Zaur Ustac – Hürriyyət

HÜRRİYYƏT
Min şükür hürriyyət ocağımız var,
Kölgəlik bir fidan ağacımız var…
Ey uca Yaradan Sən qoru bizi,
Daim, qaim eylə hürr elimizi.
Binə çadırları daş otaq eylə,
Özün bu ulusu min budaq eylə…
Nə qədər xalqlar var yox bir mətəsi,
Çoxunun dili yox kəlmə ötəsi…
Bizim söykənəcək dayağımız var,
Hələ yol alacaq oylağımız var…

===============================

حورریی یه ت
مین شوکور حریت اوجاقیمیز وار,
کؤلگه لیک بیـر فیـدان آغاجیمیـزوار…
ای اوجا یارالدان سه ن قورو بیـزی,
داییم , قاییم ائیله حورر ائلیمیزی.
بینه چادیرلاری داش اتاق ائیله,
اؤزون بو اولوسو؛مین بوداق ائیله…
نه قه ده ر خالقلار وار یوخ بیـر مه ته سی,
چوخونون دیلی یوخ کلمه اؤته سی…
بیـزیم سؤی که نه جه ک دایاغیمیـز وار,
حه له یول آلاجاق,اویلاغیمیـز وار…

Zaur Ustac “Əliş və Anna” poemasından.

Qeyd:

Foto 14 may 1993- cü ildə Yaşmada Azərbaycanın ilk yaradılan XTT-da Hərbi And İçmə günü çəkilib. Nisbətən hündür əsgər, İbrahimov Zaur (Balaxanıdan), digər əsgər isə Zaur Ustac

Müəllif: Zaur Ustac

© Zaur USTAC,2019. Bakı.

WWW.YAZARLAR.AZ VƏ WWW.USTAC.AZ

BAKIDA EV ALQI-SATQISI

Salam. Əgər ev-mənzilinizi satmaq istəyirsinizsə şərh bölməsində heç bir limit və vaxt məhdudiyyəti, sorğu -sual olmadan – sadəcə adınızı və bir e-mail adresi yazmaqla elanınızı tam pulsuz şəkildə yerləşdirə bilərsiz. Anında Sizinlə əlaqə saxlanılacaq. Sağ olun. Bizi seçdiyinizə görə təşəkkürlər.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

TƏQVİMDƏ BU GÜN

Təqvimin bu günü çox dəyərli, yaradıcı dostlarımız;

Natəvan DƏMİRÇİOĞLU,

Əlirza HƏSRƏT,

Adil İRŞADOĞLU

Rais RƏSULZADƏ doğum günlərini qeyd edirlər. Biz də onları bu şad günlərində təbrik edir, yeni-yeni yaradıcılıq uğurları aru edirik. Uğurlarınız bol olsun!!!

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

KAMAL CAMALOV

HÜSEYN CAVİD YARADICILIĞINDA UŞAQ PSİXOLOGİYASI

XX əsr Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişafında xüsusi xidməti olan sə­nət­kar­lar­dan biri də Azərbaycan romantik şeirinin banisi Hüseyn Caviddir. Onun bu janrda fəa­liy­yə­ti təsadüfi olmamışdır. Yaradıcılığında uşaq əsərlərinə əhəmiyyət verməsi, XX əsrin əv­və­lində Azərbaycanda milli məktəblər şəbəkəsinin nisbətən genişlənməsi və ana dilində dərs­­liklərin uşaqlar üçün oxu materiallarının yoxluğu ilə əlaqədar idi. Təsadüfi deyildi ki, bu zəruriyyət üzündən Azərbaycanda bir çox mütərəqqi fikirli ziyalıların (M.Ə.Sabir, A.Şaiq, A.Səhhət, S.S.Axundov, M.Mahmudbəyov və b.) təşəbbüsü ilə uşaqlara məxsus mət­buat orqanları nəşrə başlayır, dərsliklər çap olunurdu. Yeni nəsli maraqlandıran, zöv­qü­nü oxşayan xüsusi əsərlər yazılır, tərcümələr edilir, mətbuat vasitəsilə uşaqlara çat­dı­rı­lır­dı. Bununla da Azərbaycanın görkəmli maarifpərvər şair və yazıçıları bir tərəfdən sə­ləf­lə­ri (N.Gəncəvi, M.Füzuli, Q.Zakir, S.Ə.Şirvani) tərəfindən əsası qoyulan milli uşaq ədə­biy­yatı sahəsindəki işi davam etdirirdi, digər tərəfdən, uşaqların təlim-tərbiyə və təhsil sa­hə­­sində ehtiyacını ödəməyə çalışırdılar. H.Cavid də məhz bu yolda əmək sərf etmiş, öz ya­ra­­dıcılığı ilə Azərbaycanda milli uşaq ədəbiyyatının xəzinəsinə töhfələr vermiş, onu yük­sək pilləyə qaldırmışdır.

Uşaq ədəbiyyatının tematikası H.Cavid yaradılılığında nə qədər müxtəlif olsa da, bu sa­­hədə onun əsərləri zahirən nə qədər dağınıq və sistemsiz görünsə də onlar öz məzmunu eti­barilə vahiddir, tərbiyəvi mənasına görə bir-birini tamamlayır və inkişaf etdirir, onlarda da­xili birlik və məqsəd aydınlığı vardır.

H.Cavidin bu sahədəki bütün səy və cəhdi bir məqsədə – ümumiyyətlə, adamların, xü­susən gənc nəslin əxlaqi cəhətdən yüksəlməsinə yönəldilmişdir; o, adamı həm özü üçün, həm də cəmiyyət üçün yararlı etməyə, onun zəkasını həyat təcrübəsi ilə, bəşəriyyətin əsrlər boyu yaratmış olduğu ən yaxşı sərvətlərlə zənginləşdirməyə çalışırdı. H.Cavid gənc nəsli elə silahlandırmaq istəyirdi ki, o, ictimai mühiti mümkün qədər dərin və ətraflı başa düş­sün, mövcud vəziyyətə düzgün qiymət verməyi bacarsın və hətta lazım gələrsə, onu də­yiş­di­­rə bilsin. Uşaq ədəbiyyatında H.Cavidin irəli sürdüyü məsələlər elə aktual və həyatidir ki, bir əsr bundan əvvəl yazılmasına baxmayaraq onlar hələ indi də öz əhəmiyyətini itir­mə­miş­dir. H.Cavidin əsərləri insan şəxsiyyətinin və cəmiyyətin inkişafına mane olan qa­ra­gü­ruh­­çu qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq üçün oxucunu mədəniyyətə, maarifə, in­san­pər­vər­­liyə, xeyirxahlığa, dostluğa, əməkdaşlığa çağırır. Həm də bütün bunlar oxuculara, bi­rin­ci növbədə uşaqlara elə məharətlə təqdim edilir ki, hətta kiçik yaşlı uşaqlar belə çətinlik çək­mədən onu oxuya və başa düşə bilir.

H.Cavidin uşaq və yeniyetmələr üçün yaratmış olduğu səmimi, sadə, təbii lirik şeir­lə­ri öz maraqlılığı, həyatiliyi, tərbiyə, təhsil nöqteyi-nəzərdən faydalılığı cəhətdən əha­tə­li­dir. Onun Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının qızıl fonduna daxil edilmiş, indi də uşaqların dil­lər əzbəri olan «Qız məktəbində», «Sevinmə, gülmə quzum», «Öksüz Ənvər», «İlk bahar», «Çiçək sevgisi», «Qoca bir türkün vəsiyyəti», «Hərb və fəlakət», «Kiçik sərsəri» və s. ori­ji­nal şeirləri uşaq yaşına və psixologiyasına uyğun olaraq onlarda dünyagörüşünün, əq­lin, tə­fəkkürün, bədii zövqün və təxəyyülün formalaşmasına təsir edir. H.Cavidin uşaq ədə­biy­ya­tı sahəsində müvəffəqiyyətlə çıxış etməsi, onun uşaq əsərlərinin maraqlı, cəlbedici, uşa­ğın psixologiyasına uyğun olması ondan irəli gəlir ki, H.Cavid bir şair, dramaturq olaraq qal­ma­mış, həm də yüksək pedaqoji ustalığa malik bacarıqlı bir müəllim olmuşdur. Nakam öm­rünün axırına kimi müəllim işləyərək gənc nəslin təlim-tərbiyəsinə xidmət etdiyindən uşaq psixologiyasını daha dərindən öyrənmiş və onların yaşına müvafiq əsərlər ya­rat­mış­dır. Onun əsərlərinin tədqiqi və bu əsərlərdə irəli sürülən pedaqoji məsələlərin müəy­yən­ləş­­dirilməsi də H.Cavidin uşaq psixologiyasını incəliklərinə qədər bilən, uşaq aləmini ay­dın surətdə dərindən təsəvvür edən, əsl uşaq yazıçısına xas olan xüsusiyyətlərə malik «…nəcib, sevən, riqqətli, sakit, körpəcə sadədil bir qəlb, yüksək məlumatlı bir ağıl, şeylərə ay­dın bir baxış, yalnız canlı təsəvvür deyil, həm də canlı, şairanə bir xəyal, hər şeyi canlı, rəng­li surətlər halında təsəvvür etməyə qabil», uşaqları ata məhəbbəti ilə sevən şair-pe­da­qoq-psixoloq olduğunu təsdiq edir.

H.Cavidin şeirləri nəinki uşaqları, hətta böyükləri belə cəlb edir; bu şeirlər diqqəti cəlb edir, oxucunun qəlbinə daxil olur. H.Cavid öz yaradıcılığında belə tələbləri nəzərə al­mış­­dır; o öz şeirləri ilə uşaqları heyran edir, intizarda qoyur, sevindirir, ruh yüksəkliyi ya­ra­­dır və s. Elə buna görə də H.Cavid artıq romantik uşaq ədəbiyyatının yaradıcısı kimi yox, həqiqətən bədii realist uşaq ədəbiyyatının yaradıcısı olmağa çalışmışdır. H.Cavid Azər­­baycanda uşaq ədəbiyyatının sürətlə inkişafına ciddi təsir göstərmişdir. O, uşaqlar üçün yazılmış olan əsərlərdə yoruculuğa, darıxdırıcılığa, sıxıntılığa, səmərəsizliyə qarşı çıx­mış­dır. Öz uşaq ədəbiyyatı ilə H.Cavid uşaqlarda ideyalılıq, həyatilik, doğruçuluq, yük­sək bədiilik, zəngin bədii təxəyyül və s. kimi əxlaqi keyfiyyətlər tərbiyə etməyə ça­lış­mış­dır. Uşaqları yormadan, onları darıxdırmadan ədəbiyyat vasitəsilə onlara bilik vermək və tər­­biyə etmək Cavidin arzusu olmuşdur. Şair uşaqları uydurulmuş sayıqlamalarla al­dat­ma­ğın əleyhdarı, həyat həqiqətlərinin uşağa şərh edilməsinə tərəfdar idi.

Gözəl həyata çağırış, zülmkarlara qarşı amansız mübarizə aparmaq və insanın ya­ra­dı­cı qüvvəsinə inam H.Cavidin uşaq ədəbiyyatının əsas qayəsini təşkil edir. Həqiqət və xe­yir­xahlığın qələbəsinə inam onun bütün əsərlərinin tamlığını təşkil edir. Şairin əsərlərində hə­yat təcrübəsindən irəli gələn xalq müdrikliyi tərənnüm edilir; buna görə də onun ya­rat­mış olduğu uşaq ədəbiyyatı gənc nəslin tərbiyəsində böyük rol oynayır.

İlkin olaraq qeyd edək ki, H.Cavid pedaqoji-metodik fikir tariximizdə dərslik müəl­li­fi kimi də tanınır. Bildiyimiz kimi, XIX əsrin axırları – XX əsrin əvvəllərində milli dərs­lik kitablarımız yox dərəcəsində idi. Dərslik kitabları yazmağa təşəbbüs göstərən şair və ədib­­lərimiz Abdulla Şaiq və Hüseyn Cavid olmuşdur. Təsadüfi deyildi ki, 1919-cu ildə əməl dostları A. Şaiqlə H.Cavidin birgə yazdığı «Ədəbiyyat dərsləri» adlı dərslik ki­tab­ça­sı pedaqoji ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, müəllim və şagirdlərin istifadəsi üçün yararlı hesab edilmişdir. Bu tədris vəsaiti uğurlu nəşr idi. Müəlliflər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin «Hökumət mətbəəsi»ndə nəşr olunmuş dərslikdə dövrün ictimai si­fa­rişlərini və pedaqoji tələblərini gözləməyə çalışmış və demək olar ki, buna nail olmuşlar. Şüb­həsiz, belə debütün əsasında hər iki müəllifin çoxillik müəllimlik təcrübəsi, «uşaq ru­hu­nun mühəndisi» olmaq kimi psixoloq-pedaqoq keyfiyyətləri və ən başlıcası isə onların parlaq yazıçı istedadı dururdu. Məhz bunun nəticəsidir ki, H.Cavid uşaq şeirlərinin mahir ustası kimi tanınır və qiymətləndirilirdi.

Fikrimizcə, H.Cavidin uşaq şeirlərini məzmun-mündəricə baxımından iki qismə ayır­­maq olar: birinci qisim şeirlərində bu sahənin klassikləri kimi H.Cavid də uşaqların ətraf aləm haqqında tanışlığı, bilik və təsəvvürlərinin genişləndirilməsinə çalışır. Məsələn, «İlk bahar» və s. şeirlərində olduğu kimi. İkinci qisim şeirlərində isə daha çox özünün pe­da­­qoji baxışlarını – tərbiyə haqqında fikirlərini ön plana çəkir. Məsələn, «Öksüz Ənvər», «Qız məktəbində» və s. şeirlərində olduğu kimi.

«Kiçik bir məktəbliyə» həsr olunmuş «İlk bahar» şeirində şair ilk öncə baharın gəl­mə­si ilə təbiətdə baş verən canlanmanı qələmə alır. Cavid baharın gəlişi ilə insanların tut­qun  qəlbinin açılmasını, məktəbli oğlan və qızların bir ağızdan oxuyub-oynamasını, qol-qo­­la gəzib təbiətin bu füsunkar gözəlliyinə heyran olmalarını pedaqoji ustalıqla təsvir etmişdir:

                    Bahar, bahar gəlmiş, yenə ilk bahar;

                    Güllər, çiçəklər gülər, quşlar oynar.

                    Göyün altın saçlı qızı nur saçar,

                    İnsanların tutqun gönlünü açar…

                    Bir yanda məktəbli bir çox qız, oğlan

                    Oynaşıb oquşur həp bir ağızdan.

                    Əl-ələ, qol-qola şadan olurlar,

                    Haqqın qüdrətinə heyran olurlar.

H.Cavid çılpaq nəsihətə, didaktizmə yol verməmək üçün şeirlərini həyati hadisələr əsa­sında yazmışdır. «Öksüz Ənvər» şeirində oxuyuruq: Budur, oxuduğu sinifdə həmişə dərs­də və əxlaqda birincilik qazanan doqquz yaşlı balaca Ənvər neçə gündür ki, dərsdə su­sur, danışmır: dindirəndə də sel kimi göz yaşları tökür, hıçqırıqlara boğulur. Ənvər çox­dan­­dır ki, atadan yetim qalmışdır. Üç ay var ki, yeganə ümidi olan anası da sönmək üz­rə­dir. Ənvər hər sabah dərsə davam edir, ancaq fikri, xəyalı anasının yanında qaldığından müəl­limin söylədiklərini eşitmir, «bir şey anlamayır»:

                    Dalıb, dalıb gediyor, dərs için, vəzifə için,

                    Toqat yeyirsə də biçarə susmuş, ağlamayır.

Artıq səkkiz gündür ki, Ənvər dərsə getməyir. Artıq anasını itirdiyindən hər gün mə­zarı üstündə ağlar, sonra bayğın hal keçirər. Müəllimə gəldikdə isə, Ənvər onu yalnız bir şagird kimi maraqlandırır. Əgər şagird verilən tapşırıqlara əməl etməyibsə, məlum sə­bəb­lər üzündən belə dərsə gəlməyibsə, müəllimin nəzərincə tənbehə layiqdir. Bəs bir in­san, canlı varlıq və psixoloji-ruhi orqanizm olaraq Ənvəri duymaq, onun pərişan əhval-ru­hiyyəsinə aşina olmaq, təsəlli etmək lazım deyilmi:

                    Sorar sinifdə müəllim o kimsəsiz cocuğu,

                    Qızar da söylənərək hər gün arxasınca onun;

                    «Aman, nasıl yaramaz! Bax, bu həftə keçdi dəxi

                    Nə bir xəbər, nə bir iz var? Demək o bir çapqın…»

Şair şeiri ürək yaxan, qəlb titrədən aşağıdakı sonluqla bitirir:

                    Yarınkı gün o soluq çöhrə pürməlali təb,

                    Sinifdə ərzi-vücud etdi. Dərsə başlanacaq

                    Müəllim əksi, çatıq üzlə püritabü qəzəb,

                    Görüncə Ənvəri, qaldırdı:

                    – Ey Cocuq, mənə bax!

                    Sən, iştə hanki cəhənnəmdə, söylə, nerdə idin?

                    Düşünmə, söylə!

                    –  Əfəndim, şey…

–Ah, dəni, yaramaz!

                    Nasıl da bax dalıyor, sanki tülküdür qurnaz!..

                    Cocuqcığazda cavab: iştə bir sükuti-həzin…

                    Gözündə dalğalanır incə bir bahar buludu,

                    O həp baxıb duruyor, yoxdur onda hiylə və suç…

                    Sükuta qarşı müəllim qəzəblə bir, iki, üç

                    Toqatlayınca, cocuq bircə kərrə hıçqırdı;

                    «Aman, vay, annəciyim!..», sonra qəşş olub getdi;

                    Bu səs sinifdə olan cümlə qəlbi titrətdi.

Göründüyü kimi, bu parçada təsvir olunan müəllim də, sinif də köhnə cəmiyyətin müəllimi, şagird kollektividir. Müsibətlərə düçar olmuş balaca Ənvərin dərdindən, ələ­min­dən nə müəllimi, nə də şagird yoldaşları xəbər tutur. Səkkiz gün dərsə gəlməyən Ənvərlə ma­raqlanmırlar. Onu heç kəs duymur, üstəlik, patriarxal rejimin sərt, kobud tərbiyə üsul­la­rın­dan əl çəkməyən müəllimin yaramaz hərəkətləri Ənvəri daha da sarsıdır. Bu cavablar, na­layiq sözlər, «toqatlar» məktəbli şagirdin ürəyinin dərinliklərindən gələn hıçqırıqlara, göz yaşlarına və nəhayətdə, «qəşş olub» getməsinə səbəb olur.

H.Cavidin bilavasitə məktəblə bağlı olan şeirləri içərisində «Qız məktəbində» adlı şeiri də diqqəti cəlb edir. Cavid Gülbahardan sorduğu suallara dəyərli və məntiqli cavablar alır. Şeirin məzmunundan aydın olur ki, Gülbaharın atası «bəyzadə»dir. Müəlliməsi tə­rə­fin­dən Gülbara  elə aşılanıb ki, qızcığazın heç bir varda, dövlətdə, qızılda gözü yoxdur. Gül­­bahar müəlliməsinin söylədiyi kimi, «bir qızın, ancaq bilgidir, təmizlikdir ziynəti» söz­lə­rini şüar tutaraq məhəbbətinin allaha, onun göndərdiyi elçilərə, ata-anasına, müəl­li­mə­si­nə və ən nəhayətdə bütün insanlara olduğunu açıqlayır:

Müəlliməm hər gün söylər: «Onların yox qiyməti,

                      Bir qızın ancaq bilgidir, təmizlikdir ziynəti».

                      – Pək doğru söz. …Bu dünyada sənin ən çox sevdiyin

                      Kimdir, quzum, söylərmisin?

                                        – Ən çox sevdiyim ilkin

                      O allah ki, yeri, göyü, insanları xəlq eylər.

                      – Sonra kimlər?

                      – Sonra onun göndərdiyi elçilər.

                      – Başqa sevdiklərin nasıl, yoxmu?

                      – Var…

                      – Kimdir onlar?

                    Anam, babam, müəlliməm, bir də bütün insanlar…

 Qeyd etdiyimiz kimi, məktəblə valideynlər arasında bu kimi sıx əlaqə yaradılmalı, vahid tələblər sistemindən yanaşılmalıdır. 

«Sevinmə, gülmə, quzum!» adlı şeirində isə H.Cavid insan şəxsiyyətinin tə­şək­kü­lün­də tərbiyənin rolunu yenə yüksək qiymətləndirir. Şeirdə qeyd edilir ki, birinə ağır fə­la­kət üz verərsə, belə hala sevinmək lazım deyildir. O, «zavallıların», «bikəslərin» qəlbinə to­xunmamağı məsləhət edir.

         Sevinmə, gülmə, quzum, kimsənin fəlakətinə;

         Bu  hal, əvət, eyi bir şey deyil, sevinmə, saqın!

         Sevinmə başqasının hali-pürsəfalətinə,

         Toxunma qəlbinə bikəslərin, zavallıların.

         Toxunma ruhum! Əvət, kinlidir fələk, bir gün…

         Qızar, həmən gücənib intiqam alar səndən.

         Bu gün gülən yarın ağlar, saqın öyünmə, düşün!

         Düşün də munis ol! İncitmə, qırma kimsəyi sən!..

Göründüyü kimi, şair-müəllim uşaqları yoldaşlıqda, dostluqda möhkəm olmağa, biri-birilərinin qəmlərinə, sevinclərinə şərik olmağı, tən olmağı məsləhət edir. H.Cavid bu cür hikmətamiz sözləri aydın, obrazlı, saf Azərbaycan milli koloritində, canlı təsvir olunan ha­disələr fonunda elə bacarıqla verir ki, şagirdlər bunu daha aydın başa düşür, ondan tə­sir­lənir, öz əməli işlərində və davranışlarında bu tələblərə əməl etməyə çalışırlar.

Şairin uşaq əsərlərinə xas olan xüsusiyyətlərdən biri də onun şeirlərinin konkretliyi, fikir aydınlığı ilə fərqlənməsidir. Cavidin yuxarıda adları qeyd olunan şeirləri məhz bu cə­hət­dən də maraqlıdır. Bu şeirlərdə artıq ifadə və sözlərə rast gəlmirik, hər sözün öz yeri, öz mə­nası vardır. Şair həmişə lakonik şəkildə sözlə çox məna və fikir ifadə etməyə çalışır ki, bu da uşaqlar üçün yazılan əsərlərə verilən mühüm tələblərdəndir.

H.Cavid əsərlərində irəli sürdüyü ideyanı, elmi məlumatları, həyat hadisələrini elə ma­raqla, elə real şəkildə ifadə edir ki, hər bir şagird, uşaq həmin məlumat və hadisələri ay­dın dərk edir, düşünür, müqayisə edir, müstəqil mühakimə yürüdə bilir. Cavid əsərlərində əsas ideyanı – şagirdlərə aşılanacaq əxlaqi keyfiyyətləri daha təsirli çatdırmaq üçün həmişə mən­fi və müsbət keyfiyyətləri – yaxşılıq-pislik, sadəlik-təkəbbürlülük, təvazökarlıq-lov­ğa­lıq, xeyirxahlıq-bədxahlıq, tənbəllik-işgüzarlıq və s. bir-biri ilə qarşılaşdırır. Bunlardan han­sının yaxşı keyfiyyət və hansının pis sifət olduğu uşaqlara əsaslı sübutlarla izah edilir. Bu da əsərdə irəli sürülən tərbiyəvi ideyanın şüurlu şəkildə mənimsənilməsini təmin et­mək­lə uşaqlarda müstəqilliyi, təşəbbüskarlığı və fikir fəallığını yüksəldir.

Qeyd etmək lazımdır ki, H.Cavidin uşaq şeirləri nəinki uşaqlar üçün tərbiyə mək­tə­bi­dir, eyni zamanda, yaşlı nəsli də dərindən düşündürməyə sövq edir, onların əxlaqına, mə­nəviyyatına qida verir. Heç təsadüfi deyildir ki, şair-müəllimin uşaq şeirləri dəfələrlə Abdulla Şaiqin hazırladığı milli uşaq dərsliklərində, o cümlədən «Türk çələngi», «Qiraət ki­tabı», «Türk ədəbiyyatı» kimi milli dərslik kitablarında nəşr edilmişdir.

Bütün bu deyilənlər göstərir ki, H.Cavidin gənc nəslin təlim və tərbiyəsində uşaq ədə­biyyatının əhəmiyyətini aydın dərk etdiyini, onun yaradılması üçün məhsuldar ça­lış­dı­ğı­na sübutdur.

Yekun nəticə olaraq qeyd edək ki, Hüseyn Cavid gənc nəslin tərbiyə olunmasında uşaq ədəbiyyatına böyük əhəmiyyət vermiş, nəinki sözdə, hətta pedaqoji fəaliyyəti illərində də uşaq­lar üçün necə yazmağın lazım olduğunu əyani olaraq göstərmişdir. H.Cavid tərəfindən yaradılmış uşaq ədəbiyyatı təsadüfi söylənilmiş fikirlər yığını deyil, mün­təzəm şəkildə şərh edilmiş pedaqoji ideyalar sistemidir. H.Cavidin uşaqlar üçün yazıb ya­ratmış olduğu əsərlər müəyyən bir məqsədə yönəldilmişdir. Həmin əsərlərin ya­zıl­ma­sın­da uşaq psixologiyasının xüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır. Bildiyimiz kimi, XI sinif şa­gird­lə­rinin dərsliklərində Hüseyn Cavidin əsərləri tədris edilir. Arzu edərdik ki, ibtidai sinif şa­gird­lə­rinin də dərsliklərində böyük ideallar şairinin şeirləri öz əksini tapmış olsun.

Müəllif: Kamal Camalov

Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

BİR AYDIN KƏRKÜKÜMÜZ VAR

 Aydın KerküK HAQQINDA

Yüzlerce Aydınlarımız var
Fakat Bir Aydın Kerkük’ümüz var…
Hayat çırpınır dalgalarıyla öyle alıp götürüyor bizi ki, her şeye yetiştiremiyoruz. Hatta bazen yanı başımızda, geceli gündüzlü koşturarak kültürümüze, davamıza emek veren insanlarımızı göremez gibi oluyoruz. Hak ettikleri kadar arayıp soramıyor, ilgilenemiyor, değerlendiremiyoruz. Borçlu kalıyoruz illâ.
Gerçi bunlar, vermekte oldukları emeklere karşı kimselerden teşekkür beklemiyor, öne çıkmayı ve ya “vitrinde” görünmeyi amaçlamıyorlarsa da, yine de üstümüze düşen hakları vardır. Yerine getirmeliyiz.
Bunlardan biri Aydın Kerkük’tür.
“Aydın” Türkmenlerin sevdiği adlardan biridir. Aydın adında yüzlerce insanlarımız vardır. Kerkük de tıpkı ona göre, Türkmenler arasında yaygın olarak kullanılan bir soyadıdır. Fakat Aydın Kerkük adında tek bir aydınımız vardır, hepimizin bildiği, hepimizin tanıdığı. Yazar, şair gazeteci ve Türkmen Edebiyatçılar Birliğinin öteden beri başkanlığını yapan Aydın Kerkük. Bu ad aslında edebiyat alanında kullandığı adlardan biri, fakat en yaygınıdır. Yer yer Abdulkadir Dağlarca, Cahit Yanardağ imzalarını da kullanmıştır. Kimliğinde, Abdulkadir Seyit Cebbar olarak geçer. Edebiyat çalışmalında kendi adları yerine, değişik nedenlerden dolayı, özel ad ve imzalar kullanan yazların sayısı az değildir. Bunlara Aziz Nesin’i bir örnek olarak gösterebiliriz. Asıl adı Mehmet Nusret Nesin’di.
Aydın Kerkük çok erken tanıştığım edebiyatçı dostlarımdan biridir. Yaşıtımdır. Benim gibi 1952 yılında dünyaya gelmiştir. Ancak benden çok önce edebiyat sahasına çıkmıştır. Her Türkmen edebiyatçısı gibi, edebiyata şiir kapısından girdiği için, basın organlarımızda ilkin şiirleriyle görünmeye başlamıştır. İlk şiiri on yedi yaşındayken Kardeşlik dergisinin Aralık-Ocak /1968-1969 çift sayısında genç kalemler sayfasında yayınlanmıştır. “Kerkük’ün Hasası” adındadır. Metni şöyle:
Bir garip ozan misali
Coşar Kerkük’ün Hasası
Sevdalanmış deli deli
Koşar Kerkük’ün Hasası
***
Alır dağlardan hızını
İnletir dertli sazını
Döker dizini dizini
Taşar Kerkük’ün Hasası
***
İner dağlardan dağlardan
Geçer bağlardan bağlardan
Sinesi dolu dağlardan
Yaşar Kerkük’ün Hasası
***
O bir garip geçer durmaz
Bizim halimizi sormaz
Taş köprüden haber vermez
Aşar Kerkük’ün Hasası
***
“Aydın” Ağlar için için
Kimse bilmez bunu niçin
Ey vatanım senin için
Yaşar Kerkük’ün Hasası
Tam elli yıl önce yazılan bu şiirde işlenen tema ve kullanılan ifade tarzı, Aydın Kerkük’ün edebiyat dünyasına kendini tam yetiştirdikten sonra girdiğini göstermektedir. Ve okuyucunun vicdanında şöyle bir kanaat oluşturmaktadır ki, Aydın Kerkük tek şiir türünü benimseseydi, tek bu türün çizgisi üzerinden ürünler verseydi, şimdi Türkmenlerin parmakla gösterilir üst düzey şairlerinden biriydi. Belki de, en ileride gelen şairiydi. Fakat o, yeteneğini tek bu yönde değil, değişik yönlerde kullanmayı tercih etmiştir. Bu tercihin nedenleri başında, edebiyatımızdaki boşluklar, kültürümüzdeki eksiklikler gelir. Doldurulması gereken boşluklar, giderilmesi gereken eksiklikler. Bütün bunlarda katkısı olsun diye kendini tek bir yönde tutmak istememiş ve denediği her türde övünülür denecek bir derecede başarılı olmuştur. Gençlik döneminden kendini iyi bir kültür ile donatan Aydın Kerkük, Kardeşlik dergisinde yayımlanan kimi şiir ve yazıların, bazı kaynaklardan çalınmış olduğunun farkına, yazı işleri kurulundan daha önce varmıştır. Bu konuda dergiyi uyarmıştır. Uyarıya şu karşılığı almıştır: “Mektubunuzu üzülerek okuduk. Geç cevap verdiğimize özür dileriz. Bazı insafsız kimselerin, başkalarının yazı ve şiirlerini çalarak dergiye göndermeleri, maalesef, vaki oluyor. Onların isimlerini burada açıklamak istemiyoruz. Ama gelecekte yazı ve şiirlerine dergimizde yer vermemeye kararlıyız. (Sayfa: 40, Sayı: 1-2, yıl: 1069).
Diploma başka, edebiyat başka… Her insan, koşullar müsait ise, diploma sahibi olabilir. Diploma – gerçi günümüzde bu özelliğini bir az kayıp etmişse de -insana geçimini sağlamak için aradığı yollardan biridir. Oysa edebiyat bir merak konusudur. Bu merakı insan, okul ile değil, okumayla geliştirir. Yani kişisel gayret ile kazanılabilen bir avantajdır edebiyat. Aydın Kerkük de sınıf koltukları üzerinden değil, kişisel eğitim, öz öğretim ile bu günkü konuma gelmiştir. Ortaokulun son sınıfına kadar eğitim alma fırsatını elde edebilmiştir. Geçim sıkıntıları yüzünden okulu bırakarak, serbest işlerde çalışmak zorunda kalmıştır. Arta kalan zamanından yararlanarak, kendini geliştirmek için, kitaplara sarılmıştır. Zaman zaman da edebiyat ortamında tanınan hocaların meclislerine katılmış, kulak kesilerek dinlemiş, kitaplarda bulamadığı bilgileri, her zaman şükranla andığı o güzel insanlardan öğrenmiştir. Kitap sevgisinin ilk coşkulu günlerini yaşarken, bu sevginin bir ifadesi olarak, küçük de olsa, bir kitapçılık dükkânı kurmuştur. Burasını, yalnız geçimini kazanmak için değil, ayrıca dost yazar ve şairlerle buluşma yeri olarak kullanmıştır. O tarihlerde Türkmen edebiyatıyla ilgili her kitabı, özellikle de yeni çıkan kitapları buradan elde etmek olanağını her kese sağlayabilmiştir.
İşte kendisiyle tanışmam o yıllara dayanır. O yıllarda, yeni çıkan kitaplar ile ilgili değerlendirme yazıları yazmaktaydı. Salah Nevres’in “Aynada Zaman” kitabı hakkında yazdığı değerlendirme, yurt gazetesinde yayımlanan ilk yazısıdır (Sayı: 115/1972). Bizim 1978 yılında çıkarmış olduğumuz “Sana Doğru” adlı ilk şiir kitabımız hakkında da aynı gazetede bir yazısı yayımlandı (Sayı: 483/1979). Yazısına Franz Kafka’nın tecrübelerinden söz ederek başlıyor ve kitabımızı için şunları söylüyordu: ” Kazancı bu kitabında, adından da anlaşıldığı gibi, aşk konulu şiirlerini toplamıştır. Zaten o bir duygu şairidir. Kendine özgü bir deyiş ve yumuşak bir söyleyişi vardır. Dili sade ve temizdir.”
Bu birkaç cümleye, edebiyat dünyasına yeni adım atan biri olarak, çok sevinmiştim. Bir dost beğenmişse, birçokları beğenmiştir diye içimden geçirerek, başımı bulutlar arasında hissetmiştim. Yola, bir kat daha cesaretle devam etmeme neden olmuştu. Bu yüzden ne zaman Aydın Kerkük ile bir araya gelsem veya nerede adını duysam, o yazıyı minnetle hatırlarım.
O sıralarda yayımladığı yazılarında çoğunlukla yeni çıkan kitapların tanıtımı ile Türkmen edebiyatına damgasını vuran yazar ve şairlerle ilgi biyografik ve örnek içerikli yazılar yazmaktaydı. Bunları döneminin Kardeşlik dergisi, Yurt gazetesi gibi basın organlarımızda yayınlamaktaydı. İsmet Sarıkahya’nın tespitine göre Kardeşlik dergisinde 29 yazısıyla iki şiiri, Yurt gazetesinde ise 28 yazı ve şiiri çıkmıştır.
2003’ten sonra basın organlarımızın sayısı artınca, yaklaşık hepsinde katkısı oldu. Bunların başında “Kale”, Es-Sadık” “Mezopotamya” “Sümer” ” Yıldız” adlı dergi ve gazetelerle, “Türkmeneli” ve “Kerkük” dergi ve gazeteler gelir. Bu iki son gazete ve dergide katkısı yalnız yazı yayınlamakla sınırlı olarak kalmamıştır. Yazı işleri kurullarında da yer almıştır. Bu kadroların önemli unsurlarından biri olmuştur. Türkmen Edebiyatçılar Birliği tarafından başlangıçta gazete olarak, daha sonra dergi şeklinde çıkarılan “Kerkük” basınının kapanışına kadar, yazı işleri yönetmenliğini yapmıştır. Türkmeneli gazete ve dergisinin günümüze kadar Türkçe bölümlerinin sorumlusu olarak çalışmaktadır.
Aydın Kerkük için tarih 2003’de başlamamıştır. Ömrünün gençlik yıllarından başlamış ve hiçbir dönemde davamızın nöbetçiliğini yapmaktan geri kalmamış veya bu davaya sırt çevirmemiştir. Başlangıçtan beri, davaya katılanların bir kısmından farklı olarak, o dönemlerde aldığı milli terbiye kurallarının dışına çıkmamıştır. Kendi kişisel çıkarları, aklının ucundan bile geçmemiştir. Bu yolda, yapılması ne gerekirse, onu hep en tertemiz bir vicdan ile yerine getirmeye çalışmıştır. Bu yüzden, o yıllarda geçim düzeyi, maişet seviyesi neyse, bu günlerde de aynıdır. Şikâyetçi değil. Her zaman millet ve mücadele sağ olsun diye şükür ederek, elinin içini-arkasını öpmekte, başına götürmektedir
Evet, Aydın Kerkük için tarih 2003’te başlamamıştır. Millet, gelip geçen rejimlerin testere dişleri arasında tüm haklarıyla, hatta tüm varlığıyla çiğnendiğini fark ettiği günlerden, mücadele urbasını giymiş, kalemini eline alarak yola çıkmıştır. Ne kadar koruyabilirse, savunabilirse, korumuş, savunmuştur. Özenini bir ara çocuklara vermiştir. Bunları kurtarmak mümkünse, milleti de kurtarmak mümkün olacaktır. Çocukları kurtarmak, onları dillerine bağlamak, onları milli duygu ile beslemek yolundan geçer diye düşünmüştür. Doğru bir düşünce kuşkusuz… 1972 yılında çıkarmış olduğu “Çocuk Şiirleri” adlı kitap, bu düşünceyi hayata geçirmek yolunda atılan önemli bir adımdı. Kitabı, kısa bir cümleyle okurlara sunmuştur: “bu günün küçükleri, yarının büyükleridir”. Çok manidar bu cümleden sonra kitaba, Ziya Gökalp, Tevfik Fırat, Mehmet Necatı Orankay gibi Türkiye şairleriyle bizimkilerden güzel örnekler almıştır. Kitap, Türkmen edebiyatı çocuk şiiri alanında, Reşit Kazım Beyatlı’nın 1968 yılında yayınlamış olduğu “Mektepli Şarkı ve Şiirleri” adlı eserden sonra, ikinci eserdir. Onda bulunan şiirlerden birkaç şiir içerse de, farklı şiirler çoğunluğu oluşturmaktadır. Bu yüzden, “Mektepli Şarkı ve Şiirleri” kitabı yayınlanırken, millet tarafından ne kadar ilgi görmüşse, o kadar ilgi görmüş ve onun kadar bir boşluğu doldurmuştur.
Bir yıl sonra, yanı 1973 yılında “Nazım Refik Koçak’ın Hayatı ve Şiirleri” hakkında hazırlamış olduğu eser de, aynı ilgiye nail olmuştur. Nitekim şair hakkında daha sora yapılan bütün çalışmalarda, hatta Rahmetli hocamız üstat Ata Terzibaşı’nın “Kerkük Şairleri” kitabında, kaynak olarak gösterilmiştir.
1981 yılında, diğer nadide bir çalışmaya imza atmıştır. “Hicri Dede: Hayatı ve Eserleri” adlı bu çalışma, altı temel bölümden oluşmaktadır: “Hicri Dede hakkında yazılan yazılar”, “Şairin oğlu Faik Dede’ye çağrılar”, “Şiirlerinden örnekler”, “Hoyrat ve Dörtlükleri”, ” Filistin hakkında yazdığı Şiirler”, ve “Hakkında yazılan mersiyeler”. Bu eser yalnız Hicri Dede hakkında kapsadığı önemli bilgiler açısından değil, ayrıca Dede’yi o tarihlerde kendilerine mal etmek isteyen bazı etnik gurupların iddialarını çürütmek, ağızlarını kapatmak açısından da çok önemli ve tam zamanında yayımlanmış bir belge niteliğindedir. Bu yüzden edebiyat ortamında hak ettiği takdire şayan olarak karşılandı. Eser, daha sonra Dede hakkında neler yazılıp söylendiyse de, günümüze kadar değerinden fazlaca bir şeyler kayıp etmemiştir.
2003 yılında çıkardığı “Ata Terzibaşı’nın Hayatı ve Eserleri” adlı kitap da, az önce sözünü ettiğimiz eserin bir benzeridir. Yine derlemedir. Ancak ne var, yarısı Arapça yarısı Türkçe olarak üzere iki dildedir. Türkçe bölümünde Aydın Kerkük’ün kendisinin kaleme almış olduğu iki değerlendirme yazısının yanı sıra, hocamız hakkında yazılan yazılar ile eserlerinden örneklere yer verilmektedir. Arapça bölümü de ayni şekilde tertip edilmiştir. Burada hocamızdan verilen örnekler, Arapça çalışmalarından alınmıştır. Eserin en önemli bölümü, Hocamızın edebiyat sahasına atıldığı günden, 1992 yılına kadar basın organlarında yayınlamış olduğu yazılarının bibliyografyasını içeren bölümdür. Tam on dört sayfadan oluşan bu bölümden anlaşıldığına göre, hocamız, ilk yazısını Arapça olarak “Kerkük Köprüsü” adında 15. 4. 1946 tarihinde Bağdat’ta çıkarılan El-Cihat dergisinde yayınlamıştır. Ve yazarlığı boyunca “A. T” rumuzu başta olmak üzere yazılarında değişik imzalar kullanmıştır.
Aydın Kerkük’ün, sözünü ettiğimiz çalışmaları yanında, diğer yayımlanan ve yayımlanmayan çalışmaları da vardır. Bütün bu çalışmaların gerçekleşmesinde harcadığı çabalar göz önünde tutulursa, yine de onun, davamıza, kültürümüze vermiş olduğu hizmetleri hakkıyla değerlendirmek yeterli olmayacaktır. Çünkü her çalışmanın görünmeyen tarafları vardır, çile çektiren, gerginliğe neden olan, kolaylıkla atlatılmayan zor tarafları. Aydın Kerkük de, o çalışmaları yaparken, şüphesiz ki, bunları yaşamıştır. Hatta çalışmalarına aynı kararlılık ile devam ettiği için, günümüzde de yaşamaktadır denebilir. Türkmen Edebiyatlar Birliğinin öteden beri başkanlığını yapmaktadır. Birliği geliştirmek için, elinden geleni geride bırakmamaktadır. Fakat bunu başarmakta kimi maddi, kimi manevi zorluklarla karşılaşmaktadır. Maddi zorlukların üstesinden gelmek, bazen, mümkün oluyorsa da, manevi zorlukları atlamak kolay olmuyor nedense. Edebiyatçılarımızın zevkleri ayrı, mizaçları ayrı, kültürleri ayrı, istekleri ayrı, nazları ayrı… Bu gibi insanlar arasında iş görmek kolay mı dersiniz. Elbette ki değildir. Buna karşın Aydın Kerkük, söylemesi uygunsa, ağacı ortasından tutmaya çalışıyor. Her hafta bir etkinlik, bir faaliyet… Kimi muhteşem, kimi sıradan… Kimi imkânlar dâhilinde, kimi imkânları zorlayarak… Hedef, bir yandan, Türkmen edebiyatını bütün teferruatıyla canlandırmak, aydın yüzünü göstermek, öte yandan gönülleri/ kuşakları birbirine bağlamak, söylem ve eylem birliğini sağlamaktır. Aydın Kerkük, bütün bu hedeflerin peşinde. Şimdi değil, yıllar öncesinden. Mücadele urbasını ilk giydiği günlerden, parmakları arasına kalemini ilk sıkı tuttuğu günlerden… Bu urbayı çıkarmayacak, o kalemi elinden düşürmeyecek, eminim. Geri kalanı Allah’tan, Allah güç versin, sabır versin, sağlık, esenlik versin, Kaç Aydın Kerkük’ümüz var.

Mehmet Ömer Kazancı
16. Ekim 2019

Mənbə: CENGİZ SUBHI AĞA AVCİ

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Лейла Алиева

ВОЛШЕБНЫЙ ЛЕС

Волшебный лес с таинственным рассветом,
Здесь время только мне принадлежит!
Кто овладел бессмертности секретом,
Мгновеньем каждым жизни дорожит!

Толпа спешащих в никуда прохожих
Вопросом не разрушит тишину!
О, одиночество всех благ мирских дороже!
Минуту дольше часа растяну!

Застывший лес! Не я его владыка!
Но он сейчас принадлежит лишь мне!
Не злюсь на жизнь, что есть короче мига!
Мне бесконечность виделась во сне!

Не злюсь на зной людской никчемной боли,
Все чувства каждого вместив в себя!
Потоком слез! Слез радости без соли,
Как проливным дождем, что ждет земля,

Польем деревья, долы и вершины,
Где каждый человек – ларец чудес!
Не бойтесь рушить скучные равнины!
Пусть вырастет на них волшебный лес!

Автор: Лейла Алиева

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Xəlil Rza Ulutürk

Bu gün (21 Oktyabr 1932) onun doğum günüdür …azadlığı qram-qram deyil, bütöv istəyən şairin…. , …Gündoğandan Günbatana bütün Yer kürəsini özünə Vətən bilən şairin…. , ….canı canından olan ciyarparəsini bu torpaq uğrunda şəhid verən bir şairin ad günüdür, bu gün… ruhu şad olsun…

QISA ARAYIŞ:

Xəlil Rza Ulutürk 1932-ci il oktyabr ayının 21-də Azərbaycanın Salyan rayonunun Pirəbbə kəndində anadan olmuşdur. Gəlişi ilə ailəyə sevinc bəxş etmiş, körpəyə babası Xəlil öz adını vermişdir. Körpə qayğı və nəvazişlə böyüdü. Yeddi yaşı olanda onu məktəbə göndərdilər.

        İki saylı Salyan rayon orta məktəbində təhsil aldığı ilk illərdən Xəlil öz çalışqanlığı, fərasəti və davranışı ilə müəllimlərinin rəğbətini qazandı. O, Salyan şəhər kitabxanasının ədəbiyyat dərnəyinin fəal üzvü idi. Məktəb illəri Xəlilin bədii ədəbiyyat aləminə, poeziyanın əzablı, romantik yaradıcılıq meydanına çıxması üçün bir hazırlıq dövrü oldu. Onun şifahi xalq ədəbiyyatını, klassik və müasir yazıçıların əsərlərini mütaliə etməsi, istər-istəməz onda yazıb-yaratmağa güclü həvəs oyatmışdır. Xəlil Rza hələ gənc yaşlarından onu həyəcanlandıran, düşündürən hadisələri bəzən poetik dillə ifadə etməyə çalışırdı.

        Onun ilk mətbu şeri 1948 ci ildə“Azərbaycan pioneri” qəzetində dərc olunmuşdur. 1949 cu ildəXəlilin Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinə daxil olması, Bakı ədəbi mühüti onun yaradıcılıq imkanlarına geniş yol açdı: Universitetdə ədəbiyyatşünas alim Cəfər Xəndanın, sonralar şair Bəxtiyar Vahabzadənin rəhbərlik etdiyi ədəbi dərnəkdə, istərsə də Azərbaycan Yazıçılar Birliyində xalq yazıçısı Mirzə İbrahimovun başçılığı ilə keçirilən “Gənclər günü”məşğələlərində fəal iştirak etmək Xəlil Rzanın şair kimi yetişməsinə ciddi təsir göstərirdi.

        1954 cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetini bitirən Xəlil Rza əmək fəaliyyətinə “Azərbaycan qadını” jurnalı redaksiyasında başlamışdır. O, burada ədəbi işçi vəzifəsində çalışdığı ilk ildə dövrü mətbuatda çap etdirdiyi məqalə və şerlərlə ədəbi ictimaiyyətin diqqətini cəlb etmişdir.

        1954 cü ildə Xəlil Rza SSRİ Yazıçılar  ittifaqının üzvü seçilir. Onun ilk şeirlər toplusu – “Bahar gəlir”kitabı (1957) nəşr olunur. 1957 ci ilin avqust ayında Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı Xəlil Rzanı Moskvaya, M. Qorki adına Dünya Ədəbiyyat İnstitutu nəzdində olan iki illik Ali ədəbiyyat kurslarına göndərməsi də gənc şairin gələcəyinə inamla bağlı olması idi.

        Xəlil Rza İnstitutda rus ədəbiyyatının görkəmli sənətkarı Pavel Antokolskinin rəhbərlik etdiyi bölmədə poeziyanın nəzəri əsaslarını öyrənməklə yanaşı, dünya xalqlarının mədəni irsi ilə də yaxından tanış olmuşdur. Moskvada təhsil aldığı illərdə rus şairi Samuel Marşakın evində və Yasnaya Polyanada dahi Lev Tolstoyun xatirə muzeyində olması,Leninqrada “Ermitaj” xəzinəsinə kollektiv səfəri, Nazim Hikmət və Şoloxovla görüşləri gənc şairin xatirəsində dərin izlər buraxmışdır.

        1959 cu ildə Xəlil Rza Bakıya qayıtdıqdan sonra Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun aspiranturasında təhsilini davam etdirmişdir.

        1984-cü ildə şairin “Ömürdən uzun küçələr” kitabı və SSRİ xalqlarının dillərindən tərcümə edilmiş poetik əsərlərdən ibarət

“Qardaşlıq çələngi” adlı toplusu cəmiyyət tərəfindən Azərbaycan SSR Dövlət mükafatına təqdim olunsa da, bu fikir hakim dairələrin etirazına səbəb olmuşdur. Şairin ən böyük vəzifəsini yazıb-yaratmaqda görən Xəlil Rza yorulmadan, var qüvvəsi ilə çalışır, yeni şeirləri, elmi araşdırmaları ilə təsəlli tapırdı. İstedadlı şair Xəlil Rza 1985 ci ildə “Maqsud Şeyxzadənin bədii yaradıcılığı və Azərbaycan özbək ədəbi-əlaqələrinin aktual problemləri” mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edir.

        1986 ci ildə Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafındakı xidmətlərinə görə ona “Əməkdar İncəsənət Xadimi” adı verilir.

        80 ci illərin axırlarında xalq azadlıq hərəkatı genişləndiyi zaman Xəlil Rzanın gur səsi Azərbaycanın hər yerindən eşidilirdi.

        Azərbaycan ziyalıları zaman-zaman öz yaradıcılıqlarında azərbaycançılıq ideyasına müraciət etmişlər. Bu sahədə mərhum şairimiz Xəlil Rza Ulutürkü xüsusi ilə qeyd etmək vacibdir. Öz idealı uğrunda mübarizə aparan  ziyalılar ordusu içərisində Xəlil Rza Ulutürk istiqlal şairləri Məhəmməd Hadi, Əhməd Cavad, Məhəmməd Biriya kimi tarixi önəm kəsb etmişdir. Xəlil Rzanın milli idealında azərbaycançılıq – Azərbaycanın taleyi və ideyaları ilə möhkəm bağlıdır. Sənətkarın poeziyasında Vətənin, xalqın ümumiləşmiş obrazı zəngin mənbələrlə, qaynaqlarla müşayiət olunmuşdur.Xəlil Rza azadlıq idealı ilə poeziyasına bəşəri məzmun gətirmişdir. O, Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, ədəbiyyatşünas alim, ictimai-siyasi xadim, milli demokratik hərəkatımızın mücahidi, Azərbaycan poeziyasında görkəmli ədəbi simadır.

        Onun poeziyasının kökü, mayası  Vətən eşqi torpaq və dünya ilə bağlıdır. Şair yazırdı:

Biz Türkləriz…Vətənimiz başdan-başa yer kürəsi

Bayrağımız al günəşdir, çadırımız göy qübbəsi.

Xəlil Rza “şübhəli şəxs” kimi təqib olunmuş, 1990 ci il yanvarın 26 da SSRİ Dövlət Təhlükəsizliyi əməkdaşları tərəfindən həbs edilərək Moskvaya – Lefortovo həbsxanasına göndərilmişdir. Aramsız sorğu-sual, ağır ittiham şairin iradəsini qıra bilmir, o, zindanda da  azadlıq uğrunda mübarizəsini davam etdirir.  8 ay 13 gün öz mühitindən təcrid olunmuş şair, odlu-alovlu qəlbinin işığında “Lefortovo gündəliyi” ni, 200 dən çox şer, poema və məktubunu qələmə alır.

        “Lefortovo gündəliyi” şairin qəbul etdiyi Ulutürk təxəllüsünün vəsiqəsidir.

Xəlil Rza 1990 cı ilin yanvarın 26 dək 40 illik ədəbi yaradıcılığı  dövründə öz əsərlərini “Xəlil Xəlilov”, “Xəlil Xəlilbəyli”, “Xəlil Odsevər”, “Xəlil Rza” təxəllüsü ilə çap etdirmişdir. “Xəlil Rza Ulutürk” təxəllüsü isə şairin keçdiyi mübarizə yolunun, ədəbi-mənəvi axtarışlarının məntiqi nəticəsi idi. Şair, ömrünün son illərində, dörd il beş ay 22 gün, dünyasını dəyişənə qədər yazdığı şeirlərdə və nəşr etdirdiyi kitablarda Xəlil Rza Ulutürk imzasını qoymuşdur. Şairin vəfatından sonra onun ömür-gün yoldaşı, vəfadarı Firəngiz xanım XX ci əsrin axırlarından bu günədək Xəlil Rzanın şerlərini, gündəliklərini və tərcümələrini sahmana salaraq Xəlil Rza Ulutürk imzası ilə nəşr etdirməkdədir. O, Xəlil Rzanın yarımçıq işlərini – “işıq üzü görməyən” əsərlərini nəşr etdirməklə onu yaşadır, əbədiyyətə, ölməzliyə qovuşdurur.

 Mən bilirəm dünyaya elə bir gün gələcək:

Dağlara səs salacaq yalnız ovçu gülləsi.

Lakin o zaman belə qəlbimdə dillənəcək

Bakıda yerə hopmuş qanların şəlaləsi.

             Moskva, Lefortovo zindanı, 10 fevral 1990.

Şəkər xəstəliyi olan şairin səhhəti həbsxanada daha da pozulmuşdur. 1990 cı il oktyabrın 9-da yatab qatarında Bakıya gətirilən Xəlil Rza, bir ay davam edən məhkəmə prosesindən sonra azadlığa buraxıldı. Çox zəifləmiş, bənizi saralmış şair fiziki halsızlığına, xəstəliyinə baxmayaraq bəraət alıb azadlığa buraxıldığı ilk günlərdən yenə Azərbaycanın istiqlaliyyəti uğrunda mübarizəyə atılmışdır.

        1991-ci ilin mayın 6-da şair “Türk milləti mükafatı laureatı” fəxri adına layiq görülmüşdür. Bir ildən sonra ona Azərbarcan Respublikasının Xalq şairi fəxri adı verilmişdir.

        Ən ağır,ən çətin fəth olunan bir zirvədən boylanmaq səadəti hələm- hələm kişiyə nəsib olmur. Belə ucalıqlardan biri də şəhidlik zirvəsidir.  İstiqlaliyyəti uğrunda mübarizə aparan Azərbaycanı körpə ikən beşiyində boğmağa uzanan əlləri kəsmək üçün onu müdafiəyə qalxan və bu müqəddəs amal uğrunda ölümün şəhidlik zirvəsini fəth edən igidlərdən biri də məhz  Milli istiqlal şairi Xəlil Rza Ulutürkün oğlu Təbriz Xəlilbəylidir. Qəhrəmanlıq bir neçə anın, saniyənin işi deyil, qəhrəmanlıq fərdin, şəxsiyyətin iliyində, qanında, sümüyündədir.

        Təbriz 1991 ci ilin oktyabından 1992 ci ilin yanvar ayının 31-i nə kimi  Qarabağın naxçivanik  civarında gedən döyüşlərdə qəhrəman hökmüylə döyüşüb şəhid oldu. Olum ilə ölüm arasındakı treni həyat körpüsünə, ölümsüzlüyə çevirə bildi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Əbülfəz Elçibəyin 8 oktyabr 1992 ci il tarixli fərmanı ilə Təbriz Xəlil Rza oğlu Xəlilbəyliyə  Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adı verilmişdir.

       Ən böyük sevincsən, ən müqəddəs qəm,

       Məni od içinə atan Təbrizim.

       Üzünə baxanda balam deyirəm,

       Adını çəkəndə atam Təbrizim!

        Bir səhər, bir günəş var mənzilimdə,

        Qoy dünyalar bilsin nəçisən kimsən.

        Kiçik mənzilimdə, dar mənzilimdə,

        Sən ucsuz-bucaqsız məmləkətimsən.

Bu misraları oxuyarkən şairin doğma balasına və vətəninə olan böyük, sonsuz məhəbbətini görürük. Vətənini, millətini canından artıq sevən Xəlil Rza Ulutürk 1994 cü il iyunun 22-də vəfat etmiş və fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur. Azərbaycan xalqının milli mübarizəsində xüsusi xidmətlərinə görə Xalq şairi Xəlil Rza Ulutürk (ölümündən sonra) “İstiqlal” ordeni ilə təltif edilmişdir. 

Şairin mübarizə konstitusiyasına çevrilmiş bir şeiri var… Azadlıq hayqıran, azalığı söküb alan o nümunəni təqdim edirəm Sizlərə:

AZADLIQ

Azadlığı istəmirəm
Zərrə-zərrə, qram-qram
Qolumdakı zəncirləri qıram gərək
Qıram! Qıram!
Azadlığı istəmirəm
Bir həb kimi, dərman kimi
İstəyirəm səma kimi,
Günəş kimi,
Cahan kimi:
Çəkil, çəkil ey qəsbkar:
Mən bu yurdun gur səsiyəm:
Gərək deyil sısqa bulaq,
Mən ümmanlar təşnəsiyəm.

Allah rəhmət eləsin… Ruhu şad olsun… O indi əsl azadlığına qovuşub, ruhu Tanrı qatındadır… Günün qutlu olsun, bir ulusun Ulusu….

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Azərbaycan yerli üzüm sortları

Hər biri Axərbaycan xalqının linqivistik və əkinçilik mədəniyyətinin, o cümlədən qədim toponimlərinin, etnoqrafiyasının elementlərini özündə əks etdirən yerli ənənəvi üzüm sortlarının bəlkə də bir qisminin bir-birinin sinonimləri, variasiyaları, klon və biotipləri olmasına baxmayaraq, onların hər biri təbiətin bir incisidir.

AZƏRBAYCANIN ABORİGEN ÜZÜM SORTLARI:

  1. Abşeron gəlinbarmağı .
  2. Abşeron xatını
  3. Abşeron keçiəmcəyi
  4. Abşeron qızıl üzümü
  5. Abşeron mərəndisi
  6. Ağ Aldərə
  7. Ağ anqur
  8. Ağ Beyləqani
  9. Ağ dəvə gözü
  10. Ağ gavra
  11. Ağ göybəndəm
  12. Ağ gülabi
  13. Ağ Hüseyni
  14. Ağ Xəlili
  15. Ağ xərci
  16. Ağ kalambir
  17. Ağ kürdaş
  18. Ağ lkeni
  19. Ağ mələyi
  20. Ağ mərəndi
  21. Ağ mövücü
  22. Ağ nabitnoy
  23. Ağ oval kişmiş
  24. Ağ sateni
  25. Ağ səabi
  26. Ağ şanı
  27. Ağ şiray
  28. Ağ şireyi
  29. Ağ şirşira
  30. Ağ tayfı
  31. Ağ tezyetişən üzüm                                                                       
  32. Ağ üzüm
  33. Ağ yay üzümü
  34. Ağa görməz
  35. Ağdam Xəzərisi
  36. Ağdam keçiəmcəyi
  37. Ağdam qızıl üzümü
  38. Ağrı
  39. Al anqur
  40. Ala göz
  41. Ala şanı
  42. Alıxanlı bəy üzümü       
  43. Alıxanlı keçiməməsi
  44. Alıxanlı qara göz
  45. Alıxanlı qara üzümü
  46. Ambəri
  47. Arayatlı qara üzümü
  48. Arazbarı
  49. Arı mərəndi
  50. Arna-qrna
  51. At xərci
  52. At üzümü
  53. Ay boğan     
  54. Aynuri        
  55. Azəri
  56. Bayanşirə
  57. Beyləqani
  58. Bəhrəli
  59. Bələdi
  60. Bəndi
  61. Bərci
  62. Boyaxanı
  63. Boz mərəndi      
  64. Calal üzümü
  65. Cəlali
  66. Çaqqal boğan
  67. Çəhrayı kişmiş
  68. Çəhrayı sahibi
  69. Çəhrayı səabi
  70. Çərəz
  71. Çil üzüm
  72. Çilar
  73. Dağ xəlili     
  74. Dana burnu
  75. Dana gözü
  76. Danqur
  77. Daş kişmiş
  78. Daş qara
  79. Daş mərəndi
  80. Daş üzüm
  81. Debe gülabi
  82. Dəvə gözü
  83. Dəvəçi ağ çiləyisi
  84. Dəvəçi həlimleyisi           
  85. Dəvəçi qara üzümü
  86. Dəvəçi qızıl üzümü
  87. Dik xərci
  88. Dikar
  89. Dostluq
  90. Duğşayi
  91. Duzalı
  92. Dürzəl
  93. Eşeni
  94. Əfəndi
  95. Əhmədbəyli ağ şireyisi
  96. Əhmədbəyli qızıl üzümü    
  97. Əli Məmməd
  98. Əmiri
  99. Əsgəri
  100. Ət xərci
  101. Ət mərəndi
  102. Ətirli
  103. Əziz
  104. Əzizi
  105. Faraşi
  106. Fatmayi
  107. Fikrəti         
  108. Fokeltrayben
  109. Füzuli keçiməməsi
  110. Füzuli qara keçiməməsi
  111. Gavangir
  112. Gəlşən
  113. Gəncə keçiməməsi
  114. Gəncə qızıl üzümü
  115. Gəncəvi
  116. Gilami
  117. Gilan üzümü
  118. Gomuşiməmə     
  119. Göz üzüm
  120. Gözəl üzüm
  121. Gül mərəndi
  122. Gülabi
  123. Güney
  124. Hacı Abbas
  125. Haçabaş
  126. Həxi-bağı
  127. Həməşərə        
  128. Həzixan
  129. Hüseyni
  130. Xalac
  131. Xalbasar
  132. Xam xəlili
  133. Xan üzüm
  134. Xanımı
  135. Xart-xart
  136. Xatın xərci
  137. Xatını
  138. Xəmri
  139. Xəzani
  140. Xəzəri
  141. Xəzri
  142. Xımbi
  143. Xindoqnı
  144. Xırça kişmiş
  145. Xnuşinaq
  146. Xorxoru
  147. Xungi
  148. Xurdaş
  149. İkicinsli ağ şanı   
  150. İkicinsli çırağı
  151. İnəkəmcəyi
  152. İri Həxi-bağı
  153. İri salxım
  154. Kal üzüm
  155. Kanançeni
  156. Kanançkeni krsoviy
  157. Kaniçeli
  158. Katveni
  159. Kəpəz
  160. Kərçəvani
  161. Kərimqəndi
  162. Kırt-kırt
  163. Kolyaska
  164. Kök kişmiş
  165. Krmırkeni yerqar gileni
  166. Kürd üzümü
  167. Kürdəxanı qara şanısı
  168. Kürdəşi
  169. Qala kişmiş
  170. Qara Alaxura
  171. Qara Aldərə
  172. Qara Arna-qrna
  173. Qara dəli
  174. Qara Dərbəndi
  175. Qara Dirənək
  176. Qara göybəndam
  177. Qara göz
  178. Qara gülabi
  179. Qara haçabaş
  180. Qara xatuni
  181. Qara Xəlili
  182. Qara xəzani
  183. Qara kişmişi
  184. Qara kürdaş
  185. Qara qənd üzümü
  186. Qara quş ürəyi
  187. Qara lkeni
  188. Qara mərəndi
  189. Qara mövcü
  190. Qara öküz gözü
  191. Qara pişras
  192. Qara Salyan üzümü
  193. Qara sateni
  194. Qara səbzə
  195. Qara sərmə
  196. Qara sirkeyi
  197. Qara şabranı
  198. Qara şanı
  199. Qara Şiradzuli
  200. Qara şireyi
  201. Qara şirəli üzüm
  202. Qara şirin
  203. Qara urza
  204. Qara varteni
  205. Qarabağ kərimrenisi
  206. Qarabağ qırmızı üzümü
  207. Qaraçı
  208. Qarağat
  209. Qarağat (Гарагат, Garagat)
  210. Qarğa dili
  211. Qazxanı
  212. Qevanqur
  213. Qələmi
  214. Qırmızı burun
  215. Qırmızı Hüseyni
  216. Qırmızı xərci
  217. Qırmızı mərəndi
  218. Qırmızı üzüm
  219. Qızılı gecyetişən
  220. Qlbalayı
  221. Qoç üzümü
  222. Qonur Astarxanbazar üzümü
  223. Qoyun gözü
  224. Qrqri
  225. Quş ürəyi
  226. Leyli
  227. Mahmuddavi
  228. Mahmudu
  229. Maloplodniy
  230. Maştaga xatınısı
  231. Mehri qara
  232. Mehri tezyetişən
  233. Mədrəsə
  234. Məmmədova
  235. Mərəndi
  236. Mərəndil
  237. Mərməri
  238. Mərməri kişmiş
  239. Məşədi Əli
  240. Milaq
  241. Mingəçevir
  242. Misqalı
  243. Molla üzümü
  244. Mövlu
  245. Muxtarı
  246. Nadirqulu
  247. Naxçıvan çəhrayı kişmişi
  248. Naxçıvan gülabisi
  249. Naxçıvan xatınısı
  250. Naxçıvan inəkəmcəyi
  251. Naxçıvan qara şanısı
  252. Naxçıvan qızıl üzümü
  253. Naxçıvan səabisi
  254. Nar kolu üzümü
  255. Nardaran Dərbəndisi
  256. Naz-nazı
  257. Nəbi üzümü
  258. Nəğşəbi
  259. Nənəm üzümü
  260. Novrast
  261. Nübarlıq üzüm
  262. Oruc baba
  263. Pişik gözü
  264. Prodolqovatıy
  265. Razbrod
  266. Sabir
  267. Sahibi
  268. Saqi
  269. Salyan
  270. Salyan sahibisi
  271. Sapda durmaz
  272. Sara
  273. Sarı Aldərə
  274. Sarı kirak
  275. Sarı kişmiş
  276. Sarıgilə gecyetişən
  277. Sarıgilə ortayetişən
  278. Sarıgilə tezyetişən
  279. Sarmayi
  280. Sev krçovi
  281. Sev vartkeni
  282. Seyid Əmiri
  283. Səbzə
  284. Səkinə xanım
  285. Sərçə ürəyi
  286. Sibi Abbas
  287. Sıx
  288. Sıx salxım
  289. Sısak
  290. Siyəzən şirəyisi
  291. Slava Miçurina
  292. Spitakeni
  293. Su üzümü
  294. Sultan şirə
  295. Şabranı
  296. Şahangül
  297. Şahani
  298. Şah-şahı
  299. Şaxtaxtı
  300. Şal üzüm
  301. Şamaxı Mərəndisi
  302. Şəfeyi
  303. Şəkərbari
  304. Şəkərbura
  305. Şəkəri
  306. Şərabi
  307. Şıxverdi
  308. Şiray
  309. Şireyi
  310. Şirəkəni
  311. Şirəli
  312. Şirəskəbi
  313. Şirvanşahı
  314. Talibi
  315. Tatlı
  316. Tezyetişən qara üzüm
  317. Təbərzə
  318. Təbrizi
  319. Təmbeyi şireyi
  320. Tozlanmayan çırağı
  321. Tula gözü
  322. Turabi
  323. Tülküquyruğu
  324. Vedi qara üzümü
  325. Vəznə
  326. Yabı
  327. Yaqubi
  328. Yaquböğlu
  329. Yalançı gülabi
  330. Yalançı şanı
  331. Yay üzümü
  332. Zalxa
  333. Zeynəbi

“Vətənimizin ən ucqar meşəsində artıq çoxdan qurumuş ən qoca ağacın qabığının altında özünə məskən seçmiş ən xırda həşaratın müqəvvası da bizim üçün dəyərlidir… Belə bir gözəl, zəngin məmləkəti bizə Vətən kimi seçdiyinə görə Uca Yaradana nə qədər şükür etsək azdır… Min şükür…” Zaur Ustac 

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Qarabağdır Azərbaycan !!!

qarabağ azərbaycanındır !

Ürəyimdə min bir istək, dodağımda xoş təbəssüm,
Vətənim seyr etməkdən doymur könlüm, doymur gözüm,
Qəlbi dağlar bir əzəmət, əbədiyyət, səbr, dözüm,
Daim döyüş, mübarizə damarlarda coşan al qan,
Şəfəqlərdən cilvələnən bir mayakdır Azərbaycan !

Bu da dünya xəritəsi-Odlar yurdum, mavi Xəzər
Dünyamızın sinəsində pöhrələnən gülə bənzər.
Bakı çıraq, dikilibdir bu çırağa min-min gözlər,
Sərvətimin arxasınca hey sürünür qarı düşman,
Acgözlərin gözlərinə ox-bıçaqdır Azərbaycan !

İlk teatr, ilk opera, ilk mətbuat, ilk əlifba…
Qoca Şərqi heyran qoyur min-min zəka, min-min düha,
Min ildir ki, yol gedirik bütövlüyə, azadlığa.
İndi Vətən göylərində nə çovğun var, nə də duman,
Müstəqillik zirvəsində bir bayraqdır Azərbaycan !

Canım Şuşa bir tamaşa, səcdəgahdır imanıma,
Yollar gedir Xankəndimə, Xocalıma, Ağdamıma.
Bütövlükdür inandığm, kölgə düşməz inanıma.
Həm Dərbənddir, həm Zəngəzur, həm Təbrizdir, həm Naxçıvan
Qarabağdır, Qarabağdır, Qarabağdır Azərbaycan !!!

27.04.2009.

Müəllif: TOFİQ QƏBUL

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Əslində MÜHARİBƏ…

BİRİNCİ QARABAĞ MÜHARİBƏSİNDƏN NADİR VƏ REAL KADRLAR:

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru