Fərdi inkişaf haqqında

CON VU – FƏRDİ İNKİŞAF HAQQINDA

Con Vu: “Əgər tələbə bu üç amilə yiyələnə bilsə uğur əldə edəcək”

Con Vu biotexnologiya, innovasiya və hesablama proqramı üzrə “Masters of Science” məktəbinin direktoru, Karnegi Mellon Universitetində (Carnegie Mellon University) kompyuter elmləri üzrə parlaq karyeraya sahibi, texniki işlər üzrə təqaüdçü əməkdaş və 777 kosmik gəmisi üçün proqram təminatının təkmilləşdirilməsinə rəhbərlik etdiyi “The Boeing Company”də baş mühəndisdir. O, genişmiqyaslı inteqrasiya proqramlarını idarə edib, bir çox uğurlu aerokosmik layihələrdə həlledici yer almaqla, proqram təminatı və sistem təkmilləşdirilməsi üzrə 35 ildən artıq təcrübəyə sahibdir. Ohayo Universitetindən məzun olub, Nevada və Carnegie Mellon universitetlərində isə magistr dərəcəsinə yiyələnib. Con Vunun ixtisas seçimi ilə bağlı maraqlı məqaləsini http://science-technology.vn/ təqdim edirik.

TƏHSİLİN NÖVLƏRİ

Hazırda təhsilin üç növü mövcuddur: ənənəvi təhsil, sənaye dövrü təhsili və informasiya dövrü təhsili. Ənənəvi təhsil sistemi min illərdir mövcud olub, əzbərləmə yaddaşının mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyi və uğurun imtahanlardan keçmək olduğuna əsaslanan bir təsərrüfat cəmiyyəti üzərində köklənib. İndi əksər pedaqoqlar bu sistemin köhnəlmiş olduğunu düşünürlər.

Sənaye dövrü təhsil sisteminin təxminən 300 illik tarixi var və tələbələrin kütləvi istehsal proseslərini öyrəndikləri sənayenin tələblərinin qarşılanmasına əsaslanıb. Bu sistemlə tələbələr zəruri olanları öyrənir və məzun olduqda təhsil də başa çatır. Uğur isə hər hansı bir istehsal sənayesində işə başlamağa əsaslanır. Bu sistem də artıq indiki dövrdə uğurla ayaqlaşmadığından köhnəlmiş hesab edilir.
İnformasiya dövrünün təhsil sistemi nisbətən yeni olub, əsasən texniki biliklər və biznes məsələlərinin həlli üçün texnologiyanın tətbiqinə köklənib. Tələbələr əsas bilikləri tədris zamanı öyrənsələr də təhsil bununla bitmir, texnologiya daim dəyişdikcə davam edir. Uğur fərdin əldə etdiyi bilik və bacarıqlar, eləcə də üzləşdiyi hər bir situasiyanın öhdəsindən gələ bilməsinə əsaslanır. Bu sistemdə innovasiya və fərdi yaradıcılıq yüksək qiymətləndirilir.

Ənənəvi sistemlə təhsil alanlar sənaye dövrünün təhsil sisteminə uyğunlaşa bilmirlər, çünki akademik düşüncə ilə sənaye düşüncəsi kəskin şəkildə bir-birindən fərqlənir. “Əzbərləmə”dən yaxşı qiymətlər almış və imtahanlardan uğurla keçmiş “şagirdlər” bildiklərini sənaye sistemində tətbiq edə və öz işlərində uğur qazana bilmirlər. Bu hal hələ də ənənəvi təhsil sistemini davam etdirən bir çox ölkələrdə baş verir. Sənaye dövrünün təhsil sisteminin şagirdləri sonralar informasiya sahəsində işləyərək əlavə təlimlərdən yararlanmalı və vəziyyətə uyğunlaşmalı olacaqlar. Hazırda sənaye dövrünün təhsili ilə insanların informasiya dövründə rəqabətə davam gətirmələri üçün ehtiyacları olan biliklər arasında böyük bir boşluq mövcuddur və bu boşluq getdikcə daha da genişlənir. Təhsil sistemlərində hələ də dəyişikliklərin baş verdiyi bir çox ölkələrdə, əsasən Avropa və Amerikada bu tendensiya müşahidə edilir.

Hazırkı idarəetmə strukturu sənaye dövrünün məhsuludur. Standartlaşdırma və nəzarət sənaye dövrü cəmiyyətinin ideyalarıdır. Səlahiyyət qərarları qoyan rəhbərlərdə qalır, işçilərə isə əmrlərə itaət etmək öyrədilir. Təlimlər onların vəzifələrinə uyğun olan iş bacarıqlarının öyrədilməsi ilə məhdudlaşır. Həmin təlimlər sənaye ölkələrinin bazara nəzarət etdiyi bu dövrdə yaxşı nəticə verir, lakin qloballaşmış dünyada rəqabət mühitli bazar iqtisadiyyatı dövrü üçün effektiv olmaya bilər. İnformasiya dövründə dəyişikliklər sürətlə baş verir və həyatda qalmaq daim təkmilləşən məhsullar, xidmətlər və çevik reaksiya bacarığı tələb edir. Başqa sözlə işçinin yalnız görəcəyi işə dair bacarıqlara sahib olması ideyası artıq aktual deyil. İnsanlar daim yeniliklər öyrənsə də, texnologiya onların qavrama bacarıqlarından daha sürətlə dəyişir.

Gəlin Hindistanda proqram təminatı sənayesinin inkişafına nəzər salaq. 1985-ci ildə Hindistan 24 milyon dollar dəyərində proqram ixrac edib. 2000-ci ildə onlar 350 milyon dollarlıq ixrac etsələr də, 2009-cu ildə bu rəqəm 85 milyard dollar olub, bu il isə maliyyə böhranına baxmayaraq, Hindistanda proqram ixracatının ilin sonunadək xalis 100 milyard dollar olacağı ehtimal edilir. Bu sənayenin ixrac potensialının və onun “arxaik” təhsil sisteminin tanınması prosesi olduqca zəifdir. Hindistanın əksər proqram şirkətləri əhalinin inkişaf edən texnologiya ilə ayaqlaşmasını təmin etmək üçün təhsil proqramlarına külli miqdarda investisiyalar yatırıblar. Hindistanın böyük şirkətləri təlimlər üçün ABŞ və Avropadan qat-qat çox, illik gəlirlərinin 8%-i qədər məbləğ xərcləyirlər. Wall Street Jurnalı məlumat verir ki, Yaponiya və Avropa şirkətləri işçilərin maarifləndirilməsi istiqamətində büdcələrinin 4%-i həcmində vəsait sərf etdikləri halda, ABŞ şirkətləri bunun üçün yalnız 2.5% xərcləyir. Bunun sadə səbəbi odur ki, başqa ölkələr hələ də öz təhsil sistemlərini inkişaf etdirməyin yolları barədə müzakirələr apardıqları halda Hindistanda XXI əsrdə bilik və bacarıqların nə dərəcədə əhəmiyyətli olduğunu anlayırlar.

Sənaye sahəsində illərlə işləmiş bir pedaqoq kimi, mən inanıram ki, öyrənmək fərdin öz üzərinə düşən bir məsuliyyətdir, çünki biz artıq universitetdən məzun olmaqla qurtaran təhsilin bitdiyi bir dövrdə yaşayırıq. Əgər duya bilsək, texnologiyanın hazırkı dəyişiklikləri olduqca maraqlıdır. İnkişaf etməkdə olan ölkələrin bu fürsətdən yararlanaraq inkişaf etmiş ölkələrlə tez bir zamanda ayaqlaşması mümkündür və bu bizim öz seçimimizdir. Düşünürəm ki, növbəti 10 illikdə ən savadlı və ya yüksək qiymətlər alan şagirdlər, tələbələr ən uğurlu insanlar olmaya bilərlər. Çünki, onların indi əldə etdiyi biliyin həmin vaxt artıq köhnəlmiş olma ehtimalı yüksəkdir.
İnformasiya dövründə uğur öyrənməyi davam etdirmək bacarığı ilə ölçülür. Texnologiya böyük sürətlə inkişaf edəcək və həyatda qalmağı bacaranlar yalnız həyatı boyu öyrənən insanlar olacaqlar. Məhz bu səbəbdən mən hər zaman öz tələbələrimi bacardıqları qədər öyrənməyə sövq edirəm. Dəyişikliyin daimi olduğu bu dünyada ən zəruri biliklər düşünmə, analiz etmə və öyrənmə bacarıqlarıdır. Əldə etməli olduğumuz biliklər bu gün məktəbdə öyrəndiyimiz biliklər olmaya bilər, çünki rəqabətə açıq olan bu dünyada həyatı boyu öyrənənlər” ən uğurlu insanlardır.

Mən tez-tez tələbələrimdən həftə ərzində nə qədər məqalə oxuduqlarını soruşuram. Peşəkar inkişafları ilə bağlı oxuduqları ən son kitabın hansı olduğunu və s. Həyat boyu öyrənənlər məzun olduqdan sonra öyrənməyi dayandırmır, əksinə, əlavə təlimlərə getməklə öz bacarıqlarını inkişaf etdirirlər. Lakin öyrənmək şəxsin öz üzərinə düşsə də, yalnız fərdi şəkildə öyrənmək cəmiyyətin inkişafına yardım edə bilməz. Cəmiyyət olaraq rəqabətə davam gətirmək üçün daha çox oxumaq, təlimlər keçmək, texniki biliklərə yiyələnmək və daha çox öyrənmə imkanlarını təşviq edərək maariflənmənin tərəfində olmalıyıq. Bizim sürətlə inkişaf edən bu dünyada uğurumuz və xilasımız dəyişikliklərə uyğunlaşa bilmə bacarığımızdan asılı olacaq.

DƏYIŞƏN ZAMAN VƏ UĞUR

Bu gün əmək bazarında üzləşdiyimiz sürətli dəyişikliklər ötən əlli ildəkindən daha fərqli bilik və bacarıqlar tələb edir. Təlim metodlarının çoxu XIX əsrin sonlarında hazırlanıb, hazırda da istifadə olunan bir çox tədris metodları artıq indiki texnologiya əsaslı iqtisadiyyat üçün məqsədəuyğun deyil. Təkrar qeyd edim ki, ənənəvi “əzbər yaddaşı” modeli artıq sürətlə dəyişən ətraf mühit üçün aktual deyil. Bilik və bacarıqlar yerinə imtahan və dərəcələr üzərində köklənmiş köhnə bir ideyadır. Qabaqcıl texnoloji təhsilə malik ölkələr daha çox tərəqqi edir, güclü texnologiya, mühəndislik və riyaziyyat (STEM) biliklərinə sahib olmayan ölkələr isə işsizlik və iqtisadi çətinliklər yaşayırlar.

İndiki dəyişikliklər dövründə tələbələrin inkişafı üçün onların təhsili üç amil üzərində köklənməlidir: bilik, bacarıq və həyat boyu öyrənmə. Bilik amili STEM biliyi və qlobal rəqabət kimi texniki təhsilə əsaslanan karyeranın dərk edilməsindən başlayır. Gənclər nə etmək istədiklərini, hansı biliyə yiyələnməli olduqlarını və maraq dairələrinin nə olduğunu bilməlidirlər. Bunu etməyin yolu isə məqsədə uyğun fənlərin tədris olunduğu universitetlərə başlamazdan əvvəl karyera planının hazırlanmasıdır. Bacarıq amili tənqidi düşüncə, komanda işi, əməkdaşlıq və məsuliyyət kimi keyfiyyətlərin inkişafı ilə yanaşı, problemlərin həlli ilə bağlı öyrənilən bilik və bacarıqların tətbiqidir. Həyat boyu “tələbəlik” isə maariflənmə yollarının araşdırılması, biliyə həvəs, təşəbbüs, uyğunlaşma bacarığı, etik davranış və innovasiyadır. Əgər tələbələr bu üç amilə (bilik, bacarıq və həyat boyu öyrənmə) yiyələnə bilsələr, o zaman uğur əldə edəcəklər, çünki bunlar texnologiya əsaslı iqtisadiyyat və ya dördüncü sənaye inqilabı üçün uğurun açarıdır.

ƏN YAXŞI KARYERA

Gənclərdə dəqiq elmlər, texnologiya, mühəndislik və riyaziyyata (STEM) maraq azlığının əsas səbəblərindən biri karyera imkanları barədə məlumat qıtlığı, eləcə də STEM sahəsində hansı işlərin mövcud olduğundan xəbərsiz olan müəllim və valideynlərin yanlış tövsiyələridir. Bəziləri hələ də dəqiq elmlər və riyaziyyat öyrənənlərin müəllim, texnologiya öyrənənlərin isə kompüter və noutbukları təmir edən texnik olduqları barədə köhnəlmiş fikirlərə inanırlar. Bir çox valideyn üçün universitet təhsilinin əsas məqsədi övladın məzun olduqdan dərhal sonra iş tapması və işsizlikdən yaxa qurtarmasıdır. Onlar övladlarının doğru seçim olduğunu düşündükləri “etibarlı” bir sahədə təhsil almalarını istəyirlər. Lakin əksəriyyət gəncin nə ilə maraqlandığını və nəyə qadir olduğunu soruşmur. Beləliklə karyera planlaşdırılması şəxsin deyil, valideynin seçim və düşüncələrinə əsaslanır. Bəzən də əksəriyyət nə istədiyini, nəyə marağının olduğunu bilmir və valideyn seçiminə ümid edir, yaxud da dostların etdiyini təkrarlayır. Məhz buna görədir ki, insanlar məzun olduqdan sonra, etdikləri yanlış karyera seçimi ucbatından xoşagəlməz nəticələrlə üzləşirlər.

Bu gün biz texnologiyanın idarə etdiyi bir dünyada yaşayırıq və nəticə etibarilə yaxşı vəzifələrin əksəriyyətinin tələb etdiyi elm və texnologiya öndə gedən qüvvələr hesab olunur. Bir neçə il bundan əvvəl analitiklərdən biri “Wall Street” jurnalında yazırdı: “STEM bilikləri üzrə məzun olmayanlar əmək bazarında iş tapmaqda çətinlik çəkəcəklər. Əgər onlar məktəbə hazırlıqsız və heç bir karyera planı qurmadan getsələr, məhsuldar həyat sürə bilməyəcəklər. Öz təhsilinə texnologiya biliklərinə yiyələnmədən investisiya yatıran bütün məzunlar əmək bazarı üçün tam hazırlıqsız olacaqlar. Bu, fərdlər üçün pis, biznesin inkişafı üçün ondan da pis haldır”.
İllərdir bu fikri müdafiə edirəm ki, dəqiq elmlər və texnologiya bütün sənaye sektorlarında ən çox tələb olunan iki elm sahəsidir. Bir çox dillərə tərcümə edilmiş internet səhifəmdə bu mövzuya dair müxtəlif məqalələr yazmışam. Asiyada müəllimlik etdiyim müddətdə valideynlər tez-tez mənə deyirdilər övladlarımız üçün “ən etibarlı karyera” istəyirik, buna görə də çox diqqətli olmaq lazımdır. Mən isə onlara deyirdim ki, bu gün bütün biznes sahələri sürətli informasiya axınına əsaslanır. Öndə gedən şirkətlərin səmərəlilik, məhsuldarlıq və gəlir açarı texnologiyalardan istifadədir. Ona görə də İnformasiya Texnologiyaları (İT) sahəsində təhsil almaq ən etibarlı karyera olar. Bu sahənin məzunları istənilən sənaye sektorunda, hər növ işdə işləyə bilərlər.

Tədqiqatlara görə növbəti on il ərzində mobil cihazların ümumi sayı 1.2 milyarddan 4.5 milyarda kimi artacaq, məlumatın ötürülməsi isə ən az min dəfə sürətlənəcək və təbii ki, hazırkı şəbəkə buna davam gətirməyəcək. İndi üzərində işlənilən texnologiya yeni nəsil mobil şəbəkəsi və ya 5G adlanır və o, hər şeyi dəyişəcək. Bir çox müəssisələr daha yaxşı, çevik internet sürəti və imkanları tələb etdiklərindən bütün telekommunikasiya şirkətləri öz infrastruktur və şəbəkə arxitekturalarını tamamilə dəyişməli olacaqlar. Mobil telefonlar, tabletlər, internetə əsaslanan cihaz idarəetmə sistemləri və digər applikasiyalar kimi qoşulmuş cihazları optimallaşdırmaq məqsədilə 5G şəbəkəsinin bütün xüsusiyyətlərini dəstəkləmək üçün şirkətlərin daha çox texniki işçilərə ehtiyacı yaranacaq. Şəbəkə mühəndisliyi, bulud hesablamaları, mobil applikasiyaların yaradılması, proqram mühəndisliyi, məlumat analitikası, maşın öyrənməsi və s. bacarıqlara sahib universitet məzunlarına yüksək tələb yaranacaq.

Bu gün yüksək yexnologiya termini əsasən üç mühüm texnologiyanı bildirir: İnformasiya, Bio və Nano. Bu texnologiyalardan adətən yüksək dəyərə malik yeniliyin cəmiyyətə təqdim olunması zamanı istifadə olunur. Yüksək yexnologiyanın sürətli inkişafından yararlanmaq üçün biz gəncləri dəqiq elmlər, texnologiya, mühəndislik və riyaziyyat (STEM) üzrə maarifləndirməliyik ki, onlar texnoloji cəhətdən dəyişən dünya ilə asanlıqla ayaqlaşa bilsinlər. Bu isə o deməkdir ki, ibtidaidən aliyədək bütün təhsil proqramları STEM bilikləri üzrə tələbələr hazırlamalıdırlar. Son dövrlərdə əksər insanlar fərdi komputer və smartfonlarda (ağıllı telefon) informasiya texnologiyalarının təsirini görüblər, lakin bu hələ başlanğıcdır. Tədqiqat laboratoriyalarında hazırlanan, lakin hələ kommersiyalaşdırılmamış bir çox mükəmməl vasitələr mövcuddur.

Yüksək texnologiya sahələri STEM üzrə bacarıqlı işçilər tələb edir, odur ki, gələcək illərin tələbini qarşılamaq üçün bu bacarıqları inkişaf etdirmək vacibdir. Texnologiya dünyası xüsusi inkişaflar və tələblər yarada bilər. Bu karyera sahələri üzrə təhsil alan tələbələr ən yaxşı iş imkanları əldə edəcəklər. Əgər siz də həmin insanlar arasında olmaq istəyirsinizsə, öz təhsilinizi STEM əsasında qurmalısınız. Beləliklə, daim inkişaf edən çağırış və imkanlara hazır ola bilərsiniz.

SAHIBKARLIQ CIDDI BIR MƏSƏLƏDIR

Bir çox dünya liderləri STEM təhsilinin və sahibkarlığın iqtisadiyyatın inkişafı üçün əsas amillər olduğunu anlayırlar. Onlar bilirlər ki, sahibkarlıq bacarıqlarının və startap biznesin qabağa getməsində STEM təhsili əhəmiyyətli rol oynayır. Ötən bir neçə il ərzində startap biznesi kiçik biznesin qurulması ilə qarışdırılırdı. Həqiqət isə budur ki, sahibkarlıq texnologiya ilə əlaqələndirilir və əksər startaplar ənənəvi kiçik bizneslər deyil, sürətlə inkişaf edən, yüksək gəlirli iş təklif edən və yerli iqtisadiyyata töhfə verən texnologiya ilə bağlıdır.
Hətta bu gün də sahibkarlıq ciddi təhsil tələb edən bir sahə deyil, əsas təhsil sistemindən kənar, əlavə fəaliyyət sahəsi kimi öyrədilir. Mən isə bunun yanlış olduğunu düşünürəm. İqtisadiyyatın inkişafı üçün sahibkarlıq fizika, kimya və riyaziyyat kimi əsas bir fənn olaraq keçilməlidir.

Bu gün yaşadığımız dünya dünənkindən fərqlidir. Sabah isə bugünkündən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənəcək. Axı texnologiya bizim çoxumuzun düşünmə bacarığından daha böyük sürətlə təkamül edir. Texnoloji problemləri həll edə biləcək texniki sahələr üzrə ixtisaslaşmış kadrlar yetişdirmək üçün orta məktəbdən universitetə qədər təhsil sistemində təşəbbüskar düşünmə təşviq edilməlidir. Problemlərin həllinə yönəlmiş sahibkarlıq düşüncə və bacarıqlarının inkişafını təşviq edən yeni tədris üsulları tətbiq olunmalıdır. Zəngin olmaq üçün sahibkar olmaq anlayışı problemləri, xüsusilə də başqalarının edə bilməyəcəyi çətin məsələləri həll etmək qabiliyyəti ilə əvəzlənməlidir. Bu, təşəbbüskar düşüncə tərzinin əsas mahiyyətidir və gənclər məhz bunu öyrənməklə cəmiyyətdə fərqliliklər yarada biləcək yenilikçi insanlar kimi yetişəcəklər.

Şagird problemlərin qorxub şikayətlənməli bir amil deyil, potensial imkanlar olduğunu öyrənməlidir. Onlar özlərindən soruşmalıdırlar: “Mən bu məsələni necə həll edə bilərəm? Məndən başqa nə qədər insan bu problemlə üzləşir? Nə üçün həll edə bilmirlər? Məsələ nədədir? – Onlar doğru sualları verməklə analiz etməyi öyrənəcək, imkanları və seçimləri müəyyən edəcəklər. Bütün uğurlu sahibkarlar karyeralarına eyni sualla başlayırlar: “Həll etməli olduğum məsələ nədir?”.
Bir dəfə tələbələr mənə Stiv Cobs və ya Bill Qeyts olmaq istədiklərini dedilər, mən isə onlardan soruşdum: “Stiv Cobs Apple-ni yaratmadan öncə necə biri idi? Onun üç başı və ya altı qolu var idi? Xeyr, o, sizin kimi adi bir insan idi. Fərq onun məsələyə yanaşması və özünə “Mən bu məsələni necə həll edə bilərəm” sualını verməsi idi”. Məsələnin həllinə yönəlmiş hər şeylə maraqlanan beyni onu kiçik bir kompyuter yaratmağa vadar etdi və bunu bahalı Meynfreym EHM-lər almağa gücü çatmayan insanlar üçün həll yolu olaraq bir neçə min dollara satdı.

Texnologiya əsaslı bu dünyada iqtisadiyyatın inkişafı üçün ən yaxşı üsul yeni məhsullar yaradan, yeni bizneslər quran, yeni iş yerləri təklif edən, iqtisadiyyatı inkişaf etdirən və əhalinin yaşayış səviyyəsini qaldıran daha çox yenilikçi və sahibkarlara sahib olmaqdır. Bütün bunlar elm və texnologiyanın təməlinin möhkəm qoyulması istiqamətinə yönəlməklə insanların maariflənməsinə fərqli şəkildə yanaşmaqdan başlayır və problemlərin həlli üzərinə köklənir. Mən inanıram ki, sahibkarlar cəmiyyətin tərəqqisi üçün zəruri olan, gələcəyin müasir biliklərə sahib bir cəmiyyətini yaradan, yeni iqtisadiyyatın dəstəkverici qüvvələridir. Mənbə: https://www.muallim.edu.az/news.php?id=8283

#ProfJohnVu #CareerProfessor #tələbə #karyera #muallimeduaz #TexnologiyaUniversiteti #UTECA

İLKİN MƏNBƏ: Azərbaycan Texnologiya Universiteti UTECA

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

“Əliş və Anna” haqqında


Zaur Ustacın “ƏLİŞ və ANNA” poemasında ƏXLAQİ-MƏNƏVİ dəyərlər
“Əliş və Anna” poeması Zaur Ustacın yaradıcılıq pasportudur

Zaur Ustac “Günaydın” (“Ağçiçəyim”), “İstəməzdim şair olum hələ mən”, “Gülzar”, “Şehçiçəyim”, “Məhdud həyatın məchul düşüncələri”, “Mum kimi yumşalanda”, “Bayatılar”, “Balçiçəyim”, “Bərzəxdə”, “Gülünün şeirləri”, “Sevin ki, seviləsiz”, “Qəlbimin açıqcası”, “Ustadnamə”, “Nişangah”, “Çəhrayı kitab”, “Otuz ildir əldə qələm” şeir kitablarının  müəllifi, “Qızıl qələm” mükafatı laueratıdır.

Zaman keçdikcə nəsillər bir-birini əvəz edir, dünyaya gələn hər yeni nəsil öz keçmişinə, ta­rixi yaddaşına nəzər salır. Zaur Ustac da keçmişə, tarixi yaddaşa nəzər salaraq “Əliş və Anna” poe­masını görkəmli memar Şamaxılı Əliş bəy Sübhan oğlu Kərəmli-Şirvaninin anadan ol­ma­sı­nın 700 illiyi münasibətilə qələmə alıb (Bakı: Ustacaz.nəşr, 2018, 67 səh.). Öncə qeyd edək ki, poe­­mada mənəvi-əxlaqi kamilliyə, insani davranışa çağırış və əxlaqi keyfiyyətlərin təbliği ilə bağ­­lı mövqe müəyyənləşdirilib. “Əliş və Anna” poeması öz bədii-emosional və əxlaqi-estetik mə­­ziyyətləri ilə seçilir. Həmçinin, əsərin dili təbii, aydın və səlisdir.

Poemanı oxuyan zaman Zaur Ustacı dini və dünyəvi elmlərə dərindən bələd olan bir şair ki­mi tanıyırıq. Belə ki, poemada Dədə Qorqudun, Şah İsmayıl Xətainin, İmadəddin Nəsiminin, ümu­milikdə, əcdadların adının çəkildiyini görürük.

Doqquz fəsildən ibarət olan əsərdə ciddi fəlsəfi mülahizələrə, sirlərlə dolu olan göy haq­qın­da dərin təsvir və müqayisələrə rast gəlirik. Göstərilir ki, Günəşin donu ağ ipəkdən, gün­düz­dən ibarətdirsə, Ayın donu isə qaranlıq gecədəndir. Tanrı gecəni, gündüzü elə bir hüsnlə ya­rat­mış­dır ki, ona bənzər ikinci bir yaradılış olmayıb və olmayacaq da. Gövhəri sapa necə dü­zür­lər­sə, Ulu Tanrı göyə ulduzları eləcə düzmüş, gecənin qara saçlarına sığal çəkərək, yoxluq tozunu sil­miş, varlığı yaratmışdır.

Günəşin saatı, ayın saatı,

Çox dəqiq döndərir tüm kainatı.

Elə qurulub ki, nizam məhvəri,

Gecəylə gündüzün səhv düşməz yeri.

Zərrədən ən böyük ulduza qədər,

Bir “ol”a bağlısa, onda nə kədər…

Həmd olsun Allaha, tanırıq onu,

Hər kəlmə başında anırıq onu (səh.4).

Şair oxucuların varlığın gizli sirləri ilə tanış olmasını istəyir. İstəyir ki, hər insan nə üçün yarandığını, niyə yaşadığını başa düşsün, yaşam mahiyyətini anlasın.

Adil Allahın mərəhəmətindən bəhs edən şair yazır ki, Allah nadir dürdanəsi hesab etdiyi insana bütün canlılardan üstün olaraq ağıl verib. Bütün başqa varlıqlardan fərqli olaraq bizə dü­şün­mək və dünya bilməcələrini qavramaq, anlamaq istedadı verib. Hər bir pay sahibi də öz qis­mə­tindən razı qalır.

Şükür Yaradanın ədalətinə,

O Adil Allahın mərhəmətinə.

Elə bölüşdürüb, elə paylayıb,

Hamı qismətindən çox razı qalıb.

Ağlı elə bölüb, verib Yaradan,

Heç kim öz ağlından deyil bədgüman (səh.5).

«Nübuvvət» (Peyğəmbərlik) adlandırılan bölmədə cəhalət qaranlığından dünyaya öz mə­ri­fət günəşi ilə işıq saçan və kainatın son əfəndisi Məhəmməd peyğəmbəri salamlayan şair pey­ğəm­bəri dünya üzüyünün qaşı sayır. Bildiyimiz kimi, Ulu Tanrı Məhəmməd peyğəmbərə gələn vəhyi (gizli səs və ya gizli danışığı) «Qurani-Kərim» adı ilə təxminən 23 il müddətində ta­mam­la­mış­dır. Şair qeyri-adi zəka qüdrətinə malik peyğəmbəri haqlı şəkildə haqq sayır, eləcə də ona son­suz sevgi və minnətdarlığını belə bildirir.

Salam olsun Sənə, ey “Haqqın səsi”,

Cəlal sahibinin seçkin bəndəsi.

Məhəmməd Mustafa (s.ə.v.), Haqqın nəbisi,

Bütün kainatın son əfəndisi.

“Qurani-Kərim”i  bizə gətirən,

Haqqın kəlamını bizə yetirən,

Xatəmül-Ənbiya hökm edibdi Haqq,

Höküm sahibinə məxsus hökm, haqq (səh.5).

«İmamət» (imamlıq edən, məzhəb işlərinə rəhbərlik edən) bölməsində isə Həzrəti Əlini nübüvvətdən (peyğəmbərdən) nur alan işıq kimi mədh edir. Şair belə təsvir edir ki, Həzrəti Əli (ə.) Peyğəmbər əfəndimizin eşsiz tərbiyəsi altında böyümüş və onun inanc və davranışlarından dərs almışdır. Məhəmməd Peyğəmbər (s.ə.s.) Adəm peyğəmbərin elmini, Nuh peyğəmbərin hikmətini və İbrahim peyğəmbərin həlimliyinin Həzrəti Əlidə (ə.) cəm olduğunu qeyd edərək buyurur: “Kim istəsə ki, Adəmə (s) – elminə görə, Nuha (s.) – hikmətinə görə, İbrahimə (s.) – hil­minə görə nəzər salsın, o şəxs Əliyyibni Əbu-Talibə baxsın”. Şair elm və hikmət, şücaət və ülviyyət sahibi olan Həzrəti Əlini (ə.) Məhəmməd Peyğəmbərin sözlərinə əsaslanaraq (s.ə.s.) elmin qapısı adlandırır. Rəsuli-Əkrəmin elm haqqında dürüst düsturu belədir: “Mən elmin şəhəriyəm, Əli də o şəhərin qapısıdır. Şəhərə girmək istəyən o qapıdan girsin”. Şair isə Həzrəti Əlinin (ə.) təlimini bəşəri mahiyyət daşıyan təlim adlandırıraq yazır:

Nübuvvət odundan nur alan işıq,

Atadan, babadan belə duymuşuq.

Rəsulun dizinin dibindən çıxan,

Çeşmədir, heç kimə gəlməyib ziyan.

Nümunə olubdur cümlə cahana,

Əlbəttə, aiddir arif olana.

Elmin şəhərinin təkdir qapısı,

Bu işin belədir təməl, yapısı…

Salam olsun Sənə ey Əhli-beyt,

Allahım bu yolu daha rəvan et (səh.6).

«Məad» (qayıdış yeri), «Namaz», «Oruc», «Zəkat», «Xüms», «Həcc», «Cihad», «Əmr-bə-məruf», «Nəhy-əz-münkər», «Təvəlli», «Təbərri», «Münacat», «Üsuli-iltimas» kimi böl­mə­lər­­də Zaur Ustac haqlı olaraq elm və əxlaqa bir-birini bağlayan motivlər kimi baxır. Şair yax­şı­lıq, düzlük, pislik, yalançılıq, ikiüzlülük və s. kimi mənfi və müsbət əxlaqi keyfiyyətlər haq­qın­da da geniş, qiymətli fikirlər söyləmiş və əxlaq tərbiyəsinin böyük bir sistemini yaratmışdır. Z.Ustac bu təsvirlərlə hər şeyi gözəl görmək istəyir və bunların da bərqərar olması üçün elmə, biliyə üs­tün­lük verir. Hamını savadlı, bilikli, xalq üçün gözəllik yaradan görmək istəyir. Buna görə də müəl­lif maarifpərvər şair kimi gözəlliyin əmələ gəlməsini elmə, biliyə yiyələnməkdə və ağılda gö­rür.

Həqiqi elmdən bir damla dadan,

Heç zaman dönməyib bu doğru yoldan (səh.7).

Yaxud:

Çevrəndə dostların dinsə elmdən,

Hər dəm dürr tökülsə əgər dilindən,

Nə xoş halımıza, bəxtəvərik biz,

Allahın dostların dost seçərik biz… (səh.11).

Dini-fəlsəfi baxışlarını real nəzərlərlə tərənnüm edən Z.Ustac qorxmazlıq, cəsurluq, iradə sa­­hibi olmaq, səxavətlilik, düzgünlük, “Mərifət kəsb et”mək, “Özünü bilməz insanlardan uzaq ol”maq, “kamal sahibləri ilə dost olmaq”, dostluq, sədaqətlilik, etibarlılıq, yoldaşlıq, “zülmə bo­yun əyməmək” və s. kimi əxlaqi keyfiyyətlərdən geniş bəhs edir və tərbiyənin məqsədini “ağıllı, müd­rik, kamil və əxlaqlı insan” yetişdirməkdə görür.

Cəlal sahibinə şərik qoşanlar,

Onun dostlarına pis yanaşanlar,

Əndazəni pozub, həddin aşanlar,

Yersiz  körüklənib, coşub-daşanlar,

Belə adamlardan uzaq dolan, gəz,

Hədsizdən kimsəyə bir xeyir gəlməz… (səh.12).

Tərbiyə carçısı Zaur Ustac oxucusuna qızıla, vara arxalanmamağı, şahlar kimi dünya ma­lı­na, cəvahirata uymamağı məsləhət görür və insana öz əməyi ilə şöhrətlənməyi tövsiyə edir. Tər­biyəçi-şair şöhrət üçün dostbazlıq edənləri tənqid edir, çörək üçün, aş üçün əldən getmələrini, dar gündə uzaq qaçdıqlarını, tez dost olub, tez doyduqlarını, varın olarsa dost olduqlarını, yeyib qur­tardıqdan sonra atıb getdiklərini, dostun puluna göz tikdiklərini, yemək verəndə dostluq edən­lə­ri, verməyəndə isə düşmənçilik bəsləyənləri və s. birbəbir təhlil, şərh edərək üzünü ya­ra­da­na tu­tur:

Səndən istəmirəm nə şöhrət, nə şan,

Səndən istəmirəm beş günlük ad-san.

Var-dövlət, saraylar deyil şakərim,

Öz əlim, ayağım olsun nökərim…

Niyətim bəllidir, istəyim dəqiq,

Ustac heç istəməz nə altun, əqiq…

Mustafa oğlunun istəyi təkdir,

Zaurun arzusu dəqiqdir, yekdir…

Elmin qapıların üzümüzə aç,

O güllü bağçandan bir az ətir saç.

Ruhumuz məst olsun, olsa da anlıq,

Dili tərk etməsin bir an şükranlıq… (səh.14).

Z.Ustacın Dədə Qorquda üz tutaraq ondan mədəd ummasını xüsusi qeyd etmək istərdik. Şairin yaradıcılığında Dədə Qorqudun əxlaqi dəyərlərə yanaşması, xalqımızın milli xü­su­siy­yət­lə­ri­ni öyməsi, vətənin – ananın müqəddəsliyi, ailəyə və dosta sədaqət, namus və is­mə­tin to­­xu­nul­maz­lığı, qopuza, saza yüksək ehtiram və s. öz əksini tapır. Görürük ki, şairin ya­ra­dı­cı­lı­ğında bə­şə­ri dəyərlər, əxlaqi keyfiyyətlər hər şeydən öndə gəlir.

Sinəmdə Qopuzum yoxdu, neyləyim,

Simlərə toxunub mədət umardım…

Dədəm Qorqud ruhu, kömək ol mənə,

Qopuzun namına, sazın xətrinə…

Ərlərə ad verib, san saylamısan,

Boylara yol verib, boy boylamısan…

Kamanın xətrinə, oxun xətrinə,

Əslində var olan yoxun xətrinə (səh.15).

Şair Zaur Ustac Xətaini görkəmli şəxsiyyətlərin mütərəqqi ənənələrinin nəticəsi kimi qiy­mət­ləndirirsə, İmadəddin Nəsimini də xalqının dini etiqadlarını yaşadan ulu insan kimi tə­rən­nüm edir. Sanki Şamaxının hər döngəsində, tinində Nəsiminin ayaq izləri və ruhu yaşamaqdadır. Şair, həm­çinin, Şamaxını şairlər eli, təbiblər yurdu kimi tərənnüm edir. Poetik dil­lə deyir ki, Əf­zə­ləd­din Xaqani, İmadəddin Nəsimi, Seyid Əzim Şirvani, Mirzə Ələkbər Sabir, Abbas Səhhət, Mə­həm­məd Hadi kimi görkəmli şair və maarifçilər təkcə Azərbaycanın deyil, bütün Yaxın və uzaq Şər­qin mütəfəkkirləri olmuşlar.

Şairlər şəhəri, təbiblər eli,

Yurda çıraq tutan ülama əli…

Nə qədər alimi, sənətkarı var,

Şamaxı həmişə olub ziyadar…

Əfzələddin Xaqanisi bir düha,

İmadəddin Nəsimidən yox daha,

Seyid Əzim Şirvanidir tək ancaq,

Kim nə bilir, bir də Sabir olacaq?

Abbas Səhət, ya da Hadi bu yerdə,

Könüllərin fatehidir zirvədə… (səh.16).

Şair bəhs edilən subyektin (Əlişin) mənəvi təmizlik, əxlaqi saflıq kimi keyfiyyətlərini ön planda göstərir, digər müsbət cəhətləri də bu prizmadan oxucusuna göstərməyə çalışır. Poemanın I fəslində oxuyuruq ki, bahar bayramından bir ay keçmişdi ki, Sübhan kişinin ocağına böyük şadlıq üz verir. Oğul atası olan Sübhan kişinin sevincinin həddi-hüdudu yoxdur. Körpəni gö­rən­lə­rin hamısı bir ağızdan “Əli (ə.) köməyi olsun” deyərək öz xeyir-dualarını verir. Atası da uşa­ğa Əliş adını verir. Şair burada həm də Sübhan kişini mahir tərbiyəçi və səxavətli biri kimi təqdim edir. Göstərilir ki, Əliş sanki anbaan, saatbasaat, günbəgün böyüyür, “pərvaz” edir. Əliş məntiqi, he­sabı və digər fənləri mükəmməl öyrənsə də, elmini, biliyini daha da təkmilləşdirmək istəyir. Bu minvalla Təbrizə, İraqa, Dəməşqə, Bağdada gedir. Çünki Əliş memar olmaq istəyir.

Onu düşündürən bircə amaldı,

Qurub yaratmaqdı əzmi, amalı.

Məqsədi bir idi – memar olmalı.

Qəlbində niyyəti, dilində Allah,

Amalı yolunda etdi Bismillah (səh.18).

Poemanın bir gözəlliyi də ondadır ki, müəllif təsvir etdiyi hadisələrə, söylədiyi fikirlərə öz daxili hisslərini hopdurmağı bacarır. Göstərir ki, Əliş artıq 44 yaşına çatıb. İstedadının şöhrəti Moskva Knyazına qədər gedib çatmışdır. Knyaz ilk olaraq daşdan imarət qurdurmaq üçün el­çi­lə­ri­ni Şirvanşah Şeyx İbrahimin üstünə göndərib ondan izin istəyir. Şirvanşah Şeyx İbrahimin tə­rəd­düd içində qaldığını görən Kərəmli Şeyx İbrahim Əliş təklifi dəyərləndirməyi xahiş edir və sonda Əlişin getməsinə razılıq verilir. İmarətin (“Kərəmli Qalası”nın və ya Kremlin) tikilərək ba­şa çatması müqaviləsini dörd ilə imzalasalar da, üç il üzərində tamamlanmasına çalışan Əlişin qa­­lacağı mənzil Annanın evi olacaqdı. Əlişin zil qara saçları, şəvə bığ-saqqalı, boy-buxunu, xoş­hal, gülərüz sifəti Annanı sanki məst edir.

Zil qara saçları, şəvə bığ-saqqal,

Boy-buxun yerində, sifəti xoşhal.

Zirəklik, çeviklik işdə məharət,

Annanı büsbütün eyləmişdi məst…

Aşkarda, gizlində olmuşdu kölgə,

Zirəklik, çeviklik işdə məharət (səh.25).

Artıq memar Əliş imarəti tamamlamışdır. Ancaq Knyazın içinə şübhələr toxumu sə­pil­miş­dir. Ona görə ki, Əliş belə bir bənzəri olmayan imarətdən bir başqasını da tikə bilər. Son qə­ra­ra gəlir ki, Əlişin başı bədənindən ayrılmalıdır.

Şübhə toxumları düşdü qəlbinə,

Qorxdu tay tikilə onun “Kreml”inə…

Düşünüb, daşınıb verdi qərarı,

Dedi: – “Sabah yola salaq memarı”.

Tapşırdı bir gözəl məclis qurulsun,

Sonunda memarın boynu vurulsun… (səh.26).

Z.Ustac Memar Əlişin faciə dolu ölümünü və Annanın dəlilik dərəcəsinə çatdığını və son­da ölümünü çox mahir qələm fırçasıyla gözəl təsvir edir. Faciə dolu mənzərini belə mə­na­lan­dı­­rır:

Anna saçın yolub verdi yellərə,

Getdi ibadətə qürbət ellərə…

Məzarı başına gələrək hərdən,

Hədiyyə gətirdi güldən, çiçəkdən…

Uzun zaman oldu çəkdilər həsrət,

Bir-birin duymayıb etdilər söhbət…

Vüsal da var imiş demə qismətdə,

Bir gün anlaşdılar qəfil söhbətdə…

Hər dəfə Annaya yazıq deyənlər,

Cansız bədənini yolda gördülər… (səh.29).

Zaur Ustacın yaradıcılıq uğurlarından biri də Əliş və Annanı ölümsüzləşdirməsidir. Yəni başqa bir aləmin varlığına çevirməsidir.  Əlişin başına gələn faciələr və Annanın uzun müddət çəkən iz­­tirabları, nəhayət, sona çatır, onların ruhları azad-sərbəst olduqdan sonra qovuşurlar. Bu axirət səadətini – həyatın davam etməsini şair özünəməxsus bir poetik dillə oxucusuna çatdırır. Qəmli hekayəni nikbin və ya optimist sonluqla bitirir. Qəhrəmanlar sadəcə sözün əsl mənasında dünyalarını dəyişirlər, həyat isə davam edir:

İndi həmin yerdə hər il qumrular,

İyunda, iyulda nəğmə oxurlar… (səh.29).

Kövrək bir əhvalat haqqında Zaur Ustacın hekayəsi oxucuya dərin təsir bağışlayır. Bu real hadisədə həyat qanununa çevrilən məhəbbətin, eşqin aydın təcəssümü verilmişdir. Yaxşı əməl, xeyirxahlıq, mənəvi saflıq, hikmət dolu sözlər və s. yüksək sosial-əxlaqi məzmunlu mə­sə­lə­­lərin də poemaya daxil edilməsi məqsədəmüvafiqdir.

Z.Ustac “Əliş və Anna” adlı tarixi poemasında qeyd etdiyimiz kimi, ümumiləşdirmələri ruh yüksəkliyilə aparmışdır. Çünki keçmişə baxaraq tariximizi öyrənmək hər bir vətəndaşın bor­cu­dur. Sürücü irəliyə hərəkət etmək üçün avtomobilin yan güzgüsüdən arxaya baxmalı olduğu ki­mi, millət də inkişaf etmək, bəşər mədəniyyətinə töhfələr vermək, imzasını imzalar içində gör­mək üçün öz keçmişini, soykökünü öyrənmək, tarixini bilmək məcburiyyətindədir. Bunsuz tə­şək­kül, inkişaf və tərəqqi yoxdur. Zaur Ustac da bu tarixi əsəri yazmaqla öz keçmişinə, soy­kö­kü­nə sadiqliyini bir daha sübut etmişdir.

Ümumiyyətlə, Zaur Ustacın elm, ürfan, təlim, əql, idrak, zəka, kamillik, gözəlliyi qiy­mət­lən­dirməyi bacarmaq kimi fikirləri də vardır ki, bunların ciddi elmi-tədqiqata ehtiyacı var.

Kamal CAMALOV,

Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru,

dosent, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi,

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

ƏBÜLFƏZ MUXTAROĞLU

SÖZÜN QÜDRƏTİ – SƏSİN SEHRİ ƏBÜLFƏZ MUXTAROĞLU YARADICILIĞINDA

Mənəviyyat insanın mənəvi şüuru ilə mənəvi davranışı arasında möhkəm əqidə ya­­­­­radan, onları tənzimləyən, hərəkətə gətirən, idarə edən daxili mənəvi tələbatıdır, in­sa­nın həyatda yerinə yetirməyə cəhd etdiyi idealın həqiqətə çevrilməsinə dərin inam, möh­­­­­­­kəm baxışlar sistemidir. Əqidəli adam prinsipial, sadə, təvazökar və humanist olur. Be­­lə prin­si­pi­al, sadə, təvazökar və humanist insanlardan biri də mənə ali təhsil ocağında mü­­­hazirələr oxuyan müəl­lim, alim, şair və bu gün də əziz dostum Əbülfəz Muxtaroğludur.

Ədəbiyyatın, incəsənətin, xüsusilə poeziyanın vurğunu, alim, şair-pedaqoq Əbülfəz Muxtaroğlu mənalı ömrünü gənc nəslin təlim-tərbiyəsinə, Azərbaycan dilçiliyinin təd­ri­si­nə həsr etmiş, çoxlu elmi məqalə, monoqrafiya, dərs vəsaiti və ümumilikdə doqquz (9) ki­tabı işıq üzü görmüşdür. Əbülfəz müəllim ali məktəb müəllimi, təhsil işçisi kimi elmi əsər­lərində də tərbiyə məsələlərinə daha çox yer vermişdir.

Müasir ədəbiyyatımızın görkəmli tədqiqatçı alimləri akademik İsa Həbibbəyli, Kam­­­ran Əliyev, Cəlal Qasımov, Sevindik Vəliyev, Akif Axundov, Məhərrəm Cəfərov, Nə­­­zakət İsmayılova, Abbas Hacıyev və b. Əbülfəz Muxtaroğlunun yaradıcılığı barədə çox dəyərli fikirlər söyləmiş, elmi-tənqidi araşdırmalar aparmışlar. Lakin Əbülfəz müəl­li­min yaradıcılığı elə zəngin mənəvi sərvətdir ki, o, daim tədqiq olunmağa layiqdir və mə­nə­­vi ehtiyac vardır. Çünki Əbülfəz müəllimin çox zəngin şeir dünyası hər saat, hər gün çağ­layır, yeniləşir, dolğunlaşır, fəlsəfi-estetik məzmun kəsb edir. Şair yazıb-yaratmaq eş­qiy­lə yaşayır, ömrünün mənalı dəqiqələrini günümüzün söz inciləri axtarışına həsr edir. Ye­ni misra qoşmaq, cilalamaq istəyi yuxusuna haram qatır. Əbülfəz müəllimin şeir­lə­rin­də qeyd etdiyimiz kimi, estetik və əxlaqi-tərbiyəvi mahiyyət vəhdətdədir. Şeirlərinin bə­dii və tərbiyəvi təsiri oxucusunu ovsunlayır, düşündürür, ona yüksək əxlaqi sifətlər aşı­la­yır.

Əbülfəz Muxtaroğlu bu dəfə də oxucularının görüşünə “Ömürdən qalan izlər” adlı şeir­lər ki­ta­bı ilə gəlmişdir. Kitabı vərəqləyib “Azərbaycan”, “Naxçıvan”, “Soruşdumu?”, “Mil­lət im­­­tana çağırır səni”, “İzimiz bizim”, “Ata arzusu”, “El arana qayıdanda”, “Qey­rət”, “Dün­­­ya”, “Haray”, “Cəngi” vaxtıdır”, “Şikayətim var”, “Hayıfdı” və s. şeirləri oxu­duq­­ca gö­rürük ki, Əbülfəz Mux­ta­roğ­lu­nun yaradıcılıq diapazonunu şəxsiyyətin mənəvi zən­­gin­li­yi, vətən-yurd sevgisi, övlad sevgisi, saf sevgi, mənəvi saflıq, estetik hiss və zövq, mə­­ri­fət, təvazökarlıq, mərdlik, dostluğa sadiqlik kimi əxlaqi-mənəvi dəyərlər, həm­çi­nin, düş­­mə­nə nifrət, lovğalıq, yüngüllük, paxıllıq, vəfasızlıq, xəbislik kimi mənfi xü­su­siy­­yət­lə­rə qə­zəb, nifrət hissi də təşkil edir.

Əbülfəz Muxtaroğlu xüsusi pedaqoji əsər yazmamışdır, lakin onun istər fəlsəfi şeir­­lərində, istərsə də bədii təfəkkürünün heyrətamiz nümunələrində haqqında danışdımız  mə­­­sələlər geniş yer tutur. Şairin yaradıcılığını dərindən təhlil edən akademik İsa Hə­bib­bəy­­­li haqlı şəkildə belə qənaətə gəlmişdir ki, “Əbülfəz Muxtaroğlunun şeirlərində ma­arif­çi­­lik­dən gələn müəyyən didaktika da var… Əbülfəz müəllimin maarifçi didaktik şeir­­lə­rinə quru nəsihətçilik notları yox, poetik bir müdriklik ruhu hakimdir” (Bax: səh.12). Fi­k­ri­mi­zi möhkəmləndirmək üçün Əbülfəz Muxtaroğlunun maarifçilik, əxlaqi də­­­yərlər haqqında fikirlərinin şərhinə keçək.

Əbülfəz Muxtaroğlunun əxlaqi görüşlərində vətənprvərlik hisslərinin inkişaf et­di­ril­­­məsinin zəruriliyi diqqət mərkəzində dayanır. O, vətənpərlik və xalqpərvərlik uğ­run­da ma­­­­lından, canından keçməyi əsirgəməyən, vətəninin və xalqının mənafeyi və azadlığı uğ­run­­da çalışan və hər cür əzab-əziyyətə qatlaşan şəxsləri patriot (vətənpərvər) adlandırır.

                                               Bir qulaq ver ana Vətən,

                                               Ürəyimdən gələn səsə…

                                               Yeri gəlsə keçərəm mən

                                               Hər arzumdan, diləyimdən.

                                               Əgər qanım azlıq etsə,

                                               Qan verərəm ürəyimdən.

                                               Yaşayaram bu ürəklə

                                               Sağında mən, solunda mən.

                                               Yeri gəlsə, yolunda mən

                                               Bu ürəkdən keçmək üçün [1, 18].

Doğma torpağın ecazkar, füsunkar gözəlliyindən vəcdə gələn şair gəncliyi vətəni sev­­məyə, vətənpərlik nümunəsi göstərməyə, doğma torpağın maddi və mənəvi sər­vət­lə­ri­ni­ qorumağa səsləyir. Şair deklarativ şəkildə “Vətəni sevin!” demir, lakin “Vətənin qum­sal, boz torpağı da güllü çəməndir”, “daşı da Vətənimdir” deməklə doğma torpağın mü­qəd­­­­­dəsliyini, toxunulmazlığını, böyüklüyünü orijinal misralarla dərk etdirir, hafizələrə hop­­durur. Vətənpərvərlik, əməyə, torpağa və xalqa bağlılıq, mənəvi kamillik, bəşərilik və hu­manizm motivləri şairin yaradıcılığının qabarıq məziyyətlərini təşkil edir.

                                               Gözümü açandan vurğun olmuşam

                                               Dərənə, düzünə, daşına sənin.

                                               Pərvanə olsaydım, səni şam bilib

                                               Dönüb dolanardım başına sənin.

                                               Dahilər yetirən ey şanlı torpaq,

                                               Sənət bulağının gözü səndədir.

                                               Ana məhəbbəti – “Mömünə Xatun” –

                                               Memar Əcəminin izi səndədir [1, 71].

Vətəndaşlıq – vətənə sakinlik etmək deməkdir. “Əsil vətəndaş” dərin fəlsəfi mənalar da­­şısa da, yeniyetmələrin, gənclərin dərk edə biləcəyi, həyat idealına çevirəcəyi bir an­la­yış­­dır. Bü­tün dinlərdə və səmavi kitablarda vətən kəlməsi tez-tez səslənir, onu əziz və mü­­­qəddəs tutmağın zəruri olması göstərilir. Dünyanı və insanlığı dərindən və hərtərəfli dərk edənlər və gələcəyi görənlər peyğəmbərlərdir. İlahiyyatşünaslıqda, o cümlədən is­lam­­şünaslıqda do­­­­ğulub boya-başa çatılan yerə, yəni vətənə məhəbbət və onu qorumağın mü­­qəddəsliyi qeyd olunur və göstərilir: uşağa doğma olan iki şey var: onun biri anadırsa, ikin­­cisi və­tən­dir. 30-35 il bundan qabaqkı Azərbaycan ailələrində aparılan tərbiyə işində əsas yeri mil­li­lik, özünüdərk, milli vətənpərvərlik deyil, beynəlmiləlçilik təşkil edirdi. Bu işin nəticəsi bi­zə çox baha başa gəldi, nəticədə erməni təbliğatı çoxlarını çaşdırdı, ona ina­­nan­­lar da ta­pıl­dı, türk soyumuzla fəxr etmək kimi mənəvi bor­cu­muzu az qalmışdıq ki, unu­­daq. Və bü­tün bunlar da ermənilərin Qarabağı əli­miz­dən qoparmaq iştəhasını real­laş­dır­­maqda və Qa­rabağ müharibəsində bizim tam əleyhimizə işləmiş oldu.

Azərbaycan ailələrində yeniyetmələrlə, gənclərlə söhbətlərdə tariximizdən da­nış­maq məqsə­də­uy­ğun bilinmirdi. Unutqanlıq “əxlaqi” keyfiyyət hesab olunurdu. Elə bu mə­nada da Əbül­fəz Muxtaroğlu yaradıcılığının əsas cəhətlərini bu istiqamətə yönəldir və və­­tən­pər­vər­­­lik ruhunda şeirlərilə­ xalqı mübarizəyə səsləyərək deyir ki, Azərbaycan tor­pa­ğı hər bi­ri­­­mizin son kəfəni olmalıdır. Əbülfəz Muxtaroğlu Azər­bay­­canı düçar edildiyi bə­la­lardan qo­­rumaq, xilas etmək və yaşatmaq üçün hamıdan qa­baq Azərbaycanın özünü var gü­cü ilə “cəngi” etməyə, döyüşə çağırır. Qisas alınmalıdır. Özü də necə?! Azərbaycan öv­ladları bir nəfər kimi silaha sarılacaq, hücuma keçəcək, erməniləri öz ərazimizdən tə­miz­ləyəcək və beləliklə, 26 fevral Xocalı faciəsində şəhid gedənlərin qanını alacaqlar. Hələ 1990-cı ildə qələmə aldığı doq­quz bənddən ibarət olan “Cəngi” adlı şeirində şair hiddətini, qəzəbini belə ifadə edirdi:

                            Başımıza nə gəlmədi “sarı”dan,

                            Qovduq darvazadan, aşdı barıdan.

                            Yalvarmaqla donuz çıxmaz darıdan,

                            Götür qardaş, gəl tüfəngi vaxtıdır,

                            “Cəngi” çalın, bu gün “Cəngi” vaxtıdır.

                            Düşmənləri tanıyır haçandır,

                            Ermənilər qan gördümü qaçandır.

                            Gəlin kəsək bu xərçəngi, vaxtıdır,

                            “Cəngi” çalın, bu gün “Cəngi” vaxtıdır.

                            Xocalının intiqamın almasaq,

                            Bağışlamaz bizi bu daş, bu torpaq.

                            İynə batırana biz batırmasaq,

                            Avazımaz yağı rəngi, vaxtıdır,

                            “Cəngi” çalın, bu gün “Cəngi” vaxtıdır.

                            Haray salın bütün kəndə, şəhərə,

                            Bircə yol var, qələbəyə, zəfərə.

                            Mərd ərənlər süvar olsun yəhərə,

                            Qırılmasın qoy üzəngi, vaxtıdır!

                            “Cəngi” çalın, bu gün “Cəngi” vaxtıdır [1, 106-107].

Göründüyü kimi, şair Əbülfəz Muxtaroğlu milli köklərdən, ənənələrdən qüvvət və cəsarət əldə edərək yeni-yeni cığırlar salır.

Əbülfəz Muxtaroğlunun şeirlərinin şah damarı qoynunda boya-başa çatdığı tə­bi­ət­dir. Təbiət lövhələrinə həsr olunan şeirlərini oxuduqca düşünürsən ki, əgər şair qəlbindən qo­pan hər bir misra, hər bir bənd, hər bir söz oxucunu torpağa, təbiətin seyrinə çəkə bi­lir­sə, saflığa, duruluğa qaytarmağı bacarırsa, bu sənətkar ömrünün ən uca mükafatıdır.

                                      Bürüyüb dərəni, təpəni, düzü,

                                      Ürəklər oxşayan ətri güllərin,

                                      Qızların örtdüyü şala bənzəyir,

                                      Kənardan baxanda çətri güllərin.

                                      O göz qamaşdıran bulaq daşları,

                                      Sanmışam ən parlaq daş-qaşlarıdır.

                                      Durnagöz bulaqlar qarlı dağların

                                      Sevincdən tökdüyü göz yaşlarıdır.

                                      Gah çoban olmuşam, tütək çalmışam,

                                      Dinləmiş çəmənlər, çiçəklər məni.

                                      Gecələr ulduzlar laylay deyibdir,

                                      Səhərlər oyadıb küləklər məni [1, 60].

Saf, sağlam duyğulu şairin misra-misra, bənd-bənd açıqladığı “Tanrıyla söhbət”ini eşidib, anlayanlar da elə Tanrısına tapınan duyğulu insanlar olmalıdırlar – zənnindəyik. Elə buna görə də hər bir şeirini oxuyarkən, elə bil, şairin ürək çırpıntılarını eşidirsən, qeyb­­­dən gələn bir səslə qulaq-qulağa dayanırsan, bu mülayim səsin bəzən küskün, bəzən inam­lı, bəzən sakit, bəzən coşğun axarında bir-birindən oynaq, bir-birindən zərif, bir-bi­rin­dən mənalı söz sənəti gözəlliklərinə qərq olursan. İncə lirizm, axıcılıq, ürəkdən, can­dan yaşanan səmimi duyğulardan qopan həyatilik, təbiilik şeirləri oxucuya elə doğ­ma­laş­dı­rır ki, dönə-dönə oxuyub, hər birini öz duyğularında yaşatmağa başlayırsan – insana sev­gi, yaşantıya ehtiram, taleyə şəriklik yanğısı kimi. Çünki bu şeirlər xalq yaradıcılığı ənə­nələrindən, şair ruhu, xalq ruhundan qidalanır.

                                      Pozulubdur təbiətin naxışı,

                                      Kədərlidir qayaların baxışı.

                                      Ağı dedi bulaqların axışı,

                                      Yerimdən oynatdı məni, ay Allah!

                                      Bu dağlar ağlatdı məni, ay Allah!

Yaxud:

                                      Qonaqgörməz əziz qonaq görmədi,

                                      Qız-gəlinlər əvəliyin hörmədi.

                                      Nəmi qurub, südü qaymaq sərmədi,

                                      Kim belə alçaltdı məni, ay Allah!

                                      Bu dağlar ağlatdı məni, ay Allah!

Yaxud da:

                                      Tanrı, məni salma düşmən girinə,

Mehriban et xalqımı bir-birinə!

                                      Qurbanım var ulu Qırxlar pirinə,

                                      Bu arzuma çatdır məni, ay Allah!

                                      Bu dağlar ağlatdı məni, ay Allah! [1, 77]

  • deyən şair sevgi dünyasının istili-bürkülü, buzlu-şaxtalı aləminə baş vurur, nikbin ar­zu­la­rıy­la bir xoş tale, qismət axtarır. Elə buna görə də kitabdakı şeirlər rəngarəngdir, əlvandır. Müəl­lifin özünəməxsus deyim tərzi, yığcam, oynaq ifadə üsulu, hiss və duyğuların poetik tə­rənnümündəki obrazlılıq onu oxucusuna sevdirir. Həm də ona görə ki, lirik tə­rən­nüm­dən yoğrulmuş bu şeirlərin qəhrəmanı sevincini, kədərini, həsrətini, nisgilini mərdliklə ya­şa­yan ülvi bir insandır.

Əbülfəz Muxtaroğlunun şeirlərində bəzən uzun müddət torpaq qoxusundan, əkindən, biçindən, dağdan-daşdan, təbiətdən uzaq düşən, onun xiffətini çəkən, onun həsrətini yaşayan bir şair də görürük. Gözəl yaylaqları, təmiz havalı və şirin çeşməli yurdu və məkanı, könülaçan və ruhtəzələyən xoş hava və şəfalı yerləri özləmişdir. Şair ümid edir ki, uşaqlıq və gənclik illərini birlikdə keçirdiyi dostları, həmçinin, Şahbuzun hər bir dağı, dərəsi, al yamacı, çayı, gölü, laləsi, nərgizi, bənövşəsi, kəkliyi, turacı, yaşılbaş sonaları da onu özləyir. Şair həsrət dolu anılarını poetik dillə yurdundan gələn bir oğlandan belə xəbər alır:

                                               Batabatdan gələn oğlan,

                                               Göz yaşımı silən oğlan,

                                               El dərdini bilən oğlan,

                                               Ellər məni soruşdumu?

                                               Təzələyib donun meşə?

                                               İnanmıram yolum düşə.

                                               Lalə, nərgiz, tər bənövşə –

                                               Güllər məni soruşdumu?

                                               Gözəllikdir suda quşlar,

                                               Oda tutar qəlbi daşlar.

                                               Qanadlandı yaşılbaşlar,

                                               Göllər məni soruşdumu?

                                               Ot çalımı başlar haçan?

                                               Göz oxşayan, könül açan,

                                               Kərənti ağzından qaçan,

                                               Güllər məni soruşdumu?

                                               Abdulla dedi nəyindən?

                                               Yarasının göynəyindən.

                                               Saz çıxanda köynəyindən,

                                               Tellər məni soruşdumu [1, 26]

Əbülfəz Muxtaroğlu öz təbirincə desək gül balaların da şairdən küsməmələri üçün  uşaq şeirləri yazmışdır. Uşaq­lar üçün də yazılan şeirlər cəlbedici və öyrədicidir. Əbülfəz Muxtaroğlunun uşaq şeir­­­lərini iki qrupa və ya daha artıq qrupa ayırmaq olar: Təbiətə sevgi, insana sevgi, milli-mə­­nəvi dəyərlərə sevgi və s. “Gözəl bir fəsildi qış”, “Niyə soyuq dəyməyir”, “Bahar gəl­di” və s. adlı şeirlərdə şair gül balalara hər bir fəslin biri-birindən gö­zəlliyini və özəlliyini tə­­rənnüm edir. Budur, balaca Dilbər babasına qışı sevmədiyini bildirir. Bu fəsildən giley-gü­­zarı da olduqca çoxdur: Qışda qar yağır, yağış yağır, günlər qısa olur, günəş tez çıxır, tez batır, uşaqlar tez yatır, soyuqdan əli üşüyür, buz üstünə çıxanda sürüşüb yıxılır, quşlar da üşüyür, yemək tapa bilmirlər və s. Babası balaca nəvəsini gülə-gülə dinlədikdən sonra sa­də deyim tərzi ilə qı­şın gözəlliyini belə təsvir edir:

                                               Qışda çıx yağmasa qar,

                                               Bax, quruyar budaqlar.

                                               Quruyar axan çay da

                                               Məhsul bol olmaz yayda!

                                               Qar torpağın canıdır,

                                               Ən isti yorğanıdır,

                                               Qışda çox yağmasa qar,

                                               Məhsul verməz tarlalar.

                                               Qarğaya, sərçəyə sən

                                               Hər gün dən verməlisən.

                                               Sənin kimi uşaqlar

                                               Gərək qoymasın onlar

                                               Korluq çəksin acından.

                                               Heç çıxarma yadından.

                                               Çox yağsa da qar, yağış,

                                               Gözəl bir fəsildi qış [1, 167].

Fikrimizcə, uşaqlar üçün şeir yazmaq heç də asan deyil. Şərt o deyil ki, şeirdə təh­ki­­yə, qafiyə uyğunluğu, ritmik sürət, təmtaraq, elitarlıq və s. olmalıdır, xeyr, uşaq qəlbinə yol tap­­maq üçün həm də gərək da­ha həssas emosionallığa, uşaq psixologiyasında olan rən­­garəngliyə, estetikliyə, daha iti ustalığa, sənətkarlığa malik olasan. Əbülfəz Mux­­ta­roğ­lu­­nun uşaq­lar üçün yazdığı şeirləri oxuduqca görürük ki, şair uşaq ruhunun bi­li­ci­si kimi uşaq qəlbinə yol tapmağı bacarır. Fəsillərin gözəlliyi dəqiqliklə, oynaq, lakonik mis­ra­lar­la qulaqdan süzülüb ürəyə belə axır:

                                               Şirin-şirin töhfələrlə

                                               Budur, gözəl bahar gəlir.

                                               Al günəşli səhərlə

                                               Budur, gözəl bahar gəlir.

                                               Dağ başında əriyir qar,

                                               Bağça, bağlar gətirir qar,

                                               Noruzgülü bizə nubar,

                                               Budur, gözəl bahar gəlir [1, 174].

Ümumiyyətlə, Əbülfəz Muxtaroğlu təkcə balaca balaların təfəkkür imkanlarını, ma­raq dairələrini əhatə edən mövzulara toxunmaqla kifayətlənmir, bu şairdə sözün özünü bə­­dii ifadəni, deyim tərzini uşaq hafizəsinin, uşaq emosiyasının və psixologiyasının tə­ləb­lə­­rinə uyğunlaşdırmaq bacarığı güclüdür. Əbülfəz Muxtaroğlu uşaq şeirlərində pri­mi­tiv nə­­sihətçilikdən, sözçülükdən və deklarativ ibarəpərdazlıqdan uzaqdır. Əbülfəz Mux­tar­oğ­lu­­nun bu yanaşması ilə bağlı hələ vaxtilə V.Q.Belinski “Yeni ilə hədiyyə” adlı mə­qa­lə­sin­də yazırdı: “…Başlıca iş – sentesiyalardan, nəsihət və tərbiyəpərdazlıqdan imkan da­xi­lin­də qaçmaqdır: onları böyüklər də xoşlamır, uşaqların isə sadəcə zəhləsi gedir”.

Fikrimizcə, uşaq şeirləri yazmaq üçün şairin bədii dili zəngin olmalıdır, təbiiliyi, axar­­lığı olmalıdır. Bunlar, uşaq şeirləri yazmaqda xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əbülfəz Mux­­­­taroğlunun uşaqlar üçün yazdığı şeirlərin dili sadədir, rəvandır, axınaqlıdır, la­ko­nik­dir və estetik tərbiyəvi əhəmiyyəti ilə də zəngindir.

Oxucularıyla görüşə “Ömürdən qalan izlər” şeirlər kitabı ilə gə­­­lən Əbülfəz Mux­­taroğlunun ömründən qalan izlərini belə ümimiləşdirə bilərik: Əbülfəz Mux­­­taroğlu ömür yolunun zirvəsinə kamil qədəmlərlə addımlayan, sevimli müəllimim və həmkarımızın həyat akkordları barədə sonsuz sayda fikir və şərafət, erudisiya və ziyalılıq, şəfqət və qay­ğı, elmilik və fəzilət, milli-mənəvi irsə dərin məhəbbət, xalqımızın elm və sənət adam­larına ehtiram hissi – Əbülfəz Mux­­taroğlunun həyat, yaradıcı qayəsidir. Elmə, şeirə, cə­miyyətə və təbiətə yüksək milli və bəşəri duyğularla bağlanan Əbülfəz Mux­­ta­roğ­luya Ulu Tanrıdan bəşəri nemət olan can sağlığı və yeni-yeni yaradıcılıq uğurları ar­zu­la­yırıq.

                                     KAMAL CAMALOV

                                     Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

                                     Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi

                                     Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

“Gülünün şeirləri” – Sehirli kitab – Taleh Xəlilov

Bu gün Azərbaycanda başqa sahələrdə: sosial-iqtisadi, ictimai-siyasi və mədəni həyatda olduğu kimi, xalq maarifi sahəsində də ciddi inkişaf dövrü başlanmış, təhsilin əhatə dairəsi əhəmiyyətli dərəcədə genişlənmişdir. Ölkənin qabaqcıl ziyalı dəstəsini təmsil edən maarifpərvər ziyalıların regionda ictimai-mədəni mühitin inkişafına, xüsusən təhsilə həmişə diqqət yetirməyə və qayğı göstərməyə sövq etmişdir.



Bu baxımdan, tanınmış yazıçı Zaur Ustacın “Gülünün şeirləri” adlı sinifdənxaric əlavə tədris vəsaiti maraq doğurur, elmi-nəzəri və praktik dəyərliliyi ilə diqqəti cəlb edir.

Elmi məsləhətçiləri Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi Afət Xəlilova, Əzizə Abdullayeva və Gözəl Quliyeva olan vəsaitdə hərf və rəqəmlər haqqında əyləncəli şeir və tapmacalar verilmişdir.

Qeyd edək ki, vəsait əsasən ümumi təhsil müəssisələrinin I sinif şagirdləri üçün nəzərdə tutulmuşdur. Vəsaitdə Azərbaycan əlifbasının hər bir hərfi üçün tək-tək əyləncəli, uşaqların asan əzbərləyə biləcəyi dili asan, olduqca axıcı və yüngül hecalı şeirlər verilmişdir. Kitabda həmçinin hərflərlə yanaşı, kiçik məktəb yaşlı uşaqlarda riyazi bacarıqların inkişaf etdirilməsi üçün rəqəmlər haqqında da şeirlər yazılmışdır.

Həmçinin, bu vəsait dərnəklərdə və bədii qiraət klublarında kiçik yaşlı uşaqlara şeir öyrədən müəllimlər üçün də əlavə köməkçi vəsaitdir. Ona görə ki, azyaşlı uşaqlar hərfləri yaxşı tanıya bilmir, şeirləri oxuyub əzbərləməkdə çətinlik çəkirlər. Zaur Ustacın yazdığı bu şeirlər isə o qədər asan və yaddaqalandır ki, hər hansı hərfə və rəqəmə aid olan şeiri uşağa yalnız bir neçə dəfə təkrar etdirməklə əzbərlətmək olar.

Xüsusilə qeyd etmək istəyirəm ki, kiçik yaşlı məktəblilər üçün nəzərdə tutulmuş bu vəsait, eyni zamanda məktəbəqədər və ümumi təhsil müəssisələrində dərs deyən müəllimlər üçün də əvəzedilməzdir. İbtidai siniflərdə dərs deyən müəllimlər şagirdlərə əlifbanın hər hansı bir hərfini öyrədərkən bu vəsaitdən həmin hərf haqqında yazılmış şeiri də uşaqlara asan əzbərlədə bilərlər. Məsələn, müəllifin A hərfi ilə bağlı vəsaitin 4 səhifəsində yazdığı aşağıdakı şeirə diqqət yetirək:

A ilə Ana deyə,
Aləmə səs salırıq.
Azərbaycan sözünü,
A ilə başlayırıq.

Bu şeir vasitəsi ilə müəllim uşaqlara həm A hərfini öyrədə, həm də onlarda vətənpərvərlik hissi aşılaya bilər.

Təqdirəlayiq haldır ki, Zaur Ustac həmçinin vəsaitdə hərflərlə yanaşı, rəqəmlər haqqında da şeirlər yazmışdır. Həmin şeirlərdən 1 rəqəmi ilə bağlı yazılmış şeirə nəzər yetirək:

Asan bir sual verim,
İnan, yoxdur beləsi.
Üçdən iki çıxanda
Söylə qalır, neçəsi?

Qeyd edək ki, müəllif bu şeir vasitəsilə uşaqlarda 1 rəqəmi və sadə riyazi əməllərlə (toplama və çıxma) bağlı təsəvvürlər və bacarıqlar formalaşdırmışdır.

Onu da qeyd edək ki, bu vəsait məktəbəqədər və kiçik məktəbyaşlı uşaqlarda məntiqi təfəkkürün və yaradıcılıq qabiliyyətinin formalaşmasına, həmçinin uşaqların asudə vaxtlarının səmərəli keçirmələrinə də köməklik edəcəkdir.

“Gülünün şeirləri” kitabı həm məktəbəqədər və kiçik məktəbyaşlı uşaqlar, həm də onların təhsili, təlim-tərbiyəsi ilə məşğul olanlar üçün çox qiymətli vəsaitdir, eləcə də böyük dəyərə malik mütaliə materialıdır. Xatırlatmaq yerinə düşər ki, ümummilli lider Heydər Əliyev mütaliəyə yalnız savad, bilik qazanmaq, elm öyrənmək imkanı və vasitəsi kimi baxmamış, bütövlükdə, hər bir insanın həyatını düzgün qurmasında, fəal vətəndaş mövqeyinin formalaşmasında, cəmiyyətdə gedən tərəqqi prosesində yaxından iştirak etməsində təhsilin son dərəcə vacib əhəmiyyət daşıdığını önə çəkərək demişdir: “İndi bizim təhsilimizin məqsədi gənc nəslə, uşaqlara təhsil verib onları gələcəyə hazırlamaqdır. Amma bununla yanaşı, ən böyük məqsədi Azərbaycan vətəndaşı hazırlamaqdır, müstəqil Azərbaycan cəmiyyətinin ləyaqətli üzvünü hazırlamaqdır”.

Ulu öndər ölkənin və xalqın gələcəyinin yeni nəsilləri necə və hansı ruhda savada yiyələndirməkdən, tərbiyə etməkdən asılılığını məxsusi vurğulayırdı: “Uşaqlar bizim gələcəyimizdir. Gələcəyimizi nə cür tərbiyə edəcəyiksə, böyüdəcəyiksə, ölkəmizin, millətimizin, dövlətimizin gələcəyi bundan asılı olacaqdır”.

Yenicə çapdan çıxmış “Gülünün şeirləri” kitabı məhz böyüməkdə olan nəsillərin layiqli vətəndaş kimi formalaşmasına xidmət göstərən materialları özündə cəmləşdirməklə yanaşı, geniş elmi-pedaqoji və didaktik imkanlara malikdir.

Uşaqlara təlim-tərbiyə vermək və onları maarifləndirmək baxımından da novator yazıçı Zaur Ustacın “Gülünün şeirləri” kitabı dəyərli bir vəsaitdir.

Onu da qeyd edək ki, vəsaitdə toplanılan şeir və tapmacalar müasir əhəmiyyətinə görə də qiymətlidir. Vəsait hər bir məktəbəqədər və kiçik məktəbyaşlı uşaqların bacarıqlı, yaradıcı və savadlı şəxsiyyət kimi inkişafına və gələcəkdə vətənpərvər bir gənc kimi formalaşmasına xidmət edəcək.

Ümid edirik ki, gələcəkdə bu vəsait daha da təkmilləşdiriləcək, Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin müvafiq şurasından keçərək sinifdənxaric tədris vəsaiti kimi ölkənin bütün ümumi təhsil müəssisələrində tədris olunan fənlərin siyahısına daxil ediləcək.



Taleh XƏLİLOV,
pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru,
Azərbaycan Respublikası Təhsil Şurasının üzvü

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Sadıq Qarayev- Aktual məsələ

Mədəniyyətin xatirəsinə qoyulmuş yaşıl abidələr

Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban Xanım Əliyevanın təşəbbüsü ilə dahi şair İmadəddin Nəsiminin 650 illik yubileyi münasibətilə  bir gündə 650 min ağac əkiləcək. Bunun Respublikamızın, eləcə də dünya ekalogiyasına faydası, insan sağlamlığına töhfəsi haqqında.

Azərbaycan xalqı dünya elminin, mədəniyyətinin yeni təkamül müstəvilərinə keçməsində mühümm rol oynayan bir çox dahi şəxsiyyətlər yetirmişdir. Bunlardan biri də 1369-cu ildə Şamaxı şəhərində anadan olmuş, klassik Şərq və qədim yunan fəlsəfəsini, ədəbiyyatını dərindən mənimsəmiş, dinlərin tarixini, tibbastronomiya və astrologiyariyaziyyat və məntiq elmlərini mükəmməl öyrənmiş böyük mütəfəkkir, alim və şair İmadəddin Nəsimidir (tam adı: Seyid Əli ibn Seyid Məhəmməd).

İmadəddin Nəsimi bir çox dilləri dərindən öyrənmiş, Azərbaycanfars və ərəb dillərində dünya ədəbiyyatının inciləri sırasına daxil olan ölməz poeyiziya nümunələri yaratmışdır.  Onun azərbaycanca yazdığı şeirlər həm məna baxımından, bədii təsvir vasitələrinə, dilin zənginliyinə görə seçilməklə yanaşı, həm də xalq nitqinə yaxınlığı, atalar sözləri, zərb-məsəllər, hikmətli sözlərin çoxluq təşkil etməsi ilə Azərbaycan poeziyasında yeni inkişaf istiqamətləri müəyyənləşdirmişdir.

Nəsimin dünyagörüşünün təmərgüzləşməsində ustadı hesab etdiyi, dövrünün mütəfəkkir alimlərindən olan hürufi Fəzlullah Nəiminin, eləcə də İbn Sina, Xaqani, Nizami, Fələki, Mənsur Həllac,  Şeyx Mahmud Şəbüstərinin əsərlərinin böyük rolu olmuşdur.

Nəsimi mövcudluğa, təbiətdə və cəmiyyətdə gedən proseslərin mahiyyətinə, ALLAHIN dərk edilməsinə dövrünün məşhur Sufi, Hurufi fəlsəfi baxışları, Panteist ideyaları vasitəsilə baxmaqla yanaşı, əldə etdikləri biliklər əsasında özünəməxsus mütərəqqi fikirlər irəli sürmüşdür ki, bunların da əsasında elmi yükün çoxluq təşkil etməsi, yenilkçilik onu sələfləridən fərqləndirmişdir. Beləliklə, özünəməxsus ideyaların, yeni düşüncə sisteminin əsrarəngiz poetik mümunələrdə verilməsi, həmçinin öz əqidəsi uğrunda qeyri-adi sədaqət və cəsurluq göstərməsi onu tezliklə Şərqdə, sonralar isə dünyada məşhur etmişdir. Nəsimi yaradıcılığı istər poeziya gözəlliyi, isərsə də misralardakı həqiqət yüklü çox qatlı məna baxımından Dünya ədəbiyyatı və fikir tarixində təkrarolunmaz, unikal və əbədi yer qazanmışdır.

Nəsimi Azərbaycan xalqının qürur duyacaq, bədii və fikir səviyyəsini, milli-mənəvi zənginliyini  dünyada nümayiş etdirəcək böyük mütəffəkir şairlərimizdəndir. Bütün bunları nəzərə alan Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlaham Əliyev 15 noyabr 2018-ci ildə növbəti ildə Böyük Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsiminin (1369 – 1417) 650 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında müvafiq sərəncam imzalamışdır. Bu sərancam Azəbaycanın dahi şəxsiyyətlərinə, milli-mənəvi dəyərlərinə, ədəbiyyatına, fəlsəfə və fikir tarixinə böyük diqqətin və dövlət qayğısının bariz nümunəsidir.

Prezident İlaham Əliyev cənabları tərəfindən imzalanmış  sərancamdan sonra, AMEA-nın müvafiq qurumları, Mədəniyyət Nazirliyi, Yazıçılar Birliyi, bir sıra qeyri hökümət təşkilatları Nəsmi irsinin daha dərindən araşdırılması, yeniyetmə və gənclər arasında, eləcə də dünyada təbliğ olunması istqamətində müxtəlif yönlü işlər görmüşdür. Məsələn, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı ilə Azərbaycan Respublikasında Nəsimin əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısına daxil edilmişdir. 3 iyun 2019-cu ildə İmadəddin Nəsiminin 650 illiyi ilə əlaqədar Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı Mars və Yupiter planetlərinin arasında yerləşən 1995 UN2 asteroidinə Nəsiminin adını vermişdir.

Nəsminin 650 illik yubleyinin qeyd edilməsi Heydər Əliyev Fondunun 2019-cu ildə həyata keçirdiyi fəaliyyət proqramları içərsində prioritet istiqamətlərdən olmuşdur. Fondun Prezidenti, Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban Xanım Əliyeva dahi şair İmadəddin Nəsiminin 650 illik yubileyi münasibətilə  bir gündə 650 min ağac əkilməsi təşəbbüsü irəli sürmşdür. Bu təşəbbüs biz biloqlar tərəfindən çox yüksək qiymətləndirlmişdir. Həm də bizi sevindirmişdir.

Dünya praktikasında yubleylər qeyd edilərkən müxtəlif metodlardan, aksiyalrdan istifadə edilir. Məslən yubliyarın şərəfinə poçt marakaları, pul əskinazları, sikkələri, müxtəlif qiymətli əşyalar və s. buraxılır, abidləri qoyulur və s. Ağac əkmək isə çox nadir hallarda rast gəlinir. Bir gündə yüz minlərlə ağacın əkilməsi təşəbbüsü isə bəlkə də ilk ideyadır. Və fikirimizcə nəticəsi ən faydalı olandır.  Məsələ burasındadır ki, hər hansı cansız xatirə atributu insanlara ağaclar qədər real və uzun müddətli fayda gətirə bilməz. Hörmətli Mehriban xanımın məlum təşəbbüsünün fəlsəfi mahiyyətində dünya mədəni irsinin zənginləşməsində rol oynamış   dahi bir İnsanın xatirəsinin bəşəriyyətin sağalam gələcəyi üçün zəruri olan yaşıl abidələrlə əbədiləşdirilməsidir. Qısa desək, bu ideyanının gerçəkləşməsi  “mədəniyyətin xatirəsinə qoyulmuş yaşıl abidələr” olacaqdır. Elə buradaca qeyd etmək istərdim ki, bu cür təşəbbüslərin bir ənənə halını almasını, gələckdə də davam etməsini arzu edərdik.

Indi isə bir gündə 650 min ağac əkilməsinin elmi baxımdan faydalı tərəfləri haqqında fikirimizi bildirmək istəyirəm. İnanıram ki, bu izahlar Hörmətli Mehriban Xanımın təşəbbüsünün biz bioloqlar tərəfindən niyə sevinclə qarşılandığını və   yüksək qiymətləndirildiyini aydınlaşdırcaq.

Müasir dövrümüzdə dünyada sürətli demoqrafik, sosial-iqdisadi inkişafın və elmi-texniki tərəqqinin insan fəaliyyətinin müxtəlif sahələrinə tətbiqinin nəticəsində antropogen amillərin təbiətə mənfi təsirləri daha da artmışdır.  Nəticədə təbiət çirklənmiş, eroziya və səhralaşma prosesləri sürətlənmiş, ekosistemlərin bioloji qida zəncirlərində pozulmalar, biosenozlarda xaotiklik  və deqradasiyaya meyillər yaranmışdır. Periodik olaraq baş verən təbii iqlim dəyişmələri  antropogen amillərlin yaratdığı mənfi təsirlərlə  üst-üstə düşərək münbit əkin sahələrinin azalmasına səbəb olmuş, ekosferdə  tarazılığın pozulmasıprosesini sürətləndirmiş,   biolji müxtəlifliyin təhlükə altına düşməsi vəayrı-ayrı növlərin sıradan çıxması ehtimalının çoxalması ilə nəticələnən qlobal ekoloji problemləri gücləndirmişdir. Məsələn, YUNESKO-nun qiymətləndirməsinə görə son dövrlər yararlı əkin sahələrinin hər il 6 mln. Hektarı səhralaşma nəticəsində yararsız hala düşür. Respublikamızda ekoloji gərgin  rayonlardan hesab edilən Böyük Qafqazın Cənub yamaclarında meşələrin yuxarı sərhəddi 200-500 m aşağı enmiş, antropogen amillərin təsirindən torpaq erroziyası sürətlənmişdir. Ekoloji vəziyyətin gərginləşməsinin qarşısını almaq, tarazlığı qoruyub saxlamaq və təbii bioresuslardan səmərəli  istifadə etməyin optimal yollarını tapmaq bu gün və gələcək üçün bəşəriyyətin ən aktual problemlərindən birinə çevrilmişdir.    

Ekosferdə yaranan qlobal ekoloji problemlərin qarşısını almaq, daha da dərinləşməsinə imkan yaratmamaq üçün görüləcək mühüm tədbirlərdən biri də  təbiətdə biomüxtəlifliyin qorunması, mövcud mədəni yaşıllıqların  saxlanılması, artırılması və növ tərkibinin zənginləşdirilməsidir.

Təbii flora ilə yanaşı, mədəni yaşıllıqların da bioekolj problemlərin qarşısının alınmasında, ekolji tarazlığın qorunub saxlanılmasında böyük rolu vardır. Yaşıllıqlar ətarfı gözələşdirməklə yanaşı, çox insan yaşayan və nəqliyyatın intensiv hərəkət edtiyi iri şəhərlərdə səs-küyün azalmasına müsbət təsir edir. Yaşıllıqlar havanı zəhərli qazlardan, toz, his kimi mexaniki qarışıqlardan təmizləyir. Toz və his bitkilərin yarpaqları üzərinə çökür, yağmurlar zamanı yuyulub torpağa tökülürlər. Ağac və kollardan ibarət olan yolkənarı yaşıllıqalr yolun torpaqla örtülməsinin qarşısını alır, küləklərin hərəkət sürətini azaldır və sıx yerləşdikdə sakitlik yaradırlar.

Müasirləşən və sürətlə hərtərəfli inkşaf edən Respublikamızda ekoloji problemlərin qarşısını alınması, sənayenin müxtəlif sahələrinin bioresuslara olan təlabatınıın ödənilməsi, təbii sərvətlərin gələcək nəsillərə qorunub saxlanılması  bitki ehtiyatlarının öyrənilməsini,  biomüxtəlifliyinin qorunmasını,  yaşıllıqların artırılması və yeni növlərlə zənginləşdirilməsini zəruri edir.

Azərbaycan Respublikası 2000-ci ildə “Bioloji Müxtəliflik haqqında Beynəlxalq Konvensiya”ya qoşulmuşdur. Bioloji müxtəlifliyin qorunmasını, nadir və nəsli kəsilməkdə olan növlərin bərpası və mühaifizəsini öhdəliyinə götürmüşdür. Ümummili lider Heydər Əliyev 2001-ci il 21 dekabr tarixində 848 №-li Sərancamla Flora və faunanın genetik ehtiyatlarının qorunması, yox olmaq təhlükəsinin aradan qaldırılması məqsədilə Genetik Ehtiyatlar üzrə Dövlət Komissiyası. 24 mart 2006-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İham Əliyev “Azərbaycan Respublikasında bioloji müxtəlifliyin qorunması və davamlı istifadəsinə dair Milli Strategiya və Fəaliyyət Planı” haqqında 1368 №-li sərancam vermişdir.

Bütün bunları nəzərə aldıqda, Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın dahi şair İmadəddin Nəsiminin 650 illik yubileyi münasibətilə  bir gündə 650 min ağac əkililməsi təşəbbüsünun əsasə Ümummilli lider Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuş Prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla həyata keçirilən siyasətin tərkib elmentlərindən olan biomüxtəliflyin qorunması, yaşıllıqların artırılması istiqamətində atılmış ciddi adım hesab etmək olar. eyni zamanda, Azərbycanın qoşulduğu beynəlxalq konvensiyalara sadiqliyini nümunəsi demək olar. Çünki, əkiləcək 650 min ağac ümumilikdə regionun ekolji mühitinə müsbət təsir edəcək. Yəni, coğrafi ərazilər insanlar tərəfindən müxtəlif adlarla adlandırılıb, bitkilər üçün ölkələrin fərqi yoxdur. Ona görə də dünyanın hər hansı yerinə baş vermiş ekolji fəlakət və ya bu istiqamətdə müsbət işlər qlobal mahiyyət daşıyır.

Azərbaycan Respublikası ərazisində meşələr sahəcə az olsa da (10%) növ tərkibinə görə zəngindir. Respublika ərazisində yabanı halda 435 növ ağac və kol bitir. Bunların da 328 növü kol (75 %), 107 növü (25%) ağacdır. Bu da Azərbaycan respublikası florasının 11 %-ni təşkil edir. Ağac və kollar 48 fəsilədə və 135 cinsdə birləşir .  Ağac və kol növlərini qorumaq, artırmaq təkcə dövlətin deyil, hər bir vətəndaşın borcudur.

Sonda koolektivimiz adından dahi şair Nəsminin 650 illik yubleyi şərəfinə 650 min ağac əkilməsi təşəbbüsü ilə mədəniyyətimizi yaşıl abidələrlə əbədiləşdirmək kimi xeyirxah, real faydaları olacaq, ekolji tarazlığın qorunmasında rol oynaycaq ideya ilə çıxış etdiyinə görə Mehriban xanıma təşəkkür edirik. Və aksiyda uzun ömürlü, relikt, endem, nadir və nəsli kəsilməkdə olan ağac və kol növlərindən istifadə olunmağının daha məqsədəuyğun olduğunu, bu bitkilərin seçilməsində, əkilməsində hər cür dəstək göstərməyə hazır olduğumuz bildiririk.

Qarayev Sadıq  Qurban oğlu                                                                                                            

AMEA  Mərkəzi  Nəbatat  Bağının aparıcı      elmi işçisi, b.ü.f.d, dosent.,   AYB, Rusiya Yazıçılar İttifaqı və Türkiyə İLESAM-ın üzvü, Prezidet təqaüdçüsü, Qızıl Kəlmə mükaftaçısı.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

KAMAL CAMALOV

HÜSEYN CAVİD YARADICILIĞINDA UŞAQ PSİXOLOGİYASI

XX əsr Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişafında xüsusi xidməti olan sə­nət­kar­lar­dan biri də Azərbaycan romantik şeirinin banisi Hüseyn Caviddir. Onun bu janrda fəa­liy­yə­ti təsadüfi olmamışdır. Yaradıcılığında uşaq əsərlərinə əhəmiyyət verməsi, XX əsrin əv­və­lində Azərbaycanda milli məktəblər şəbəkəsinin nisbətən genişlənməsi və ana dilində dərs­­liklərin uşaqlar üçün oxu materiallarının yoxluğu ilə əlaqədar idi. Təsadüfi deyildi ki, bu zəruriyyət üzündən Azərbaycanda bir çox mütərəqqi fikirli ziyalıların (M.Ə.Sabir, A.Şaiq, A.Səhhət, S.S.Axundov, M.Mahmudbəyov və b.) təşəbbüsü ilə uşaqlara məxsus mət­buat orqanları nəşrə başlayır, dərsliklər çap olunurdu. Yeni nəsli maraqlandıran, zöv­qü­nü oxşayan xüsusi əsərlər yazılır, tərcümələr edilir, mətbuat vasitəsilə uşaqlara çat­dı­rı­lır­dı. Bununla da Azərbaycanın görkəmli maarifpərvər şair və yazıçıları bir tərəfdən sə­ləf­lə­ri (N.Gəncəvi, M.Füzuli, Q.Zakir, S.Ə.Şirvani) tərəfindən əsası qoyulan milli uşaq ədə­biy­yatı sahəsindəki işi davam etdirirdi, digər tərəfdən, uşaqların təlim-tərbiyə və təhsil sa­hə­­sində ehtiyacını ödəməyə çalışırdılar. H.Cavid də məhz bu yolda əmək sərf etmiş, öz ya­ra­­dıcılığı ilə Azərbaycanda milli uşaq ədəbiyyatının xəzinəsinə töhfələr vermiş, onu yük­sək pilləyə qaldırmışdır.

Uşaq ədəbiyyatının tematikası H.Cavid yaradılılığında nə qədər müxtəlif olsa da, bu sa­­hədə onun əsərləri zahirən nə qədər dağınıq və sistemsiz görünsə də onlar öz məzmunu eti­barilə vahiddir, tərbiyəvi mənasına görə bir-birini tamamlayır və inkişaf etdirir, onlarda da­xili birlik və məqsəd aydınlığı vardır.

H.Cavidin bu sahədəki bütün səy və cəhdi bir məqsədə – ümumiyyətlə, adamların, xü­susən gənc nəslin əxlaqi cəhətdən yüksəlməsinə yönəldilmişdir; o, adamı həm özü üçün, həm də cəmiyyət üçün yararlı etməyə, onun zəkasını həyat təcrübəsi ilə, bəşəriyyətin əsrlər boyu yaratmış olduğu ən yaxşı sərvətlərlə zənginləşdirməyə çalışırdı. H.Cavid gənc nəsli elə silahlandırmaq istəyirdi ki, o, ictimai mühiti mümkün qədər dərin və ətraflı başa düş­sün, mövcud vəziyyətə düzgün qiymət verməyi bacarsın və hətta lazım gələrsə, onu də­yiş­di­­rə bilsin. Uşaq ədəbiyyatında H.Cavidin irəli sürdüyü məsələlər elə aktual və həyatidir ki, bir əsr bundan əvvəl yazılmasına baxmayaraq onlar hələ indi də öz əhəmiyyətini itir­mə­miş­dir. H.Cavidin əsərləri insan şəxsiyyətinin və cəmiyyətin inkişafına mane olan qa­ra­gü­ruh­­çu qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq üçün oxucunu mədəniyyətə, maarifə, in­san­pər­vər­­liyə, xeyirxahlığa, dostluğa, əməkdaşlığa çağırır. Həm də bütün bunlar oxuculara, bi­rin­ci növbədə uşaqlara elə məharətlə təqdim edilir ki, hətta kiçik yaşlı uşaqlar belə çətinlik çək­mədən onu oxuya və başa düşə bilir.

H.Cavidin uşaq və yeniyetmələr üçün yaratmış olduğu səmimi, sadə, təbii lirik şeir­lə­ri öz maraqlılığı, həyatiliyi, tərbiyə, təhsil nöqteyi-nəzərdən faydalılığı cəhətdən əha­tə­li­dir. Onun Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının qızıl fonduna daxil edilmiş, indi də uşaqların dil­lər əzbəri olan «Qız məktəbində», «Sevinmə, gülmə quzum», «Öksüz Ənvər», «İlk bahar», «Çiçək sevgisi», «Qoca bir türkün vəsiyyəti», «Hərb və fəlakət», «Kiçik sərsəri» və s. ori­ji­nal şeirləri uşaq yaşına və psixologiyasına uyğun olaraq onlarda dünyagörüşünün, əq­lin, tə­fəkkürün, bədii zövqün və təxəyyülün formalaşmasına təsir edir. H.Cavidin uşaq ədə­biy­ya­tı sahəsində müvəffəqiyyətlə çıxış etməsi, onun uşaq əsərlərinin maraqlı, cəlbedici, uşa­ğın psixologiyasına uyğun olması ondan irəli gəlir ki, H.Cavid bir şair, dramaturq olaraq qal­ma­mış, həm də yüksək pedaqoji ustalığa malik bacarıqlı bir müəllim olmuşdur. Nakam öm­rünün axırına kimi müəllim işləyərək gənc nəslin təlim-tərbiyəsinə xidmət etdiyindən uşaq psixologiyasını daha dərindən öyrənmiş və onların yaşına müvafiq əsərlər ya­rat­mış­dır. Onun əsərlərinin tədqiqi və bu əsərlərdə irəli sürülən pedaqoji məsələlərin müəy­yən­ləş­­dirilməsi də H.Cavidin uşaq psixologiyasını incəliklərinə qədər bilən, uşaq aləmini ay­dın surətdə dərindən təsəvvür edən, əsl uşaq yazıçısına xas olan xüsusiyyətlərə malik «…nəcib, sevən, riqqətli, sakit, körpəcə sadədil bir qəlb, yüksək məlumatlı bir ağıl, şeylərə ay­dın bir baxış, yalnız canlı təsəvvür deyil, həm də canlı, şairanə bir xəyal, hər şeyi canlı, rəng­li surətlər halında təsəvvür etməyə qabil», uşaqları ata məhəbbəti ilə sevən şair-pe­da­qoq-psixoloq olduğunu təsdiq edir.

H.Cavidin şeirləri nəinki uşaqları, hətta böyükləri belə cəlb edir; bu şeirlər diqqəti cəlb edir, oxucunun qəlbinə daxil olur. H.Cavid öz yaradıcılığında belə tələbləri nəzərə al­mış­­dır; o öz şeirləri ilə uşaqları heyran edir, intizarda qoyur, sevindirir, ruh yüksəkliyi ya­ra­­dır və s. Elə buna görə də H.Cavid artıq romantik uşaq ədəbiyyatının yaradıcısı kimi yox, həqiqətən bədii realist uşaq ədəbiyyatının yaradıcısı olmağa çalışmışdır. H.Cavid Azər­­baycanda uşaq ədəbiyyatının sürətlə inkişafına ciddi təsir göstərmişdir. O, uşaqlar üçün yazılmış olan əsərlərdə yoruculuğa, darıxdırıcılığa, sıxıntılığa, səmərəsizliyə qarşı çıx­mış­dır. Öz uşaq ədəbiyyatı ilə H.Cavid uşaqlarda ideyalılıq, həyatilik, doğruçuluq, yük­sək bədiilik, zəngin bədii təxəyyül və s. kimi əxlaqi keyfiyyətlər tərbiyə etməyə ça­lış­mış­dır. Uşaqları yormadan, onları darıxdırmadan ədəbiyyat vasitəsilə onlara bilik vermək və tər­­biyə etmək Cavidin arzusu olmuşdur. Şair uşaqları uydurulmuş sayıqlamalarla al­dat­ma­ğın əleyhdarı, həyat həqiqətlərinin uşağa şərh edilməsinə tərəfdar idi.

Gözəl həyata çağırış, zülmkarlara qarşı amansız mübarizə aparmaq və insanın ya­ra­dı­cı qüvvəsinə inam H.Cavidin uşaq ədəbiyyatının əsas qayəsini təşkil edir. Həqiqət və xe­yir­xahlığın qələbəsinə inam onun bütün əsərlərinin tamlığını təşkil edir. Şairin əsərlərində hə­yat təcrübəsindən irəli gələn xalq müdrikliyi tərənnüm edilir; buna görə də onun ya­rat­mış olduğu uşaq ədəbiyyatı gənc nəslin tərbiyəsində böyük rol oynayır.

İlkin olaraq qeyd edək ki, H.Cavid pedaqoji-metodik fikir tariximizdə dərslik müəl­li­fi kimi də tanınır. Bildiyimiz kimi, XIX əsrin axırları – XX əsrin əvvəllərində milli dərs­lik kitablarımız yox dərəcəsində idi. Dərslik kitabları yazmağa təşəbbüs göstərən şair və ədib­­lərimiz Abdulla Şaiq və Hüseyn Cavid olmuşdur. Təsadüfi deyildi ki, 1919-cu ildə əməl dostları A. Şaiqlə H.Cavidin birgə yazdığı «Ədəbiyyat dərsləri» adlı dərslik ki­tab­ça­sı pedaqoji ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, müəllim və şagirdlərin istifadəsi üçün yararlı hesab edilmişdir. Bu tədris vəsaiti uğurlu nəşr idi. Müəlliflər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin «Hökumət mətbəəsi»ndə nəşr olunmuş dərslikdə dövrün ictimai si­fa­rişlərini və pedaqoji tələblərini gözləməyə çalışmış və demək olar ki, buna nail olmuşlar. Şüb­həsiz, belə debütün əsasında hər iki müəllifin çoxillik müəllimlik təcrübəsi, «uşaq ru­hu­nun mühəndisi» olmaq kimi psixoloq-pedaqoq keyfiyyətləri və ən başlıcası isə onların parlaq yazıçı istedadı dururdu. Məhz bunun nəticəsidir ki, H.Cavid uşaq şeirlərinin mahir ustası kimi tanınır və qiymətləndirilirdi.

Fikrimizcə, H.Cavidin uşaq şeirlərini məzmun-mündəricə baxımından iki qismə ayır­­maq olar: birinci qisim şeirlərində bu sahənin klassikləri kimi H.Cavid də uşaqların ətraf aləm haqqında tanışlığı, bilik və təsəvvürlərinin genişləndirilməsinə çalışır. Məsələn, «İlk bahar» və s. şeirlərində olduğu kimi. İkinci qisim şeirlərində isə daha çox özünün pe­da­­qoji baxışlarını – tərbiyə haqqında fikirlərini ön plana çəkir. Məsələn, «Öksüz Ənvər», «Qız məktəbində» və s. şeirlərində olduğu kimi.

«Kiçik bir məktəbliyə» həsr olunmuş «İlk bahar» şeirində şair ilk öncə baharın gəl­mə­si ilə təbiətdə baş verən canlanmanı qələmə alır. Cavid baharın gəlişi ilə insanların tut­qun  qəlbinin açılmasını, məktəbli oğlan və qızların bir ağızdan oxuyub-oynamasını, qol-qo­­la gəzib təbiətin bu füsunkar gözəlliyinə heyran olmalarını pedaqoji ustalıqla təsvir etmişdir:

                    Bahar, bahar gəlmiş, yenə ilk bahar;

                    Güllər, çiçəklər gülər, quşlar oynar.

                    Göyün altın saçlı qızı nur saçar,

                    İnsanların tutqun gönlünü açar…

                    Bir yanda məktəbli bir çox qız, oğlan

                    Oynaşıb oquşur həp bir ağızdan.

                    Əl-ələ, qol-qola şadan olurlar,

                    Haqqın qüdrətinə heyran olurlar.

H.Cavid çılpaq nəsihətə, didaktizmə yol verməmək üçün şeirlərini həyati hadisələr əsa­sında yazmışdır. «Öksüz Ənvər» şeirində oxuyuruq: Budur, oxuduğu sinifdə həmişə dərs­də və əxlaqda birincilik qazanan doqquz yaşlı balaca Ənvər neçə gündür ki, dərsdə su­sur, danışmır: dindirəndə də sel kimi göz yaşları tökür, hıçqırıqlara boğulur. Ənvər çox­dan­­dır ki, atadan yetim qalmışdır. Üç ay var ki, yeganə ümidi olan anası da sönmək üz­rə­dir. Ənvər hər sabah dərsə davam edir, ancaq fikri, xəyalı anasının yanında qaldığından müəl­limin söylədiklərini eşitmir, «bir şey anlamayır»:

                    Dalıb, dalıb gediyor, dərs için, vəzifə için,

                    Toqat yeyirsə də biçarə susmuş, ağlamayır.

Artıq səkkiz gündür ki, Ənvər dərsə getməyir. Artıq anasını itirdiyindən hər gün mə­zarı üstündə ağlar, sonra bayğın hal keçirər. Müəllimə gəldikdə isə, Ənvər onu yalnız bir şagird kimi maraqlandırır. Əgər şagird verilən tapşırıqlara əməl etməyibsə, məlum sə­bəb­lər üzündən belə dərsə gəlməyibsə, müəllimin nəzərincə tənbehə layiqdir. Bəs bir in­san, canlı varlıq və psixoloji-ruhi orqanizm olaraq Ənvəri duymaq, onun pərişan əhval-ru­hiyyəsinə aşina olmaq, təsəlli etmək lazım deyilmi:

                    Sorar sinifdə müəllim o kimsəsiz cocuğu,

                    Qızar da söylənərək hər gün arxasınca onun;

                    «Aman, nasıl yaramaz! Bax, bu həftə keçdi dəxi

                    Nə bir xəbər, nə bir iz var? Demək o bir çapqın…»

Şair şeiri ürək yaxan, qəlb titrədən aşağıdakı sonluqla bitirir:

                    Yarınkı gün o soluq çöhrə pürməlali təb,

                    Sinifdə ərzi-vücud etdi. Dərsə başlanacaq

                    Müəllim əksi, çatıq üzlə püritabü qəzəb,

                    Görüncə Ənvəri, qaldırdı:

                    – Ey Cocuq, mənə bax!

                    Sən, iştə hanki cəhənnəmdə, söylə, nerdə idin?

                    Düşünmə, söylə!

                    –  Əfəndim, şey…

–Ah, dəni, yaramaz!

                    Nasıl da bax dalıyor, sanki tülküdür qurnaz!..

                    Cocuqcığazda cavab: iştə bir sükuti-həzin…

                    Gözündə dalğalanır incə bir bahar buludu,

                    O həp baxıb duruyor, yoxdur onda hiylə və suç…

                    Sükuta qarşı müəllim qəzəblə bir, iki, üç

                    Toqatlayınca, cocuq bircə kərrə hıçqırdı;

                    «Aman, vay, annəciyim!..», sonra qəşş olub getdi;

                    Bu səs sinifdə olan cümlə qəlbi titrətdi.

Göründüyü kimi, bu parçada təsvir olunan müəllim də, sinif də köhnə cəmiyyətin müəllimi, şagird kollektividir. Müsibətlərə düçar olmuş balaca Ənvərin dərdindən, ələ­min­dən nə müəllimi, nə də şagird yoldaşları xəbər tutur. Səkkiz gün dərsə gəlməyən Ənvərlə ma­raqlanmırlar. Onu heç kəs duymur, üstəlik, patriarxal rejimin sərt, kobud tərbiyə üsul­la­rın­dan əl çəkməyən müəllimin yaramaz hərəkətləri Ənvəri daha da sarsıdır. Bu cavablar, na­layiq sözlər, «toqatlar» məktəbli şagirdin ürəyinin dərinliklərindən gələn hıçqırıqlara, göz yaşlarına və nəhayətdə, «qəşş olub» getməsinə səbəb olur.

H.Cavidin bilavasitə məktəblə bağlı olan şeirləri içərisində «Qız məktəbində» adlı şeiri də diqqəti cəlb edir. Cavid Gülbahardan sorduğu suallara dəyərli və məntiqli cavablar alır. Şeirin məzmunundan aydın olur ki, Gülbaharın atası «bəyzadə»dir. Müəlliməsi tə­rə­fin­dən Gülbara  elə aşılanıb ki, qızcığazın heç bir varda, dövlətdə, qızılda gözü yoxdur. Gül­­bahar müəlliməsinin söylədiyi kimi, «bir qızın, ancaq bilgidir, təmizlikdir ziynəti» söz­lə­rini şüar tutaraq məhəbbətinin allaha, onun göndərdiyi elçilərə, ata-anasına, müəl­li­mə­si­nə və ən nəhayətdə bütün insanlara olduğunu açıqlayır:

Müəlliməm hər gün söylər: «Onların yox qiyməti,

                      Bir qızın ancaq bilgidir, təmizlikdir ziynəti».

                      – Pək doğru söz. …Bu dünyada sənin ən çox sevdiyin

                      Kimdir, quzum, söylərmisin?

                                        – Ən çox sevdiyim ilkin

                      O allah ki, yeri, göyü, insanları xəlq eylər.

                      – Sonra kimlər?

                      – Sonra onun göndərdiyi elçilər.

                      – Başqa sevdiklərin nasıl, yoxmu?

                      – Var…

                      – Kimdir onlar?

                    Anam, babam, müəlliməm, bir də bütün insanlar…

 Qeyd etdiyimiz kimi, məktəblə valideynlər arasında bu kimi sıx əlaqə yaradılmalı, vahid tələblər sistemindən yanaşılmalıdır. 

«Sevinmə, gülmə, quzum!» adlı şeirində isə H.Cavid insan şəxsiyyətinin tə­şək­kü­lün­də tərbiyənin rolunu yenə yüksək qiymətləndirir. Şeirdə qeyd edilir ki, birinə ağır fə­la­kət üz verərsə, belə hala sevinmək lazım deyildir. O, «zavallıların», «bikəslərin» qəlbinə to­xunmamağı məsləhət edir.

         Sevinmə, gülmə, quzum, kimsənin fəlakətinə;

         Bu  hal, əvət, eyi bir şey deyil, sevinmə, saqın!

         Sevinmə başqasının hali-pürsəfalətinə,

         Toxunma qəlbinə bikəslərin, zavallıların.

         Toxunma ruhum! Əvət, kinlidir fələk, bir gün…

         Qızar, həmən gücənib intiqam alar səndən.

         Bu gün gülən yarın ağlar, saqın öyünmə, düşün!

         Düşün də munis ol! İncitmə, qırma kimsəyi sən!..

Göründüyü kimi, şair-müəllim uşaqları yoldaşlıqda, dostluqda möhkəm olmağa, biri-birilərinin qəmlərinə, sevinclərinə şərik olmağı, tən olmağı məsləhət edir. H.Cavid bu cür hikmətamiz sözləri aydın, obrazlı, saf Azərbaycan milli koloritində, canlı təsvir olunan ha­disələr fonunda elə bacarıqla verir ki, şagirdlər bunu daha aydın başa düşür, ondan tə­sir­lənir, öz əməli işlərində və davranışlarında bu tələblərə əməl etməyə çalışırlar.

Şairin uşaq əsərlərinə xas olan xüsusiyyətlərdən biri də onun şeirlərinin konkretliyi, fikir aydınlığı ilə fərqlənməsidir. Cavidin yuxarıda adları qeyd olunan şeirləri məhz bu cə­hət­dən də maraqlıdır. Bu şeirlərdə artıq ifadə və sözlərə rast gəlmirik, hər sözün öz yeri, öz mə­nası vardır. Şair həmişə lakonik şəkildə sözlə çox məna və fikir ifadə etməyə çalışır ki, bu da uşaqlar üçün yazılan əsərlərə verilən mühüm tələblərdəndir.

H.Cavid əsərlərində irəli sürdüyü ideyanı, elmi məlumatları, həyat hadisələrini elə ma­raqla, elə real şəkildə ifadə edir ki, hər bir şagird, uşaq həmin məlumat və hadisələri ay­dın dərk edir, düşünür, müqayisə edir, müstəqil mühakimə yürüdə bilir. Cavid əsərlərində əsas ideyanı – şagirdlərə aşılanacaq əxlaqi keyfiyyətləri daha təsirli çatdırmaq üçün həmişə mən­fi və müsbət keyfiyyətləri – yaxşılıq-pislik, sadəlik-təkəbbürlülük, təvazökarlıq-lov­ğa­lıq, xeyirxahlıq-bədxahlıq, tənbəllik-işgüzarlıq və s. bir-biri ilə qarşılaşdırır. Bunlardan han­sının yaxşı keyfiyyət və hansının pis sifət olduğu uşaqlara əsaslı sübutlarla izah edilir. Bu da əsərdə irəli sürülən tərbiyəvi ideyanın şüurlu şəkildə mənimsənilməsini təmin et­mək­lə uşaqlarda müstəqilliyi, təşəbbüskarlığı və fikir fəallığını yüksəldir.

Qeyd etmək lazımdır ki, H.Cavidin uşaq şeirləri nəinki uşaqlar üçün tərbiyə mək­tə­bi­dir, eyni zamanda, yaşlı nəsli də dərindən düşündürməyə sövq edir, onların əxlaqına, mə­nəviyyatına qida verir. Heç təsadüfi deyildir ki, şair-müəllimin uşaq şeirləri dəfələrlə Abdulla Şaiqin hazırladığı milli uşaq dərsliklərində, o cümlədən «Türk çələngi», «Qiraət ki­tabı», «Türk ədəbiyyatı» kimi milli dərslik kitablarında nəşr edilmişdir.

Bütün bu deyilənlər göstərir ki, H.Cavidin gənc nəslin təlim və tərbiyəsində uşaq ədə­biyyatının əhəmiyyətini aydın dərk etdiyini, onun yaradılması üçün məhsuldar ça­lış­dı­ğı­na sübutdur.

Yekun nəticə olaraq qeyd edək ki, Hüseyn Cavid gənc nəslin tərbiyə olunmasında uşaq ədəbiyyatına böyük əhəmiyyət vermiş, nəinki sözdə, hətta pedaqoji fəaliyyəti illərində də uşaq­lar üçün necə yazmağın lazım olduğunu əyani olaraq göstərmişdir. H.Cavid tərəfindən yaradılmış uşaq ədəbiyyatı təsadüfi söylənilmiş fikirlər yığını deyil, mün­təzəm şəkildə şərh edilmiş pedaqoji ideyalar sistemidir. H.Cavidin uşaqlar üçün yazıb ya­ratmış olduğu əsərlər müəyyən bir məqsədə yönəldilmişdir. Həmin əsərlərin ya­zıl­ma­sın­da uşaq psixologiyasının xüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır. Bildiyimiz kimi, XI sinif şa­gird­lə­rinin dərsliklərində Hüseyn Cavidin əsərləri tədris edilir. Arzu edərdik ki, ibtidai sinif şa­gird­lə­rinin də dərsliklərində böyük ideallar şairinin şeirləri öz əksini tapmış olsun.

Müəllif: Kamal Camalov

Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

TALEH XƏLİLOV

ZƏHMƏTKEŞ YARADICILIĞIN BƏHRƏSİ

Naxçıvanda təlim-tərbiyə nəzəriyyəsi və təcrübəsinin tarixi Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixinin tərkib hissəsi kimi həmişə diqqət mərkəzində olmuşdur. Naxçıvan bölgəsi ən qədim dövrlərdən günümüzə qədər Azərbaycan xalqının mənəvi-mədəni sərvətlərinin, həmçinin məktəb tariximizin və təhsil mədəniyyətimizin zəruri hissəsini təşkil etmişdir. XIX əsr və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanının ictimai- mədəni mühit  mərkəzlərindən biri olan Naxçıvan bölgəsində məktəb və təhsil tariximiz çox zəngin və mürəkkəb inkişaf yolu keçmişdir. Təhsil və pedaqoji fikir sahəsində belə bir tarixi təcrübənin, keçilmiş yolun verdiyi bəhrənin sistemli şəkildə öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyətə malikdir.  Xalqımızın maariflənməsində bu dövrün əhəmiyyəti ilə bağlı ümummilli lider Heydər Əliyev demişdir: “Xalqımızın maariflənməsi, təhsillənməsi üçün o dövr çox əhəmiyyətli bir dövr olmuşdur. Biz bunu qiymətləndirməliyik, heç vaxt unutmamalıyıq. Biz tariximizə doğru, ədalətli qiymət verməliyik. Sözün əsl mənasında Azərbaycan məktəbi məhz iyirminci əsrdə yaranmışdır. Azərbaycan dilində, xalqımızın öz ana dilində uşaqlara, gənclərə təhsil verən və millətimizi təhsilləndirən məktəb yaranmışdır. Bizim bu gün malik olduğumuz iqtisadi və siyasi potensiala, təhsil potensialına görə o dövrdə yaranaraq inkişaf etmiş təhsil sisteminə borcluyuq”.

Bu gün ölkənin regionlarında milli təhsil sistemimizin keşməkeşli yolunun öyrənilməsi, tarixən formalaşmış ictimai-mədəni sərvətlərimizin daha dərindən və hərtərəfli araşdırılması  müstəqillik dövrünün verdiyi imkanlar daxilində arşdırılmalıdır. Regionlarda məktəb və pedaqoji fikrin inkişaf mərhələlərini, onun spesifikasını aşkarlayıb  üzə çıxarmaq, pedaqoji fikir tarixində yerini və mövqeyini müəyyənləşdirmək ən vacib məsələlərdən biridir. Bu baxımdan Naxçıvan Dövlət Universitetinin “Pedaqogika və psixologiya” kafedrasının dosenti, pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar müəllimi Vahid Rzayevin “Naxçıvanda məktəb və pedaqoji fikir (XIX əsr və XX əsrin əvvəlləri)” adlı monoqrafiyası maraq doğrurur, elmi-nəzəri və praktik dəyərliliyi ilə diqqəti cəlb edir.

Elmi redaktoru, pedaqogika üzrə elmlər doktoru, professor İsmayıl Əliyev, rəyçiləri isə  pedaqogika üzrə elmlər doktoru, professor, əməkdar elm xadimi Fərrux Rüstəmov və pedaqogika üzrə elmlər doktoru Həsən Bayramov olan monoqrafiya çox zəngin mündəricata və  struktura  malikdir. Qeyd edək ki, monoqrafiya 4 fəsil, 13 yarımfəsil, nəticə və istifadə olunmuş ədəbiyyat siyahısından ibarətdir. 

Monoqrafiyanın başlanğıcında “Müəllifdən” başlıqlı mətni oxuyanda əsərin zənginliyini sezmək olur. “Naxçıvanda məscid məktəbləri və mədrəsələri” adlı birinci fəsili “Qədim dövrlərdən XIX əsrə qədər Naxçıvanda məktəb və pedaqoji fikrin inkişafına dair xülasələr” və “XIX əsr və XX əsrin əvvəllərində Naxçıvanda məscid məktəbləri və mədrəsələrin vəziyyəti” başlıqlı iki yarımfəsilə ayrılır. Müəllif bu yarımfəsillərdə qədim dövrlərdən başyaraq XIX əsrə qədər uzun bir dövrdə Naxçıvanda məktəb və pedaqoji fikrin inkişafını araşdırmış, XIX və XX əsrin əvvəllərində Naxçıvanda məscid məktəblərinin və mədrəsələrin vəziyyətini tədqiqə cəlb etmişdir. Müəllif haqlı olaraq qeyd etmişdir ki, “Naxçıvanın  elm və mədəniyyəti,  maarif və təhsili çox-çox qədim tarixə malikdir. Qədim diyarın əsrlərin dərinliklərindən gələn maddi mədəniyyət abidələri müəyyən biliklərin, bacarıqların, tərbiyə keyfiyyətlərinin ifadəsi, nəcib və zəngin təcəssümüdür. Qədim Gəmiqaya rəsmləri Naxçıvanın qədim sakinlərinin məişət və yaşam məqsədlərindən doğan bacarıqlara malik olduğunu, nizamlı, düşünülmüş hərəkətlərə yiyələndiyini əyani şəkildə sübut edən maddi-mənəvi sərvətlərdir”.

Müəllifin bu fikrindən aydın olur ki, qədim və ilkin orta əsrlərdə Naxçıvan bölgəsində formalaşmış məktəb və pedaqoji fikir ümumiyyətlə Azərbaycan mədəniyyətinin, təhsil və pedaqogikasının çox əhəmiyyətli səhifələrini təşkil edir. İndiki halda tədqiqat müəllifi bu monoqrafiyada  Naxçıvanın təhsil və tərbiyə tarixinin bəhs olunan dövrlərinin açılmamış səhifələrini məharətlə araşdırmış, lazımi mənbələri dərindən və ətraflı şəkildə öyrənmişdir.

Həmçinin müəllif bu fəsildə Naxçıvanda fəaliyyət göstərmiş məscid məktəbləri və mədrəsələri haqqında ətraflı məlumat vermişdir. Bildiyimiz kimi məktəblər Azərbaycannın bütün bölgələrində olduğu kimi, Naxçıvan bölgəsində də savad təlimi və şəriətin əsaslarının öyrədilməsi vasitəsi kimi başlıca tədris ocaqları olmuş, zaman-zaman nəsillərin, böyük mütəfəkkirlərin ali mədrəsə təhsilinə, eləcə də müstəqil şəkildə təhsillənmə yoluna işıq salmışdır. Müəllifin qeyd etdiyi kimi, bu tədris ocaqları hələ ilkin orta əsrlərdə dövlət idarələrində kargüzarlığın, əhali arasında yazılı ünsiyyətin formalaşmasına, ümumən ölkədə savad təliminin yayılmasına xidmət etmişdir.

Monoqrafiyanın “Naxçıvan xanlığının Rusiya tərəfindən işğal edilməsi və bölgədə Rus dövlət məktəblərinin yaranması” başlıqlı ikinci fəsli “İlk rus dövlət məktəblərində Azərbaycan dilinin tədrisi məsələləri”, “Naxçıvan qəza məktəbi”, “Məktəbin şagird heyyətinin milli və silki tərkibi”, “Məktəbin müəllimləri”, “Ordubad şəhər ibtidai məktəbi” və “Regionda kənd ibtidai məktəblərinin meydana gəlməsi və inkişafı” adlı əhəmiyyətli yarımfəsillərə bölünür.

Müəllif bu yarımfəsillərdə ilkin olaraq ilk rus dövlət məktəblərində Azərbaycan dilinin tədrisi məsələlərinə toxunmuşdur. Məlum olduğu kimi, XIX əsr Azərbaycan dövlətinin tarixində və xalqımızın həyatında çox mürəkkəb və ziddiyətli bir dövr olmuşdur. Bu dövürdə Şimali Azərbaycan xanlıqları Rusiya imperiyasının müstəmləkə siyasəti nəticəsində öz müstəqilliklərini itirmişdir. Müstəmləkə ərazisi kimi Rusiya dövlətinin tərkibinə qatılan Azərbaycanda digər sahələrdə olduğu kimi məktəb və pedaqoji fikrin yeni formalarının meydana gəlməsinə zəmin yaranmışdır. Müəllifin yazdığı kimi, Azərbaycanda maarifçi hərəkatın yaranması və yayılması rus dövləti tərəfindən təsis edilən məktəblərin xüsusi əhəmiyyəti vardı. Bildiyimiz kimi, bu məktəblərdə təhsil rus dilində aparılır, Azərbaycan dili isə ayrıca bir tədris fənni kimi öyrədilirdi.

 Daha sonra isə müəllif zəngin arxiv materialları əsasında Naxçıvan qəza və Ordubad şəhər ibtidai məktəblərini araşdırmışdır. XIX və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda çox az sayda meydana gəlmiş ilk rus dövlət məktəblərindən biri kimi Naxçıvan qəza məktəbi ölkədə ictimai-mədəni mühitin meydana gəlməsində, inkişafında və qabaqcıl pedaqoji ideyaların yayılmasında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Tədqiqatçının qeyd etdiyi kimi, qəza məktəbi Naxçıvan şəhərinin ictimai-mədəni həyatının yenilik əlamətləri, mütərəqqi məzmun keyfiyyətləri ilə zənginləşməsi və dərinləşməsi, bölgədə yeni-yeni məktəblərin açılmasına müsbət təsir göstərmişdir.

Həmçinin müəllif Naxçıvan qəza məktəbinin şagird heyyətinin milli və silki tərkibini araşdırmış, məktəbdə dərs demiş və bu günə kimi elmə məlum olmayan bir neçə müəllim haqqında da məlumat vermişdir.

Vahid Rzayev eyni zamanda Ordubad şəhər ibtidai məktəbini də tədqiq etmişdir. Məlum olduğu ki Ordubad Azərbaycanın əsrarəngiz təbiəti, xoş havası, insanların milli-etnik xüsusiyyətlərinin bənzərsizliyi ilə seçilən qədim bölgələrdən biridir. Müəllif bu bölgədə fəaliyyət göstərmiş Ordubad şəhər ibtidai məktəbini tədqiq etməsi təqdirə layiq haldır. Tədqiqatçı bu haqda yazırdı: “Ordubad ibtiadai məktəbi şəhərin və ümumən bölgənin mədəni həyatının inkişafında, əhali arasında maarifin yayılmasında, dünyəvi təhsilin və yeni, mütərəqqi baxışların meydana gəlməsi və inkişafında özünəməxsus yerə, mövqeyə malik olmuş tədris müəssisəsidir”.

Daha sonra isə müəllif Naxçıvan bölgəsində fəaliyyət göstərmiş kənd ibtidai məktəblərini arxiv sənədləri əsasında arşadırmış, əldə etdiyi yeni məlumatları elmi dövrüyəyə buraxmışdır.

Monoqrafiyanın “M.T.Sidqinin “Məktəbi tərbiyəsi” və onun ənənələri əsasında Naxçıvanda rus-Azərbaycan (oğlan və qız) məktəbləri” adlı üçüncü yarımfəsli “M.T.Sidqinin “Məktəbi tərbiyəsi” və onun varisi Naxçıvan rus-Azərbaycan oğlan məktəbi” və “Qadın təhsili uğrunda mübarizə və Naxçıvan rus-Azərbaycan qız məktəbi” başlıqlı iki yarımfəsilə bölünür.

Müəllif  böyük maarifçi ədib Məhəmməd Tağı Sidqinin “Məktəbi tərbiyəsi” və onun varisi olan Naxçıvan rus-Azərbaycan oğlan məktəbini tədqiqə cəlb etmiş və elmə məlum olmayan yeni faktlar üzə çıxarmışdır. Bildiyimiz kimi, Məhəmməd Tağı Sidqi həm ustad müəllim kimi maarifçilik hərəkatında misilsiz xidmətləri, həm də qələmə aldığı tərbiyəvi-didaktik əsərlər ilə XIX  əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda məktəb və pedaqoji fikir tarixində çox böyük rol oynamışdır.

Tədqiqatçı V. Rzayev yazır: “Məktəbi tərbiyə”nin Azərbaycan təhsil tarixində, yeri və onun əldə etdiyi nailiyyətlərdən biri bu tədris ocağında dövlət məktəblərindən fərqli olaraq azərbaycanlı uşaqların şagird kontingentini şəriksiz təşkil etməsində, bu sahədə tam üstünlüyə nail olmasında idi”.

Bununla yanaşı müəllif Naxçıvan bölgəsində maarifpərvər ziyalıların qadın təhsili uğrunda yorulmadan apardıqları mübarizələrini işıqlandırmış, onların səyi nəticəsində Naxçıvanda açılmış rus-Azərbaycan qız məktəbini tədqiq etmişdir. Cəmiyyətdə qadının rolunu yüksək qiymətləndirən V. Rzayev qadının ictimai-mədəni və pedaqoji mühitdəki roluna xüsusən toxunmuşdur. O, yazır: “Naxçıvan ikisinifli rus-Azərbaycan qız məktəbi şagird kontingentinə görə dövrünün əhəmiyyətli tədris müəssisələrindən biri olmuşdur”.

Monoqrafiyanın dördüncü və sonuncu fəsli “XX əsrin əvvəllərində Naxçıvanda ictimai-pedaqoji mühit” adlanır. Bu fəsildə “Görkəmli ziyalıların və qabaqcıl müəllimlərin təhsilin və pedaqoji düşüncənin inkişafında rolu”, “Görkəmli maarifçi-pedaqoqların bölgədə ictimai-pedaqoji mühitin inkişafına təsiri” və “Muxtariyyətin ilk illərində təhsilin və pedaqoji fikrin vəziyyəti” başlıqlı üç yarımfəsilə bölünmüşdür.

Müəllif ilk öncə Naxçıvan bölgəsində yaşayıb fəaliyyət göstərmiş görkəmli ziyalıların və qabaqcıl müəllimlərin təhsilin və eləcə də pedaqoji düşüncənin inkişafındakı rolunu araşdırmışdır. Bildiyimiz kimi, XIX əsr və XX əsrin əvvəllərindəki Naxçıvan mühitindəki ziyalı təbəqənin böyük xüsusi çəkisi olmuşdur. Onların böyük bir qisminin ali təhsilləri olmamasına baxmayaraq, öz bilik və təcrübələri ilə o, dövrdə daima fərqlənmişlər. Bu haqda tədqiqat müəllifi yazır: “Artıq XIX əsrin sonlarına yaxın Naxçıvanda maarifçi hərəkatın böyük bir dəstəsi yetişmişdi. Bu maarifçi ziyalılardan adı Naxçıvanda məktəb təhsili təcrübəsi ilə bilavasitə bağlı olan Mirzə Sadıx Quliyev, Əliməmməd Xəlilov, Məmməd bəy Qazıyev, Əbülqasım Sultanov, Mirzə Ələkbər Süleymanov, Sadıq Xəlilov, Rəhim Xəlilov, Ələsgər Şeyxhəsənov, Ələsgər Abbasov, Molla Məmmədqulu Qazıyev, Kərbalayı Cəfəralı Adıgözəlov, Mirzə Cəlil Şürbi, Məmmədəli Sidqi Səfərov, Kərim bəy İsmayılov, Mirzə Nəsurulla Əmirov, Məmməd Zamanbəyov, Rəhim Kazımbəyov, Şeyx Məhəmməd Rəsizadə, Əlirza Rəsizadə, Həsən Qazıyev və bir çox başqaları bölgənin təhsil tarixinin səhifələrini yazmışlar”.

Daha sonra isə müəllif görkəmli maarifçi-pedaqoqların Naxçıvan bölgəsində ictimai-pedaqoji mühitin inkişafına göstərdiyi təsiri araşdırmış və yeni faktlar üzə çıxarmışdır. Məlum olduğu kimi, XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Naxçıvanda təhsilin, ictimai-pedaqoji fikrin inkişafından Azərbaycan ictimai-mədəni fikrinin, pedaqogikasının görkəmli nümayyəndələri Rəşid bəy Əfəndiyev, Sultan Məcid Qənizadə, Üzeyir Hacıbəyov və başqalarının bu və ya digər şəkildə əməyi və misilsiz xidmətləri olmuşdur. Müəllifin qeyd etdiyi kimi, bölgədə, qabaqcıl pedaqoji fikrin yayılmasında maarifçi-ziyalıların mühim rolu olmuşdur. Onlar pedaqoji düşüncənin, ədəbi-mədəni mühitin mütərəqqi əsaslarla inkişafına çox böyük təsir göstərmişdir.

Monoqrafiyanın sonuncu yarımfəsilində muxtariyyətin ilk illərində Naxçıvan bölgəsində təhsilin və pedaqoji fikrin vəziyyətinin də araşdırması çox təqdirə layiq haldır. Bildiyimiz kimi, 1918-1924-cü illərdə Azərbaycanın siyasi və mədəni həyatında həmişə mühüm rol oynayan qədim Naxçıvan diyarı özünün çox ziddiyyətli və mürəkkəb bir bir dövrünü yaşamışdır. Bu dövrdə müxtəlif adda və müxtəlif məzmuna malik tədris müəssisələri fəaliyyət göstərmişdir. Müəllif araşdırmalarında bu haqda yazırdı: “Bəhs olunan dövrdə məktəb təhsili üçün səciyyəvi xüsusiyyət kimi qabaqcıl pedaqoji ideyaların və mütərəqqi məzmuna malik milli tərbiyə ənənələrini özündə birləşdirən ana dili məktəblərinin meydana gəlməsi və inkişafı idi. Bu tədris ocaqları Azərbaycan dili, həmçinin ibtidai məktəbin digər fənləri üzrə dərslik və vəsaitlər hazırlamaq işində də əhəmiyyətli rol oynamışdır”.

Monoqrafiyanın nəticə hissəsində tədqiqat zamanı əldə olunmuş nəticələrdən bəhs olunmuş və müddəalar şəklində ümumiləşdirilmişdir.                             

Müəllif mövzunun öyrənilməsi, problemin dərindən tədqiq edilməsi zamanı məsələyə hərtərəfli və kompleks şəkildə yanaşmış, qarşısına qoyduğu məqsəd və vəzifələrin öhdəsindən layiqincə gələrək elmi əhəmiyyət daşıyan tədqiqat əsəri yazmışdır.

Araşdırma zamanı istifadə olunmuş zəngin arxiv materialları və rus mənbələri monoqrafiyanın yüksək elmi səviyyədə yazılmasına səbəb olmuşdur.             

Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Vahid Rzayevin elmi-nəzəri və praktik cəhətdən mühüm əhəmiyyət kəsb edən “Naxçıvanda məktəb və pedaqoji fikir (XIX əsr və XX əsrin əvvəlləri)” adlı monoqrafiyası Azərbaycan təhsil və pedaqoji fikir tarixinə dəyərli töhfədir. Əsər hər bir vətəndaşın şəxsiyyət kimi inkişafına, mənəviyyatının və mənliyinin formalaşmasına xidmət edəcək, təkcə öz dövrü üçün deyil, gələcək nəsillər üçün də həmişə aktuallığını qoruyub saxlayacaq, hər bir müəllimin və şagirdin stolüstü kitabına çevriləcəkdir.

 Müəllif: TALEH XƏLİLOV

 pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru,

Azərbaycan Respublikası Təhsil Şurasının üzvü

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Nargis – “İBLİS”-lər haqqında

NƏRGİZ İSMAYILOVA

AMEA Naxçıvan Bölməsi

nergiz.ismayilova@hotmail.com
HÜSEYN CAVİDİN  “İBLİS” VƏ JOZE SARAMAQONUN “İSANIN İNCİLİ” ƏSƏRLƏRİNDƏ “İBLİS” SURƏTLƏRİ

Məqalədə dahi Azərbaycan dramaturqu Hüseyn Cavidin “İblis” və Nobel mükafatına layiq görülən Portuqaliyalı yazıçı Joze Saramaqonun “İsanın incili” əsərlərindəki iblis surətlərindən  söhbət açılır, həmçinin  onların  bənzər və fərqli xüsusiyyətləri haqqında mülahizələr irəli sürülür. Açar sözlər: İblis surəti , Hüseyn Cavid, Joze Saramaqo, xeyir və şər konsepsiyası
 Nobel mükafatı laureatı Joze Saramaqo 16 Noyabr 1922-ci ildə Lissabon yaxınlığındakı Azinaqa qəsəbəsində kasıb kəndli ailəsində dünyaya gəlmişdir. İlk təhsilini Lissabonda alan sənətkar sonra texniki rəssamlıqdan redaktorluğa və tərcüməçiliyə qədər bir çox işdə işləmiş, “Diario” qəzetində mədəniyyət redaktoru olmuşdur (5; 6).  O, siyasi şərhlər yazmış, bu şərhlər bəzən alqışlanmış, bəzən isə tənqidi reaksiyalara səbəb olmuşdur. Portuqaliya Yazıçılar Birliyinin idarə heyətində çalışan sənətkar 1976-cı ildən sonra özünü tamamilə kitablarına həsr etmişdir. Onun ilk əsəri olan “Günah diyarı” (Terra do Pecado ) 1947-ci ildə nəşr olunmuşdur. Portuqaliya oxucusu Per Lagerkvist, Kollet, Mopassan, Andre Bonnard, Tolstoy, Şarl Bodler, Hegel, Raymond Bayer və bir çox görkəmli söz ustalarının əsərlərilə məhz onun tərcümə fəaliyyəti nəticəsində tanış olmuşdur (4, s. 6). 
Müxtəlif illərdə onun “Mümkün şeirlər” (1966), “Bəlkə də, bu sevincdir” (1970), “Bu və o dünyadan” (1971) şeir topluları nəşr edilir. Bir müddətdən sonra onun “Gecə”, “Torpaqdan ucalanlar”, “Baltazar və Blimunda”, ” Lissabon mühasirəsinin tarixi”, “İsanın incili”, “İn Nomine Dei”, “Təxirə salınmış ölüm” və s. kimi əsərləri işıq üzü görür. Saramaqo heç gözləmədiyi bir vaxtda 1998-ci ildə Nobel mükafatına layiq görülür. Onun “İsanın incili” romanı son vaxtların ən qalmaqallı əsərlərindəndir. Əsərdə yer alan ironik fikirlər çoxlarının mənfi reaksiyasına səbəb olmuşdur. 
O, yazılarında, durğu işarəsi olaraq sadəcə nöqtə və vergüldən istifadə etmişdir. Sənətkarın dili olduqca sadədir, bu da  oxucunu ona bağlayan əsas səbəblərdən biridir. Saramaqo 87 yaşında vəfat etmişdir. Onun “İsanın incili” romanı mənəvi baxımdan dərin düşüncələri əks etdirən nadir sənət nümunəsidir. Romanda uzun əsrlər boyu davam edən dini müzakirələr, gizli tarixə fərqli baxış ədəbi boyalarla bir rəssam ustalığı ilə təsvir edilmişdir. Kimiləri əsəri alqışlamış, kimiləri isə ona kölgə salacaq fikirlərlə çıxış etmişdir. Saramaqo insanların fərqli fikirləri atəşinə hədəf olmuş, öz ölkəsində belə çətinliklərlə qarşılaşmışdır. Amma bu çətinliklərə baxmayaraq sənətkar illər sonra olsa belə layiq olduğu dəyəri və etibarı qazanmışdır. “İsanın incili” əsəri bədii xüsusiyyətləri və orjinal üslubu ilə diqqət çəkməyi bacarmışdır. Hətta bu roman illər sonra belə bəzi sirləri ortaya çıxardacaq gücdə olan bir əsərdir. 
Saramaqo bu əsərdə xristian dinini özünə xas ədəbi üslubla təsvir etmişdir. Bilindiyi kimi, İsa və onun nəsli barəsində həm din adamları, həm tarixiçilər, həm də ədəbiyyatçılar müxtəlif fikirlərlə çıxış etmişlər. Bəziləri İsanın insani tərəflərini müdafiə etmiş (J.Saramaqo,  Den Broun), kimiləri isə onu tanrılaşdırmağa səy göstərmişlər (Kilsələr). İsanın obrazının yaradıldığı əsərlərdə İsa, Məryəm, Kilsə, İsanın həvariləri ilə birlikdə Allah və şeytan (İblis) kimi surətlərə də yer verilmişdir. Tədqiqatımıza kömək edən əsərlərə diqqət etdikdə görürük ki, onlar həm bədii, həm dini, həm də tarixi baxımdan reallıqlarla zəngindir.  Bu həqiqətlər oxucuya cazibədar gəlir və həmin dövrü anlamaq baxımından onlarda maraq oyadır. Tarixin bütün dövrlərində dini-fantastik, fanatik düşüncə tərzini əks etdirən romanlar və tədqiqatlar  olmuşdur. Bilindiyi kimi, bəzi cahil insanlar tərəfindən qəbul olunan fanatiklik və elmi rədd səyləri çox pis nəticələr doğurmuşdur. “İsanın İncilin”də Saramaqo bu düşüncələrlə birlikdə onlara aydınlıq gətirmək üçün yollar axtarmışdır. Bu əsərdə İsa tanrılıqdan uzaqlaşdırılıb bütün gerçəkliyi ilə təsvir edilmişdir. Əsərdə Allah və İsa arasında gedən dialoqlarda Tanrı anlayışına fərqli şəkildə yanaşılmışdır. J.Saramaqonun bu əsərində İblis daha müdrik və yaxşı təsvir edilmişdir. İblisin mənfi tərəflərinə işıq tutan bəzi hissələr xaric, bu surət oxucuda nifrət hissi yaratmır. 
Digər İblis obrazı yaradan müəlliflərdən fərqli olaraq məşhur Azərbaycan dramaturqu Hüseyn Cavidin yaratdığı İblis surəti də J. Saramaqo İblisinə bənzəyir. Hər iki İblis surəti sonda qismən də olsa yumşaldılır. Bunu etməkdə sənətkarların məqsədi insanların diqqətini öz nəfslərinin köləsi olmaq məsələsinə yönəltməkdir. H.Cavid klassik Azərbaycan ədəbiyyatının ənənələrini davam etdirən və bu ənənələrə öz orijinal qələmi ilə naxış vuran böyük ədəbi simadır. XX əsr Azərbaycan romantizmi onun adı ilə bağlıdır. Cavid Azərbaycan dramının mövzu sərhədlərini genişləndirmiş, tragik xarakterin, romantik qəhrəmanın və dramın yeni tiplərini yaratmışdı. 1912-1918-ci illərdə iki böyük faciə yaradan sənətkar insanlığı faciəyə, uçuruma sürükləyən mühitin rəsmini söz vasitəsilə təsvir etmişdir. Cavid kimi yaratdığı qəhrəmanlar da həqiqət axtarışındadırlar. H.Cavidin 1918-ci ildə qələmə aldığı “İblis” faciəsi ən gözəl və diqqət çəkən əsərlərindəndir. Bu əsər  bir çox tədqiqatçı tərəfindən araşdırılmışdır. Az sözlə fikrin təməlini oxucuya çatdırmağı bacaran H.Cavid bəşəri sevgini, bəşəri yaxşılığı ustalıqla izah etmişdir. Əsərin qəhrəmanları özünə xas düşüncələri ilə oxucuda dərin təsir buraxır. Bu əsərdə Cavid müharibənin əsl səbəbləri ilə birlikdə, insanların nəfslərinin köləsi olmaları nəticəsində başlarına gələcək fəlakətləri də qələmə almışdır. Cavidin “İblis” faciəsi bəşəri, qlobal bir problemə diqqət çəkmək məqsədi ilə yazılsa da, o bu əsərdə fərqli düşüncələrə də yer vermişdir. Biz eyni fikirlərə J.Saramaqonun “İsanın incili” əsərində də rast gəlirik. H.Cavidin orijinallığı odur ki, onun, hələ 1918-ci ildə yazdığı, təsvir etdiyi gerçəkləri J.Saramaqo və digər sənətkarlar sonralar qələmə almışlar. Bu, Cavidin böyüklüyünün sübutudur, 1918-ci ildə Cavid qələmi ilə təsvir olunan mövzu illər keçməsinə baxmayaraq öz dəyərini və müasirliyini qoruya bilmişdir. Həmişə ədəbiyyatsevərlərin diqqətini cəlb edən H.Cavidin əsərləri öz mistik təbiəti, dinə müasir yanaşması və bununla birlikdə keçmişə hörməti baxımından özünəməxsusluğu ilə seçilmişdir. Onun yaratdığı “İblis” əsəri bunun ən bariz nümunəsidir. H.Cavidin “İblis” əsərində iblisin insanlara görünmək üçün müxtəlif yolları mövcuddur:
Xilqətdəki hər məsələ, hər nöqteyi-mövhum,Hər fəlsəfə, hər məzhəbü məslək mənə məlum, Bəzən olaram bir çoban, azadə bir insan,Bəzən olaram zülmü fəsad aşiqi sultan (2, s. 82).
Bu parçada izah edildiyi kimi, İblis insanlara çatmaq üçün müxtəlif yollar axtarır, bəzən çoban, bəzən sadə insan, bəzən isə fəsadlıqlar aşiqi olan bir sultan qiyafəsinə bürünür.J.Saramaqonun “İsanın incili” əsərində də iblis H.Cavidin “İblis” əsərində İblisin özünü mədh edərkən söylədiyi kimi “çoban” qiyafəsində təsvir edilmişdir. Çobanlıq İblisin insanlara yaxınlaşmaq üçün büründüyü kimliklərdən biri olaraq göstərilmişdir.-“Öz əllərimlə xəmir yoğurdum, ancaq yerin dərinliyində yanan ocaqda bişirdim çörəyi və onu sənə gətirdim”.-Məryəm o dəqiqə anladı ki, həmin çoban kimdir (4, s. 5). J.Saramaqonun “İsanın incili” əsərində İsanın anası Məryəm əvvəl İblisi mələk sanmışdı. Lakin törətdiyi əməllərdən çıxardığı nəticələrə diqqət etdikdən sonra Məryəm onun İblis olduğunu anladı. İblis ilk əvvəl dilənçi qılığında İsanın anasının (İsanın) ziyarətinə gəlmişdi. İsanın doğumu gerçəkləşdikdən sonra isə İblis təkrar mağaraya onları ziyarətə gəlmişdi (4, s. 34-35). Bu dəfə də iblis Çoban qiyafəsində görünmüşdü İsanın anasına. İsa böyüyüb evi tərk etdiyi zaman o yenə həmin çobana rast gəlmiş (İsa bu vaxt Çoban barəsində heç nə bilmirdi)  və onun yanında işə başlamışdı. Bir gün Tanrıya dua etmədiyi üçün İsa Çobandan uzaqlaşmağa qərar verir, bu zaman onlar arasında belə bir söhbət gerçəkləşir:  İsa : Mən gedirəm, Tanrıya təşəkkür və dua etməyən biriylə daha yaşaya bilmərəm.  Çoban: Mən yəhudi deyiləm, başqa dinin ayinlərini icra edə bilmərəm.  İsa: Tanrı təkdir! (4, s. 244-245 )Çoban: Ah bəli, əgər tanrı varsa, bəlkə də təkdir. Amma iki dənə olsa, daha yaxşı olardı. Biri canavar, digəri quzu üçün, biri öldürən, digəri ölənlər üçün, biri məhkum üçün, digəri cəllad üçün.J.Saramaqonun “İsanın incili” əsərindən alınmış bu dialoqda iki fərqli düşüncə mövcuddur. H.Caviddə də İblisin Elxanın düşüncələrinə qarşılıq olaraq verdiyi cavabda bu cür bənzərliklər mövcuddur.Elxanİstəməz artıq həyəcan,Yerdə qoymaz qanı ədalətli Yaradan.İblis( lağlağı bir qəhqəhəylə )Bəli, əzsən də, əzilsən də, bəli,Yenə adildir o müdhiş qüvvət! (2, s. 88-89)”Mifologiyaya uyğun olaraq allahın ədalət pərdəsi altında etdiklərində ədalətsizlik, zülm, zülmət görən iblis yer üzünü səyyah kimi qarış-qarış dolaşır, qadir qüvvənin qoyduğu qayda-qanunu uyğunsuz, biçimsiz görür” (3, s. 116).Hər iki əsərdə sənətkar İblis obrazından istifadə edərək insanlığın cavablaya bilmədiyi bəzi sualları və problemləri ortaya atır. Bu problemləri xeyirin (tanrı, mələk) və şərin (İblis) dili ilə müzakirə edir. Xeyir və Şər anlayışı ədəbiyyatda və dində ən çox müraciət olunan mövzular arasındadır. Zərdüştün “Avesta”, Nitşenin “Zərdüşt belə buyurdu” və. s kimi əsərlərdə də şər ruhlar, insanı pislik etməyə yönləndirən ünsürlərdən müxtəlif adlarla bəhs olunmuşdur. Hüseyn Cavid özünün “İblis” əsərində Zərdüştün adını çəkməklə onun xeyir və şər konsepsiyasına diqqət çəkmək istəyir. İblis Ariflə söhbətlərinin birində deyir:Zərdüştü düşün, fəlsəfəsi, fikri, dəhasıHəp atəşə tapdırmaq idi zümreyi-nası.   Yalnız bunu dərk etdi o əllameyi-məşhur,              Yalnız o böyük baş şu kəşflə məğrur… (2, s. 13). Saramaqonun da yaratdığı obrazlar H.Caviddə olduğu kimi dərin psixoloji vəziyyətlər yaşayarkən, məntiqli olmağa çalışmaqla birlikdə nəfsləriylə mübarizə aparırlar.  Saramaqodan fərqli olaraq Cavid Tanrını deyil, nəfslərinin köləsi olmuş insanları ittiham edir.İblis(bir guşədə ağsaqqal abid qiyafətində görünür, yarımqəhqəhə ilə)İnsandakı nəfsi-şumə daimİblis olur, ancaq olsa hakim ( 2, s. 58). Hər iki əsər fantastik surətlərlə zəngin olsa da, H.Cavid “İblis” əsərində bəşəri problemləri daha real təsvir etmişdir. Saramaqonun əsərində diqqətimizi çəkən hekayələrdə insanlar fanatikcəsinə inanclarının köləsi halına düşürsə, Cavidin “İblis”ində insanlar bu köləliyə son vermənin bir yolunu tapır. Saramaqo “İsanın İncili” əsərində müxtəlif fanatiklikləri ironik bir dillə tənqid etsə də, onlara aydınlıq gətirə bilmir. Dövrləri müqayisə etsək görərik ki, Cavidin təhlilləri daha orijinal,  çıxardığı nəticələr isə daha qətidir. Saramaqo İsanın kilsə tərəfindən müqəddəsləşdirilməsinə sözün gücüylə gülmüşdür. Əsərdə qeyd edildiyi kimi, İsa insan olaraq doğulsa da, heç kim İsanı insan olaraq qəbul etmək istəmir və onun insan olaraq yaşayışı ilə maraqlanmır. Maqdalalı Məryəm (Mariya Maqdalina) İsanın dünyəvi hisslərinin olmasının, İsanın Tanrının oğlu olmadığının bir sübutu olaraq çox güclü bir dəlildir. Bu sübut haqqında Den Broun  özünün  “Da Vinçi Şifrəsi” əsərində də danışmış və buna öz münasibətini bildirmişdir: “Konstantin Məsihi rəsmi olaraq Tanrının oğlu olaraq qəbul etməklə onu insan dünyası xaricində var olan bir ilahi gücə, ilahi  bir varlığa çevirdi” (1, s. 150).  “İsanın incili” əsərində daxili inanclar və sarsılmaz kilsə gerçəklərinə ciddi zərbə vurulur. Cavid də eyni üsuldan istifadə etmiş, qəbul olunmuş bəzi fikirlərin iç üzünü açmaqdan çəkinməmiş, sözlər ilə təhlükəli oyun oynamışdır. Saramaqo hadisələri və həqiqətləri müdhiş ironik bir şəkildə şərh edir, hər paraqrafda qarşılaşdığımız ironik şərhlər ilə insanı gülümsədir. O “İsanın İncili” əsəri ilə dörd rəsmi versiyası olan bir din kitabının (İncil – Matta, Mark, Luka, Yəhya) qeyri-rəsmi və qəbul edilməyən bir şərhini ortaya qoymuş sənətkar olmaqla bərabər, bu şərhlərini real həyatla çox gözəl sintez şəklində izah və isbat edə bilmişdir. Saramaqo fanatik düşüncələrə məntiq qatan bir sənətkardır.  Onun bu romanında da İsanın doğumuna, çoban qılığına girən şeytan ilə qarşılaşdığı hissəyə qədər, həyəcanlı hadisələr baş vermir. Anasının ona hamilə ikən yaşadığı hadisələrdə yaşlılar şurası məntiq axtarmaqdadır. Cavidin “İblis” əsərində də eyni vəziyyət yaşanmaqdadır. İblisin ortaya çıxması ilə hadisələr canlılıq qazanır. Həyəcan, təəssüf, məğlubiyyət və zəfərlər bir-birini əvəz edir. Cavidin bu əsərində xeyir və şər daima yarış içindədirlər, bəzən xeyir qiyafəsinə bürünmüş şər yanılma və məğlubiyyətlərə səbəb olur. Saramaqonun yaratdığı İblis surətinin ağıllı söz oyunlarını, daha əvvəllər yaradan dahi dramaturq H.Cavidin “İblis” faciəsi bu tərzdə əsərlər yaradan sənətkarların əsərlərindən heç də geridə qalmır. H.Cavidin “İblis” əsərində bəzi yerlərdə, məsələn; İblisin Arif və Arifin sevdiyi qadın Rənanı qurtarmaq bəhanəsiylə onları daha pis bir sona hazırlamaq məqsədi ilə oynadığı oyuna, yaxşılıq bəzəyi verdiyi səhnədə Şeytanın az qala yaxşılıq mələyinə çevrildiyini görürük:Arif( İblisin ayaqlarına bağlanar və son dərəcə həyəcanlı )Bir Xıdırmı, ya mələkmisin?Yalnız bunu bilmək istəyirəm mən (2, s. 64).Eyni vəziyyətlər və eyni yanılmalar Gete, Bulqakov, Lermantov və Saramaqo kimi məşhurların əsərlərində də görülməkdədir. Bu sənətkarların hamısında qəhrəmanlar əvvəl şər ruhları pisləsələr də, bir müddət sonra nəfslərinin toruna düşərək xeyirlə, şəri ayırd edə bilmirlər. Bu səhnələrdə əsər qəhrəmanlarının psixoloji məğlubiyyəti müşahidə edilir. Yuxarıdakı misralardan göründüyü kimi, Cavid qəhrəmanı Arifin də bəzən ağlını qarışdıran İblis, öz məqsədi üçün hər şeyi edir. Faust dünyəvi nemətlərə yenidən alışmağa başlarkən Mefistofel sevinir, Lermontovun Demonu zəfərini qeyd edir, Bulqakovun Volandı Margaritanı onun qanlı mərasiminə ev sahibliyi etməyə məcbur edir, Saramaqonun İblisi öz rolunu çox gözəl oynayır, Cavid İblisi isə həqiqəti anlayıb onu lənətləyən insana: İblis nədir?-Cümlə xəyanətlərə bais …Ya hər kəsə xain olan insan nədir?- İblis! …söyləyərək qəhqəhələrlə yer altına çəkilir (2, s, 104).Nəticə olaraq qeyd edə bilərik ki, müxtəlif dünya sənətkarlarından və onların yaradıcılığından heç də geri qalmayan H.Cavidin yaradıcılığı, sənətkarlığı təqdirəlayiqdir. O həm dünyanın, həm də Vətəninin ən ağır günlərində sözün gücü ilə şərlə mübarizə aparmış və bu mübarizədən qalib çıxmışdır. Onun əsərləri dünya miqyasında tanınmağa layiqdir.

ƏDƏBİYYAT

1. Dan Brown. Da Vinçi Şifresi. İstanbul: Altın Kitaplar Yayın evi, 2003, 295 s.  

2. Hüseyn Cavid. Əsərləri. Beş cilddə, III cild.  Bakı: Lider, 2005, 304 s.

3. İsmayılov Ə. Dünya romantizm ənənələri və Hüseyn Cavid. Bakı: Yazıçı, 1983, 220 s.

4. Joze Saramaqo. Seçilmiş əsərləri. Bakı: Şərq-Qərb,  2010, 800 s.

5. http://en.wikiquote.org/wiki/Jos%C3%A9_Saramago

6. http://www.nytimes.com/2010/06/19/books/19saramago.html?pagewanted=all&_r=0

Наргиз ИсмаиловаОБРАЗ ДЕМОНА В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ «ИБЛИС» Г.ДЖАВИДА,И «БИБЛИЯ (ИНДЖИЛ) ИСА» ЖОЗЕ САРАМАГОНА

Статья посвящена к исследованию драма «Иблис»-Демон видного Азербайджанского драматурга Гусейна Джавида и «Библия (Инджил) Иса» лауреата Нобелской премии Жозе Сарамагона писатель Португалии. Автор статьи, исследуя образы Демона в этих произведениях, сопоставляет их различие  и отличительные, сходные черты на Восточном и Западном ареале.Эти произведения, являясь плодами разных времен, отличаются своим мастерством, и привлекает вниманию читателей. Ключевые слова: образ Демона, Г. Джавида, Жозе Сарамагона, добра и зла. 
(Məqalə filologiya elmləri doktoru F.Y.Xəlilov tərəfindən təqdim edilir).

Nargiz IsmayilovaDEVIL IMAGES IN HUSEYN JAVID`S “IBLIS” (“DEVIL”) WORK AND JOSE SARMAQON`S “ISANIN INJILI” (“JESUS`S BIBLE”) WORK
In the article the author speaks about the devil images in geniuses Azerbaijan craftsman Huseyn Javid`s “Iblis” (“Devil”) work and Portugal writer Jose Sarmaqon`s “Isanin injili” (“Jesus`s Bible”) work who deserved to the Nobel Prize. The same time the author investigates the similar and dissimilar features of Devil images in both work. Though both these works belong to different period but both of them involve the attention for their handicraft features. In the investigation the author touches the goodness and evil conception which have a long history. 

Mənbə: Nargis İsmayılova

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru


Professor Aida Qasımova

Humanist humanitar dissertasiyalar:

kodlaşdırmadan üzgörənliyədək

Ölkəmizdə elmi əsərlərin səviyyəsinin yüksəldilməsi, elmi dərəcə və adların verilməsi prosesinin yaxşılaşdırılması aktual bir problem kimi gündəmdədir. Bu problemin həlli o dərəcədə vacibdir ki, hətta ölkə prezidentini belə müdaxiləyə vadar etdi. Bununla əlaqədar, humanitar sahəyə aid dissertasiyalarla bağlı bəzi məsələlərə diqqət yönəltmək istəyirəm.

Kodlaşdırma

Qeyd etmək  istərdim ki, dissertasiyaların mövcud kodlaşdırma sistemi özünü doğrultmur. Bu sistem müəllifin əl-qolunu bağlayır, onun mövzuya dəstək ola biləcək əlavə fikir və mülahizələri qarşısında sədd çəkir. Digər tərəfdən, bu sistem istifadə olunan ədəbiyyatın izlənməsini də çətinləşdirir. Oxucu hər dəqiqə dissertasiyanın sonundakı siyahını vərəqləmək məcburiyyətində qalır. Bəzən texniki səbəblərdən siyahıda qarışıqlıq yaranır və sairə.

Hal-hazırda inkişaf etmiş ölkələrin bir çoxunda dissertasiyalarda  “footnote” sistemindən istifadə olunur. Bu halda həm istifadə olunan ədəbiyyat göz önündə olur, həm də müəllif dissertasiyaya yerləşdirə bilmədiyi fikirləri aşagıda, qeydlərdə verir. Sovet dövründən qalma əcaib kodlaşdırmadan Rusiyada da əl çəkilib. Humanitar sahə birmənalı olaraq footnote və ya endnote tələb edir. Mənim fikrimcə Footnote sistemi daha səmərəlidir.

Aşkarlıq

Artıq bir çox ölkələrdə dissertasiya işləri müvafiq elmi müəssisələrin, universitet və kolleclərin saytında yerləşdirilir. Bu cür aşkarlıq ölkəmizdə də tətbiq olunsa, dissertasiyalarda plagiata yol verilməsinin qarşısı alınar. Yəni peşəkar oğrular azından rüsvay olacaqlarından qorxarlar. Belə olsa,  müəssisənin nüfuzu naminə dissertasiyaların elmi səviyyəsinə daha çox diqqət yetirilər.

Digər tərəfdən, AAK-dakı anonim rəylərin də həmin müəssisənin öz saytında yerlışdirilməsi faydalı olar. Çünki bəzən dissertantlar nə üçün işlərinə mənfi rəy yazılmasını başa düşmür, qərəzçilik axtarır, şikayət edir və yaxud əlavə səylər göstərib dərəcə almaqda israrlı olurlar. AAK saytında yerləşdirilən rəylər AAK ekspertlərinin də məsuliyyətini artırar.

Məqalə həcmi

Avtoreferatlara əlavə edlən çap olunmuş əsərlər siyahısında çox olsa 1000-2000 söz, bəzən bundan da az həcmli yazıların, tezislərin elmi məqalə adı altında təqdimi yolverilməzdir. Mənim fikrimcə, minimum məqalə həcminin müəyyənləşməsi və AAK siyahısında olan jurnalların bu minimuma riayət etməsi ümumi işin xeyrinə olar. Başlanğıc üçün bu minimumu 6000 söz kimi müəyyənləşdirmək olar. Humanitar sahədə kiçik həcmli yazılar gözə kül üfürməkdən başqa bir şey deyil. Qeyd edim ki, inkişaf etmiş ölkələrin humanitar sahədəki nüfuzlu jurnallarında məqalə həcmi adətən 8000-12000 söz arasında olur.

Dissertasiya həcmi

Mənim fikrimcə, PhD dissertasiyalarının tələb olunan həcmi də olduqca kiçikdir. Keçmış elmlər namizədləri üçün nəzərdə tutulmuş dissertasiya həcmi humanitar elmlərdə PhD üçün yaramır. Xarici ölkələrdə PhD yüksək elmi dərəcədir. Bundan sonrası yoxdur. Dünya elminə inteqrasiya üçün bu dissertasiyaların həm həcmi artmalı, 200-300 səhifə çərçivəsində müəyyənləşməli, həm də səviyyəsi yüksəlməlidir. Rusiyada ədəbiyyatşünaslıq üzrə yazılan bəzi namizədlik dissertasiyaları ilə tanış olduqda, onların 300-350 səhifə olduğunu gördüm. Yəni artıq söhbət PhD-dən gedisə, bu dərəcəyə müvafiq dissertasiyalar meydana gəlməlidir. PhD qazanmış şəxs artıq yetkin bir alim olduğunu nümayiş etdirməlidir. Sonrakı mərhələ sayılan doktorluqda həcm məhdudiyyəti olmamalıdır.

Ədəbiyyat siyahısı

Hər bir elmi əsər müəllifi öz sahəsi ilə bağlı bütün ədəbiyyata bələd olmasını nümayiş etdirməlidir. Hal-hazırda humanitar sahədə konkret ədəbiyyat sayı kimi bir tələbin olmaması heç də bir-iki kitabdan “istifadə” kimi başa düşülməməlidir. Təəsüf ki, bir çox elmi əsərlərdə istifadə olunan ədəbiyyatın kasadlığı nəzərə çarpır. Bəzən yüzlərlə kitabı əhatə edən ədəbiyyat siyahsı müqabilində cəmi 10-15 ədəbiyyatdan istifadə edilir. Nəinki xaricdə, hətta ölkəmizdə nəşr olunan əsərlərə də tam bələd olma nəzərə çarpmır. Humaniyar sahədə saxta istinad hallarına da rast gəlinir. Bu özünü daha çox plagiat əsərlərdə göstərir. “Müəllif” plagiat faktini gizlətmək üçün bəzən yazıya sanki istinad “bəzəyi” vurur, dəxli olmaya əsərlərə “istinad verir”.

Transliterasiya

Şərqşünaslıq sahəsində transliterasiyasız elmi əsər ola bilməz. Dünya təcrübəsində İJMES-n (linki aşağıda verilən İnternational Journal of Middle East Studies) transliterasiya sistemi bütün elmi əsərlədə tətbiq olunur. Çox nadir hallarda bəzi jurnallarda cüzi fərqlər nəzərə çarpır. İJMES-in transliterasiya sistemi ərəb, fars və osmanlı, eləcə də klassik Azərbaycan ədəbiyyatı ilə bağlı dissertasiya, monoqrafiya və elmi məqalələrdə tətbiq oluna bilər. Bu sistemə dilimizə müvafiq bəzi dəyişikliklər edilməlidir. Məs. ərəb “sə” hərfi ingilis dilindəki th-lə deyil s-nin altında xətt ilə, “zəl” hərfi “dh” kimi deyil z hərfinin altında xəttlə göstərilə bilər. İngilis dilində olmayan “ğ” və “x” hərfləri də, “gh” və “kh” şəklində deyil, dilimizdə olduğu kimi əks oluna bilər. Qalan hallar –izafətlər, artikllər, “ayn” , “həmzə”, emfatik səsləri bildirən hərflər,  uzunluqlar və s. İJMES sistemi şəklində əks oluna bilər. https://ijmes.chass.ncsu.edu/docs/TransChart.pdf

Plagiat proqramlarının yarıtmazlığı

Plagiatçılıq Azərbaycanda geniş yayılmış bir biabırçılıqdır. Cəzasızlıq üzündən bu hal artıq “hamıya olar, mənə yox?” kimi absurd bir həddə çatıb. Ölkəmizin, elmimizin nüfuzuna xələl gətirən bu halın qarşısını almaq üçün oğurluqla qazanılmış elmi dərəcə və adların ləğvi sahəsində qəti addımlar atılması müsbət nəticə verər.

Plagiatın yoxlanmasında yalnız mövcud proqramlara əsaslanmaq səhvdir. Çünki bu proqramlar tərcümə ilə işləmir, yəni xarici dillərdən tərcümə edilib oğurlanmış yazılardakı plagiat faktlarını aşkarlamır. Bu səbəbdən, plagiat faktları, yaxşı olar ki, ilkin müzakirələrdə aşkarlansın və yaxud sonrakı mərhələlərdə opponentlər və ekspertlər tərəfindən göstərilsin.

Mövzuya uzaqdan yaxınlaşma

Bu, humanitar sahədə ən çox rəst gəlinən haldır. Dissertantlar birbaşa öz mövzuları ilə məşğul olub yeniliklər gətirmək əvəzinə, ümumi xarakterli, hamıya məlum məsələlərə bəzən bir neçə fəsil həsr edirlər. Əsas mövzu axırıncı fəsildə yarımçıq tədqiqat şəklində təqdim olunur.  Beləliklə də, elmi əsərlərin orijinallığı şübhə altına düşür, dissertasiya işləri dərs vəsaiti təsiri bağışlayır. Mənim fikrimcə, mövzu ilə bağlı ümumi məsələlər dissertasiyanın həcminin beş faizindən artıq olmamalıdır. Qeyd edim ki, inkişaf etmiş ölkələrdə, bu məsələlərə olduqca az yer ayrılır. Azərbaycanda isə sanki səhifə sayı artırılırmış kimi, hamıya məlum fakt və mülahizələr təkrarlanır, orijinal tədqiqat hissəsi isə ixtisar edilir.

Elmi yeniliyin Azərbaycan modeli

Qloballaşma şəraitində elmi işlərin yeniliyi Azərbaycan sərhədləri çərçivəsində müəyyənləşə bilməz. Hər bir elm sahəsinin dünyadakı mövcud nailiyyətləri nəzərə alınmalıdır. “Bu mövzu Azərbaycanda ilk dəfə işlənir” adı altında xaricdə çap olunmuş əsərlərin tərcüməsinin elmi tədqiqat kimi təqdimi yolverilməzdir. Təəssüf ki, bu hal ölkəmizdə olduqca geniş yayılıb.

Fürsətcillik

Elm səhəsinin bəzi “işbazları” görkəmli şəxslərə, vəzifə və nüfuz sahiblərinə, onların qohumlarına əsərlər həsr etməklə tələm-tələsik, asan yolla elmi dərəcələr qazanırlar. Bu zaman baza təhsili belə nəzərə alınmır; həkimə dilçilik, mühəndisə ədəbiyyatşünaslıq üzrə elmi dərəcə verilə bilər. Nəticədə elmdən uzaq, zəif əsərlər meydana gəlir. Belə əsərlər nə nüfuz sahiblərinə, nə də Azərbaycan elminə şərəf gətirməyib, sadəcə fürsətdən istifadə edib dərəcə qazanmaq vasitəsinə çevrilir.

İndeksləşmiş jurnallarda nəşr

Hal-hazırda AAK Veb of Science-də (keçmiş Thomson Reuters-in, hazırki Clarivate Analytics-in xüsusi xidmət saytı) indeksləşən jurnallarda çap olunmaq tələbi qaldırıb. Bu, müsbət hal olub alimlərin dünyada tanınmasına şərait yaradır. Azərbaycan aliminin dünyada tanınmaq üçün kifayət qədər elmi potensialı var. Əlbəttə, söhbət əsil alimdən gedir. Mənim fikrimcə, humanitar sahədə Veb of Science-lə yanaşı SCOPUS-la da kifayətlənmək olar. Eləcə də BRİLL,  Taylor and Francis,  Springer, Peeters, Routledge kimi nəşriyyatların jurnal və toplularında nəşr olunmuş məqalələr də humanitar sahə üçün yetərincə dəyərli tədqiqat nümunəsi sayıla bilər. Əsas məsələ pulla məqalələr nəşr edən jurnallardan və işi biznesə çevirən insanlardan uzaq olmaqdır. İnternetdə bir neçə saytda bu cür  jurnalların (Predatory journals) siyahısı verilib.

Üzgörənlik

Əgər elmi əsərlər qarşısında müəyyən tələblər qoyulubsa, bu tələblər hamıya şamil olunmalıdır. Burada kiminsə qohumu, adamı, və yaxud “öz adamımız” kimi prinsiplərə yer verilməməlidir. Ölkəmizin ümumi mənafeyi naminə üzgörənlik olmamalıdır.

Müəllif:

Professor Aida Qasımova

Bakı Dövlət Universiteti

20 avqust, 2019

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

“TÜRK” KƏLMƏSİ HAQQINDA

Türkler binlerce yıldan beri tarih sahnesinde yer almaktadır. Mark Sykes’ın ‘Eğer kendilerini tanımış olsaydınız Türklere hayran olurdunuz!’ dediği Türklerin kimler olduğunu öğrenmek için yapılan çalışmalar bizleri ilk önce Türk kelimesi köken olarak nereden geliyor sorusunun cevabını bulmaya yönlendirmektedir.

Günümüzde, “Türkiye Cumhuriyeti’nin yurttaşı olan, onun sınırları içinde yaşayan halk ve bu halktan olan kimse” olarak tanımlanan ‘Türk’ kelimesi daha kapsamlı bir başka ifade ile “Asya’da ve Doğu Avrupa’da yaşayan Türkçe’nin çeşitli lehçelerini konuşan soy ve bu soydan olan kimse” olarak tanımlanmaktadır. Tarihi, insanlık tarihi ile neredeyse eş değer olan Türklerin isim olarak kökenini incelediğimizde bu ve benzeri tanımların yetersiz olduğu aşikârdır.

Türk adı nereden geliyor sorusuna cevap bulmak için yapılan araştırmalar sonrası çeşitli görüşler beyan edilmiştir. Bu husus üzerine araştırmalar yapan uzmanların bir kısmı Türk kelimesine ilk olarak M.Ö. 14. yy’da ‘Tik’ veya ‘Tikler’ olarak rastlanıldığını ileri sürerken, bir kısmı da M.Ö. 14. yy’dan daha öncesinde de rastlanıldığı görüşünü ileri sürmektedir.

Türklerin eski dönemlerine ait bilgilere çoğunlukla Çin kaynaklarında rastlamaktayız. Çinli tarihçiler, bu kaynaklarda M.Ö. 2000-1000 yılları arasında Türk hükümdarlarından söz edildiğini ihbar etmektedirler. Lâkin Türk hükümdarlarının ve devletlerinin adının bu kaynaklarda Çince yazılmasından mütevellit Türkçe karşılıkları tam olarak bilinmemektedir.

Çin’e ait olan Sui-Şu kaynağında Tu-kuie (Türk) miğfer olarak yorumlanmakta, Türklerin yaşadıkları ülkedeki miğfer biçiminde olan dağla ilgili olarak adlandırıldıkları ifade edilmektedir. Bazı İslam kaynaklarında ise ses benzeşmesine dayanarak ‘terk’ şeklinde yorumlanmakta ve Kaf Dağı’nın ardına terk edilmiş bir kavim olarak belirtilmektedir.

Türk kavramı tarih sahnesinde ilk olarak M.S. 6. yy’da Gök-Türk Devleti’nin kurulması ile yer almıştır. Yani bu kavramı ilk kez kullanan Göktürk İmparatorluğu olmuştur. Orhun Abidelerinde ise daha çok Türük olarak yer alan bu kavram, ilerleyen zamanlarda Devlet adından çıkıp Türk Milletini ifade etmek için kullanılmaya başlanmıştır.

Göktürk yazıtlarında yer alan ‘Türk Budun’ ifadesi Türk soyuna sahip olan tüm boyları kapsayan ‘Türk Milleti’ anlamındadır. M.S. 1. yy’da Pomponius Mela ve 2. yy’da Plinius, Azak Denizi kıyısında yaşayan Turcae/Tyrcae isimli kavimden söz etmekteler. Bunun Çin kaynaklarına göre M.S. 540 dolaylarında Gök-Türk Devleti’ni kuran Türklerle aynı kavim olması, ihtimal dâhilinde tutulmaktadır.

Çin İmparatoru, M.S. 585 yılında Gök-Türk Kağanı İşbora’ya gönderdiği bir mektupta ‘Büyük Türk Kağanı’ hitabını kullanmış, İşbora’dan aldığı cevap mektubunda ise ‘Türk milletinin Tanrı tarafından kuruluşundan bu yana 30 yıl geçti.’ ifadesi ile karşılaşmıştır. Bu durum ile Türk adını resmileştiren tarihi olaylardan biri vuku bulmuştur.

420’li yıllardaki bir Pers metninde Türk kelimesi ‘Altaylı(Ceyhun ötesi Turanlı)’ kavimlerini tanımlamak üzere kullanılmıştır. Buna ek olarak 515 yılında ‘Türk-Hun(Kudretli Hun)’ tabirinin de geçtiği bilinmektedir. Ayrıca İran kaynaklarında Türk kelimesinin karşılığı olarak ‘güzel insan’ ifadesinin kullanıldığı belirtilmektedir.

Çin kaynakları ve tarihçilerinin yanı sıra Türk kelimesinin etimolojik olarak incelenmesinde çeşitli çalışmalar yapmış, bu çalışmaları farklı alanlardaki eserlere ve demeçlere sirayet ettirmiş nice isim bulunmaktadır. Bunlardan bazıları Türk kelimesini ‘güç – kuvvet’ olarak nitelendiren ünlü Alman Türkolog Albert Von Le Coq ve bu görüşü benimseyen W. Thomsen ile Gyula Nemeth’dir.

9. yy’da Kaşgarlı Mahmud “Tanrı onlara Türk adını verdi ve onları yeryüzüne hâkim kıldı.” ifadesi ile Türk adının ‘gençlik, kuvvet, kudret ve olgunluk çağı’ demek olduğunu ihbar etmiştir. 19. yy’da yazdığı eserlerinde Arminius Vambery, Türk kelimesinin türe fiilinden –k ekiyle ‘türemiş’ olduğu görüşündedir. L. Bazin ise bu görüşü kabul ederek Vambery’e katılan isimlerden biri olmakla beraber kelimenin ‘güç- kuvvet’ anlamı taşıdığını da beyan edip diğer dil bilimcileri desteklemiştir.

Bunun yanı sıra Kaşgarlı Mahmud’dan esinlenerek Törük – Türük – Türk biçiminde değişime uğrayan kelimenin anlam olarak da ‘türemiş, gelişmiş ve gelişip olgunlaşmış’ şeklinde geliştiği görüşünü de benimsemiştir. Bir başka önemli isimlerden Ziya Gökalp ise töre-türe kelimesinden –k ekiyle yapılmış ve ‘töreli, nizamlı ve yasa ile düzenlenmiş kavim’ anlamına gelen bir ad olduğu görüşünü ileri sürmüştür.

Yukarıda da ifade ettiğimiz gibi günümüzde Türk kelimesi güç ve kuvvet kelimeleri ile izahlandırılmaktadır. Bugün Türk kelimesinin ‘güçlü – kuvvetli’ anlamına geldiği neredeyse bütün tarihçiler ve dil bilimcileri tarafından kabul görmektedir.

Mənbə: www.yenicag.info

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru