داها چوخ، ان ياخشی حالدا اوغورلو قلم مشقلریدیر. لاکین اونلارین بعضیلری، اؤزللیکله ده قیسمت روستمووون پارلاق اوسلوب، آخیجی دیلله يازیلمیش «تریئرین میفولوگیاسی» مقاله‌سینده گله‌جه‌يین جدی صنعت تحلیلچیسینی گؤرمه‌مک ممکون دئيیل. اونون بیر چوخ فیکیرلری‌نین ویکی‌پئدیک معلومات کاراکتری داشیماسی، دنیا رئژیسورلاری‌نین ایدئولوژی يؤندن ان ضررلیسینه دبه اويغون سیمپاتياسی بئله بو قناعته مانع اولمور. 
بونونلا بئله، قیسمته عنوانلاياجاغیم سواللار وار: 
– گؤره‌سن، گنجلری نیيه بلبول يوخ، قارغا، ملک يوخ، شیطان، مجیدی يوخ، تریئر، الله يوخ، دجّال اؤزونه چکیر؟ «الله‌ین رنگلری»نین (مجیدی) «دجّال»دان (تریئر) نَيی پیسدیر کی؟ سئوگی، امید و ایمانی يوخ، نیفرت، امیدسیزلیک و کفرو يايان صنعته بو آشیری وورغونلوق هارداندیر؟ 
– بلکه، يوز ایللر بويو تبلیغ ائدیلدییندن جاذبه‌سینی ایتیرن «آغ کتاب»-ا باخاندا ایندیيه‌جن گیزله‌دیلن «قارا کتاب» گؤزه (سؤزه!) يئنی گؤرونور؟ 
– بلکه، بو ماراق ياساق ائدیلن ميوه‌نین شیرینلییندن ایره‌لی گلیر؟ 
– بلکه، گنجلری اؤزونه چکن تریئرکیمیلری‌نین «سرت»، «آمانسیز»، «گذشت‌سیز»، «بزک-دوزکسیز» حقیقت ادعاسیدیر؟ بَيم، اصل حقیقتین بو ادعانین او اوزونده قالدیغی، بیر آز درینه گئدن کیمی تریئریزمین روحی کورلوقدان دوغان ایللوزیيادان -«قارانلیقدا رقص ائله‌مکدن» باشقا بیر شئي اولمادیغی آيدین دئيیل؟ 
– بلکه، الله‌سیز دنیادا انسان اؤزونو معنوی تضییقدن آزاد حس ائدیر؟ دوغرودانمی، 90-جی ایللرین کاتاکلیزملری او دؤورده اؤز اوشاقلیغینی ياشايان گنجلرین روحوندا بونجا زده‌لنمه‌لره سبب اولوب؟ 
– بلکه، سبب تاریخ يوخ، گله‌جکده‌دیر -روبوتلاشما ائراسی اؤنجه‌سی ادبیاتین قیسمتی روحسوزلوقدور؟ 
اصلینده، حضرتی موسی‌نین قیزیل لؤوحه‌‌سینه يازیلماغا لايیق و هامیسی بیر يئرده 10 سوال! آمّا نه تانری حؤکمو، نه ده فاریسئي قانونو يوخ، ساده‌جه سوال. لاکین مسئله‌‌ بو سواللارلا بیتمیر، ادبیاتین فرقلی ساحه‌‌لرینه ميل ائدن قیسمت، منجه، آشیری انرژی ایتکیسینه يول وئریر. اولسون کی، من اوخومامیشام، آمّا 30 ياشینی آرتیق گئریده قويان بو گنجین هانسیسا ژانردا مؤهور ووردوغو يازیسی يادیما گلمیر. حال‌بوکی، او ایندیيه‌جن بئله بیر يازیيا آرتیق چوخدان امضا آتمالی و استعدادین ایلکین آچیلیشینی (پارتلايیشینی!) گؤسترن بو يازی اونون صنعت وثیقه‌‌سینه چئوریلمه‌لی ايدی. بو يازینی اوخويوب دئمه‌لی ايدین کی، باخ، قیسمت بودور! حتی سو کیمی لطیف بیر شئي بئله عینی نقطه‌‌يه آردیجیل دوشسه، داشی دئشه بیلر. ایللر گئدیر و منجه، قیسمت بو حاقدا دوشونمه‌لیدیر. 
عمومیتله گؤتورنده ایسه او، سون 30 ایلده اوزه چیخانلار آراسیندا حمید و ایلقارلا ياناشی اینتللکتوالیزمه ادعالی اوچ نفردن بیریدیر. هرچند کی، بو اینتللکتین سجیه‌سی ایلقاردا حمیددن، قیسمتده ایسه ایلقاردان فرقلیدیر، اؤزو ده او درجه‌‌ده کی، هر دفعه‌‌ سجیه‌سینی ديَیشدییندن آخیردا گلیب ائرودیسیيايا چئوریلیر (بیزده بیر قايدا اولاراق اینتللکت و ائرودیسیيانی قارشیدیریرلار، حال‌بوکی، بونلار فرقلی شئيلردیر) آمّا بو، قیسمتین سؤزوگئدن مسئله‌‌ده اؤز ياشیدلاری آراسیندا فورپوستا چیخماسینا مانع اولمور. منیم ایندی قیسمت مسئله‌‌سی اوزرینده اؤزل دايانماغیم، اونون تنقیدینه گئنیش يئر آيیرماغیم دا تصادفی اولمايیب، جدی پرسپکتیو وعد ائدن بو ائرودیت گنجین تکجه نقصانلاری يوخ، هم ده امکانلاری ايلا باغلیدیر. هر کسدن ده قابلیتینه گؤره گؤزله‌نیلیر. 
گونئل ائيوازلی‌نین «پوست انسان» مقاله‌سینی بیر مدت اؤنجه «ادبیات قزئتی»نده اوخوموشدوم و آنتولوگيايا محض بو يازینی وئرمه‌سینی اؤزوم اونا تکلیف ائله‌دیم. اینانمیرام کی، ان قاباقجیل آوروپا اؤلکه‌سینده بئله گنج يازارلار آنتولوگياسی دنیا ادب-فلسفی فیکری‌نین بو سون آنلايیشینا دایر يازی ايلا آچیلسین. حال‌بوکی، «پوست انسان» سؤزو ایلک دفعه‌‌ 1999-جو ایلده غرب فلسفه‌سینه گلنده بیزده حتی پوست مدرنیزم مجادیله‌سی بئله باشلامامیشدی. گونئلین پوست انسانا بیرطرفلی (پوزیتیو!) ياناشماسی و اونو ملی‌لشدیرمه (حروفی‌لشدیرمه!) جهدینه باخماياراق، آنلايیشی تانیتماق ایسته‌يی راضیلیق دوغورور. اینانیرام کی، او، بیلگیلرینی گلیشدیرمک شرطی‌له بیر نئچه ایل سونرا اورتايا پوست انسان و اونون ادبیاتدا ایفاده‌سی ايله باغلی يئتکین بیر کتاب قويا بیلر. ذکا و فهمینه گووندییم کئچمیش طلبه‌‌مده بو داخلی امکانی گؤرورم. 
يئری گلمیشکن دئيیم کی، گونئلین -گنج بیر خانیمین فلسفی، اؤزللیکله ده، ائزوتئریک ادبیاتا ماراغی، ي. بلاواتسکايا، م. گئندئل، ياخود ر. گئنونو اوخوماسی منیم اوچون سؤزون ياخشی آنلامیندا گؤزله‌نیلمز اولدو. البته‌‌، بو ماراق ائلخان، حمید، خانمیر، سلیم و ایلقاردا دا وار. آمّا گونئل بو مسئله‌‌ده ياشیدلاری آراسیندا، يقین کی، بیرینجیدیر و آرزو ائدیرم کی، اونون ائزوتئریک و بدیعی فیکری بیر آرايا گتیرمک جهدلری آدینی چکدیکلریمدن داها اوغورلو آلینسین. چونکی تکجه گنج يازارلار آراسیندا يوخ، عموما ادبیاتیمیزدا ائزوتئریک (باطینی!) تعییناتلی امضايا احتیاج وار. 
آمّا بوردا بیر قئيد ائله‌مک زوروندايام و بو، ساده‌جه گونئل يوخ، عموما قلم آداملاریمیزا عایددیر -هر هانسی مسئله‌‌ده تأثیرلندیین قايناقلاری گؤسترمه‌مک. آخی، پوست انسان موضوع‌سويلا باغلی دنیادا، ائله بیزیم اؤزوموزده ده يازانلار وار، اؤزوندن اؤنجه‌کینی يادا سالماق ایسه رسمی پروسئدور، ان آزی اتیکت قايداسیدیر. 
عینی فیکری اؤزونون کیچیک حجملی ائسسه‌لرینده ملی و دنیا ادبی-مدنی فاکتلارینا سؤيکه‌نیب، سؤز، سس و رنگی فوندامنتال ائستئتیک کاتئقوریالار کیمی چؤزمه‌يه چالیشان علمین نوریيه ده عاید ائتمک اولار. 
من بو قئيدلری ائتمه‌يه ده بیلردیم، آمّا هر ایکی گنجی آز-چوخ تانیدیغیمدان امینم کی، اونلار بونو مریفت صاحبینه اويغون آنلايیشلا قارشیلاياجاق. فضولی دئمیشکن، «طریق اهلینه عادتدیر تواضع آشینا گؤرگج». گونئل و علمینی طریق (يول) اهلی سايیر، هله ایلک کؤورک آددیملارینی آتدیقلاری بو يولچولوقدا اونلارا اوغورلار آرزو ائدیرم. آمّا هر ایکیسینه خاطرلاتماق ایسته‌يیرم -چتین يولا گیرمیسیز، بیر آز دا درینه گئتسز، ایسته‌سه‌نیز بئله گئری دؤنه بیلمه‌يه‌جکسیز. اوردان گئریيه يول اولمور. 
نسیمی حاقیندا ليلا اسدوللايئوانین علمی-کوتلوی، شهلا آصلانین پوبلیسیست اوسلوبداکی يازیلاری گنجلرین آکتواللیق دويغوسوندان خبر وئریر. آخی، رئسپوبلیکا پریزیدنتی جناب الهام علی‌یئو 2019-و نسیمی ایلی اعلان ائدیب! آرزو ائدیرم کی، گنجلرین داهی شاعره ماراغی ساده‌جه گونون طلبیندن (دبیندن!) دوغمايیب، آردیجیل سجیه داشیسین و گله‌جکده ده داوام ائتسین. 
تورال آدی‌شیرینین اؤز هم مکانی ب. واهابزاده‌نین، گولنار سمانین ایسه اؤز همزامانی روسلان دوست علی‌نین شعرلری حاقدا يازیلاری گنج آراشدیرماچیلارین سووئت دؤنمی کلاسیکلری و اؤز ياشیدلارینا ياناشماسی کیمی ماراقلیدیر. شعر چابالاری دا گؤسترن تورالین مقاله‌سی گؤستریر کی، يوکسک ضیالی ائتیکاسی ايلا سئچیلن بو گنج گله‌جک ادبی کاريئراسینی عموما تنقیده ده باغلايا بیلر و بلکه ده، بو داها ياخشی اولار. بو هم ده اونا گؤره لازیمدیر کی، سون ایللر تنقیده گلنلرین چوخو خانیملاردیر: ب. علی‌بيلی، ای. موسايئوا، ن. جاببارلی، ائ. آکیمووا، م. واحید… نهايت، گولنارین اؤزو. 
گولنار ادبیات اینستیتوتونون دوکتورانتی، ایکی مونوقرافيانین مؤلفیدیر (اونلاردان بیری حتی آذربایجانین سرحدلریندن کناردا ایشیق اوزو گؤروب) آنتولوگيايا وئردیی مقاله‌سیندن ده گؤرونور کی، پئشه‌کار تنقیده ادعالیدیر. آمّا بیر چوخ تنقیدچیلر کیمی اونون دا يازیسیندا ماراقلی اینجله‌مه‌لرله ياناشی عمومیلشدیرمه گؤرمه‌دیم. او، روسلانین شعرلرینی میصراع-میصراع آنالیز ائدیر، آمّا بو استعدادلی شاعر حاقیندا سنتز آپارمیر. ائله بیل کی، آوتوماتی سؤکوب، ائله‌جه آلت-اوست قويورسان. حال‌بوکی، مقصد اونو ساده‌جه سؤکمک يوخ، اؤيرنمک و سازلاماق، سونرا يیغاراق، داها پئشه‌کار آتش آچماقدیر. 
(ardı var – آردی وار)

Çevirəni: ( ائلیار پولاد ) ELYAR POLAD

Müəllif: ( اسد جهانگیر ) ESAD CAHANGİR

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Zaur Ustac – Min şükür

MİN ŞÜKÜR…

Bir yaqut gizlidi sədəf dalında,

Misli yox ölçülə sərraf dalında,

Min kəlmə şəlləyib əlif dalında,

Dildən dilə gəzdirənə min şükür…

* * *

Dədəm, babam nəğmə deyib, söz qoşub,

Kəsə gedib, doğru deyib, düz qoşub,

Məclis qurub, min oxuyb, yüz qoşub,

Teldən telə gəzdirənə min şükür…

* * *

Ustac deyər, hardan gələr bilinməz,

Ha deyilə, yeri dolar bilinməz,

Gülər gözdən qəm süzülər bilinməz,

Eldən elə gəzdirənə min şükür…..

20.10.2016. 12:57 (16’) Bakı.

Müəllif: Zaur Ustac

© Zaur USTAC,2019. Bakı.

WWW.YAZARLAR.AZ VƏ WWW.USTAC.AZ

“Yazarlar”-ın ad günüdür

Bu gün “YAZARLAR” jurnalının ad günüdür. (Jurnal 16 avqust 2007 – ci ildə qeydiyyatdan keçmişdir: ƏN-QN: 2319 MƏNBƏ: AJB PDF ARXİV YAZARLAR PDF ARXİVİ ) O gündən bu günə hələ qeydiyyat üçün müraciətnamənin MƏQSƏD bölümündə yazılmış fikrə sadiq qalır, yaşından və statusundan asılı olmayaraq, etika normalaranı gözləmək şərti ilə limitsiz-redaktəsiz bütün ehtiyacı olanların yazılarını heç bir ayrı seçkilik olmadan yayımlayırıq. Eyni bir mətn paralel olaraq iki saytda WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ yayımlanır. Vaxtaşırı ənənəvi qaydada yayımlar təşkil olunur. Yayımlardan əlavə “YAZARLAR” jurnalı xüsusi həvəsləndirici tədbirlər də həyata keçirir. Bunlardan ən məşhuru yeni nəşrlərə görə təqdim olunan “ZİYADAR” MÜKAFATI – dır. “ZİYADAR” ölkəmizin sərhədlərini aşaraq, demək olar ki, beynəlxalq bir ödülə çevrilmişdir. “YAZARLAR’ təhsil müəssisələri ilə də sıx əlaqə saxlayır və mütəmadi olaraq fərqlənən müəllim və şagirdləri mükafatlandırır. Tez-tez əlamətdar günlər münasibəti ilə olduqca müxtəlif mövzulu layihələr və müsabiqələr təşkil olunur. Və əlbəttə gələcək üçün planlarımız daha çoxdur. Bu gün münasibəti ilə bütün “YAZARLAR” – IN YAZARLARINI VƏ DAİMİ OXUCULARIMIZI təbrik edir, yeni-yeni müvəffəqiyyətlər arzu edirik. Sağ olun… Var olun… Bizimlə olun… UĞURLARIMIZ BO OLSUN!!!

QEYD:

Bu gün münasibəti ilə axşam saatlarında “YAZARLAR” – ın xüsusi buraxılışı olan “DAĞLAR” almanaxının satışı ilə əlaqəli şəkildə təşkil olunmuş UDUŞ kompaniyasının nəticələri açıqlanacaq.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru