TƏRANƏ MƏMMƏD

Təranə məmməddən bir şeir

Sazla söhbət

Gəl sığın sinəmə, a telli sazım,
Görüm dərdin nədi, istədiyin nə?
Səsin qəlb dağlayır, xoşdur avazın,
Vurğunam köksündən qopan nəğmənə!

Canımdan süzülüb ruhuma keçdi,
Məhəbbət dastanı, o “Yanıq Kərəm”.
Nədən cismimi yox ruhumu secdi?
Nə sən anlayırsan, nə mən bilirəm.

Keçmişin uludur qədim tarıxdən,
Ozanlar əlində ellər gəzmisən.
Tellərin köklənib qəmə həsrətdən,
Sızlayan dərdini söyləyərmisən?

Gəl sığın sinəmə, a telli sazım,
Danış əzabından, danış qəmindən.
Nədən payız olub baharın, yazın?
Yoxsa nigaransan köçkün elindən?

Dərdini dərdimə qatım gəl, sazım,
Bir dastan yaradaq ellər dinləsin.
Mən açım qəlbimi, sirrimi yazım,
Sən də “Ruhani” çal ruhlar titrəsin.

Müəllif: TƏRANƏ MƏMMƏD

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

ZAUR USTAC – DİLARƏ

…bu gün onun anım günüdür…

DİLARƏ

(…SQ-nın pilotu D. Babayevaya ithaf olunur…)

Bizdə atalardan bir məsəl qalıb:

“Aslanın erkəyi, dişisi olmaz”…

Bu yurdun neçə mərd oğlu, qızı var,

Adı anılmalı, anmasaq  olmaz…

*     *     *

Yaradan bəxş edib, bu namı bizə,

Ellərin sultanı, xan Azərbaycan…

Var olsun bu torpaq, yaşasın Vətən,

Anam Azərbaycan, can Azərbaycan…

*     *     *

Dünya yaranandan mayamız belə,

İplikdən əjdaha doğub hanamız…

Lalənin al rəngin yazıb tarixə,

Analar anası, Tomris anamız…

*     *     *

Ruhu, düşüncəsi zəkidən zəki,

Əhsən deyib ellər, qalıb tamaşa…

Necə Nüşabəsi olub bu elin

İsgəndər mat qalıb, edib tamaşa…

*     *     *

Neçə Sarası var, dünya tanıyır,

Əlində qələmi  qılıncdan iti …

Zaman hökmün verib, geriyə dönməz,

İllər axıb gedir itidən iti…

*     *     *

Zaman dəyişsə də dəyişmədik biz,

Xanım-xatın qızlar birər qəhrəman…

Anadan, atadan gördüklərimiz

Tarixdə qalmayıb, yaşayır hər an…

*     *     *

İllər axıb gedir, biz yaşayırıq,

Ruhumuz o ruhdur, qanımız o qan…

Əzəldən dünyanın gərdişi belə,

Sözümün canı var, can Azərbaycan…

*     *     *

İndi “İmarət”-də qonaq  Xan qızı,

-Natəvan pəjmürdə, ruhu pərişan…

Əldən ələ düşüb eli, obası,

İltifat edən yox, yox hal soruşan…

*     *     *

Tarix nələr görüb, nələr öyrədib,

Halı haldan anlar, ariflər bilər…

Aramla süzülür bu çeşmədən nur,

Fitrətdə, mayada qor olan bilər…

*     *     *

Onun yaddaşında neçə Nigar var,

Ley kimi qayadan süzüb düzlərə…

Unutmaq olarmı söylə Həcəri???

Nəbiyə qoşulub, düşüb düzlərə…

*     *     *

Ucadan ucadır şanlı tarixim,

Ruhumun qidası şərəfdi, şandı…

Zamanın fövqündə dayananların,

Anası bircədi,  – Azərbaycandı!!!

*     *     *

Uçmaq arzusuna düşdü, Dilarə…

Ruhu göy göylərin qonağı idi…

Ulduzlar göylərdən gəl-gəl edirdi,

Sonsuz ənginliklər  oylağı idi…

*     *     *

Tanıdı Leylanı, ününü duydu,

Andı Züleyxanı fəxrlə hər an…

Cəhd etdi, çalışdı əzmlə hər gün,

Məqsədi fikrindən çıxmadı bir an…

*     *     *

Uçdu arzusunun qanadlarında,

Sevindi  ilk  uçuş  müjdəsi  ilə…

Taledən, qismətdən razı idi,

Anardı Tanrını “min şükür” ilə…

 *     *     *

Fəqət, yarı yolda qaldı arzular,

Axı, quş qanadı çox kövrək olur…

Məni dəstəkləyər  qulaq dostları,

Məncə, tər çiçəklər çox tez də solur…

02. 05. 2018. Bakı.  (08:50)

Müəllif: Zaur Ustac

© Zaur USTAC,2019. Bakı.

WWW.YAZARLAR.AZ VƏ WWW.USTAC.AZ

Qələndər Xaçınçaylı

DİDƏRGİN

(povest)

Qarlı,şaxtalı bir qış gecəsi idi. Göydən lopa-lopa yağan qar yerin üzünü yorğan kimi örtmüşdü. Hər yan ağ örpəyə bürünmüşdü.Yağan qarın işıltısından ətraf açıq görünürdü. Xocalı öz ağır günlərini yaşayırdı. Şəhər hər gün erməni silahlı birləşmələri tərəfindən atəşə tutulurdu. Şəhər əhalisi artıq buna alışmışdı.Ətraf rayonlara gediş-gəliş mümkün deyildi,paytaxtla telefon bağlantısı, əlaqələr tamamilə kəsilmiş,şəhər bütünlüklə mühasirədə qalmışdı.Amma xalqa yalandan vəd verilirdi:”Şəhəri tərk etməyin,kömək gələcək,Əsgəranla Ağdamın arası açılacaq”.

1992-ci il fevral ayının 25-i idi.Hər tərəfdə sakitlik hökm sürürdü.Şəhər sükut içində idi.Sanki şaxta,sazağın,təbiətin ağ libasının arxasında nə isə müdhiş bir sirr gizlənmişdi.Qan ağlayan təbiətin özü bir azdan dəhşətli bir hadisənin baş verəcəyindən xəbər veridi.26- keçən gecə işıqlar da sönmüşdü.Erməni və rus silahlı birləşmələrinin qəfil hücumu Xocalının sakitliyini pozdu. Şəhər hər tərəfdən üzük qaşı kimi mühasirəyə alınmışdı. Ağır texnikalardan atılan top mərmiləri dolu kimi şəhərə yağır, günahsız insanlar vəhşicəsinə qətlə yetirilirdi. Zirehli tanklar evləri uçurur, dinc əhaliyə isə divan tutulurdu. Bu, dünya miqyasında misli görünməmiş qanlı bir gecə, əsl soyqırım idi.
Qocalara, qadınlara və uşaqlara işgəncələr verilirdi. Həmin geçə elə bil Allahın özü də ərşə çəkilmişdi. Diri-diri insanların gözləri çıxarılır, əlləri, qolları kəsilir, üzlərinin dərisi soyulurdu. Körpələrin bələklərini açıb odda qızardılmış süngülərə taxıldığını Tanrı sanki görmürdü. Harınlamış və gözləri qızmış erməni zabiti bundan həzz alırdı. Muzdlu əsgərlərə “qırın bu, turkləri, bir nəfər belə sağ qalmamalıdır”, əmrini verirdi. Bəli, bu vəhşət, XX əsrin tarixinə yazılmış qanlı bir səhifə,dəhşətli bir faciə idi. Şəhər qan gölündə üzürdü.Torpağın bəyaz yorğanı al örpəyə çevrilmişdi. Sifətləri soyulmuş körpələrin buz bağlamış gözlərində təbiət donmuşdu…
19 yaşlı Fidanın ailəsi də həmin faciə qəhrəmanlarının sırasında idi.Anası müəllim,atası isə şəhərin məsul işçilərindən idi.Bir neçə gün idi ki,atası evdə gecələmirdi, şəhərin müdafiəsində iştirak edirdi.Babası bir həftə idi ki, Almalı kəndində yaşayan bibisigildə idi. Fidanın bibisinin əri hərbiçi idi.Babası iki körpə uşaqla tək qalmış qızına hayan olmağa getmişdi.Ailənin böyüklüyü nənəsinin üzərinə düşmüşdü.
Uzaqdan topların səsi eşidiləndə nənəsi hamını ayağa qaldırdi.Anası cəld lampa işığında uşaqları geyindirməyə başladı.Nənəsi yataq otağındakı sandığı açdı,içindən bir bağlama çıxarıb Fidana verdi:
-Möhkəm saxla,itirmə ,hamımızin sənədləri burdadir,sənin diplomun da.
Sonra bir balaca düyünçəni gəlininə verib dedi:
-Zeynəb,sən də bunu bərk saxla,nəyimiz varsa,burdadır,bəlkə,Allah bizi bu vəhşilərin əlindən salamat qurtardı,satıb uşaqları ac qoymarıq.
Özü isə köhnə təklüləni götürdü.Bu tüfəng babasının Bakıda yaşayan jurnalist dostunun idi.Yolu buralara düşəndə babası ilə ova gedırdilər.Artıq tank səsləri yaxınlıqda eşidilirdi.Nənəsi sonuncu göstərişini verdi:
-Fidan,cəld ol,uşaqları götür,arxa qapıdan çıx,quzuların küzündə gizlənin,Zeynəb,biz qarşıdan çıxaq,izi azdırmaq lazımdır.
Fidan özünü itirmədi, qardaşı 4 yaşlı Əzizi və bacısı 6 yaşlı Əzizəni götürüb evdən çıxmaq istəyəndə nəsə xatırlayıb mətbəxə keçdi.Şam yeməyindən təknədə qalmış çörək dilimlərini toplayib sellofana bükdü, paltosunu altında sənədlərlə birlikdə gizlətdi.Arxa qapıdan uşaqlarla çıxdı,çəpəri aşıb qonşunun həyətinə keçdilər.Çəpərin qırağı ilə əyilə-əyilə gedib küzün bərabərinə çatdılar,yenidən çəpəri aşıb öz həyətlərinə keçdilər.Fidan həyəcanlasa da,hər şeyi gözə almışdı,küzə öz həyətlərindən girsə idilər,qarın üzərində ayaq izləri qalacaqdı.Ermənilər də onları asanlıqla tapa bilərdilər.İndi Fidan özlərini nisbətən təhlükəsiz yerdə hiss edirdi,həm də burdan baş verənləri izləmək olardı.
Nənəsi ilə anası küçəyə çıxanda darvazaya çatmağa az qalmış tank dayandı.İçərisindən bir rus,bir saqqallı erməni əsgəri çıxdi.Nənəsigil əks tərəfə qaçmağa başladılar.Nənənin əlindəki tüfəngi görən erməni avtomatdan atəş açdı.Yaralanmış nənə yerə yıxıldı.Anası tez qayıdıb tüfəngi götürdü,erməniyə tuşladı.Bu dəfəki avtomat atəşi ananın həyatına son qoydu.Nənə tüfəngə tərəf sürünəndə növbəti atəş açıldı.Əsgərlər meyitlərə yaxınlaşanda erməni Samvel ananın əlindəki düyünçəni gördü.Düyünçəni onun barmaqları arasından çıxarıb açdı.Qızılları görüb sevincək bağırdı:
-Ara,ara,İvan,yaxşıca varlandıq.Yəqin evdə bundan çoxdu.Gedək,evi axtaraq.
Hər ikisi qayıdıb tanka çıxdılar,tankı birbaşa darvazanın üstünə sürdülər.Darvaza tankın təkərləri altında qalıb xurd-xəşil oldu.Tankı düz pilləkənin qabağında saxlayıb yerə atıldılar.Samvel İvanı itələyib yuxarı birinci özü qalxdı.İvan otağa daxil olanda Samvel artıq sandığı eşirdi.Birlikdə evi ələk-vələk etdilər,heç nə tapmadılar.Erməni avtomatın qundağını qəzəblə otağın qapısına vurub bağırdı:
-Gedək burdan,İvan,bunlar acından ölənin biri imişlər,gedək həyətə baxaq.
Həyətdə gözə dəyən bir şey tapmadılar.Yağan qar küzün üstünü örtüyündən ermənilər heç nə hiss etmədilər.Arxadan gələn tanklar da həyətə daxil oldu.Tankların biri gəlib küzün yaxınlığında dayandı. Bir neçə erməni yaraqlısı əllərində araq şüşəsi tankdan düşdülər,İvanı və Samveli qucaqlayıb öpdülər.Saqqallının biri bağırdı:

-Ara, akbercan, Xocalını aldlq. Bir dənə də olsun kənddə türk qalmayıb. Hamısını güllədən keçirdik, tankın altına salıb əzdik. Meyitlərin içində bələkdə balaca bir qızcıqaz sağ qalmışdı. Onu da süngüyə taxıb bayraq əvəzinə tankın lüləsinə taxmışıq.Bu bədbəxtlər elə bilirdilər, Ağdam yolu açıqdır,hamı ora qaçırdı.Biz də rahatca hamısını qırırdıq. Biz türklərin hamısının axırına çıxacağıq, Qarabağda bir türk belə qalmayacaq. “Qələbəmizin şərəfinə”- deyərək araqdan içib sərxoş olan ermənilər “Qarabağ” mahnısını oxuya-oxuya küzün ətrafında dövrə vurduqca balaca uşaqlar qorxuya düşdülər. Fidan bacı və qardaşını bağrına basıb qulaqlarlna pıçıldadı ki, səslərini çıxarmasınlar, yoxsa o qaniçən qatillər onlara da rəhm eləməzlər. Əziz və Əzizə qorxaraq Fidana bərk-bərk qısıldılar. Bir müddətdən sonra erməni tankları evi uçurub getdilər. Xoşbəxtlikdən onlar həmin gecə düşmən əlinə keçmədilər.

… … …

Artıq səhər açılmışdı, qar da yağmırdı. Güllə səsləri kəsilsə də, şəhər od tutub yanırdı.Yanan evlərin tüstüsü göyün üzünü bulud kimi örtmüşdü. Xocalıda bir başı papaqlı belə qalmamışdı. Şəhər əhalisi soyqırıma məruz qalsa da, Fidan və onun qardaşı, bacısı sağ qalmışdı. Sakitlik olduğunu görən Fidan ətrafa göz gəzdirdi. Erməni faşistləri şəhəri tərk etmişdilər. Fidan qardaş və bacısını küzdən çıxardıb həyətdən çıxdı. Hər tərəf insan cəsədlərii ilə dolu idi. Qətlə yetirilmiş qadınlardan birinin qalın yun şalını külək vurub kənara atmışdı. Fidan yerdən şalı götürdü və onun qarını çırpdı, sonra həmin şalla qardaşını kürəyinə sarıdı, bacısının əlindən tutub meşəyə tərəf yol aldılar.Fidan meşənin hər qarışına bələd olduğundan, yolları yaxşı tanıyırdı. Körpələri yormamaq üçün tez-tez dayanır,gizlətdiyi çörər dilimləyini onlara yedizdirirdi.Gecəni meşədə keçirməli oldular.Aydınlıq gecə idi.Fidan ətrafı gəzib quru ağac budaqları topladı.Əziz dedi:
-Bacı,ocaq yandıracaqsan?
-Yox,gülüm,ocaq yandırsam,tüstü qalxar,ermənilər bizi tapar.
Fidan ağac budaqlarını üst-üstə yığdı,bacardığı qədər tarazlıq yaratdı.Uşaqları yanaşı əyləşdirdi,yun şal ilə çiyinlərini örtdü.Hərəsinin əlinə bir dilim çörək verdi.Əzizə gördü ki,bacısı yemir,dedi:
-Bacı,bizə verirsən,ancaq özün yemirsən,qopxursan biz aclıqdan ölərik?
Fidan doluxsunmuş gözlərini bacısının üzündən yayındırıb dedi:
-Yox,mələyim,mən hələ acmamışam,indi nağıl deyib sizi yatızdıracağam,sonra özüm də yeyəcəyəm.
Bunu deyib barmaqları ilə paltosunun altında qalmış axırıncı çörək dilimini yoxladı.Növbə ilə uşaqların uzunboğaz çəkmələrini çıxardı,ayaqlarını ovuşdurub yenidən geydirdi.Nənəsinin danışdığı nağıllardan yadında qalanı danışmağa başladı. Xumarlanan Əziz birdən ağlamağa başladı:
-Bəs anamla nənəm nə vaxt bizə çatacaqlar?
-Onlar bibigilə gediblər,babanı da götürüb gələcəklər.

Bir azdan uşaqlar yuxuya getdilər.Fidan uşaqların keşiyini çəkdi.Paltosunu soyunub onları bükdü,özü isə donmasın deyə ora-bura qaçdı. Üç saatdan sonra uşaqları oyatdı,yenidən ayaqlarını ovuşdurdu,axırıncı çörək dilimini bölüb onlara verdi.Əzizi kürəyinə sarıdı, yollarına davam etdilər.Günortaya yaxın kənd yoluna çatdılar.

Yol boyu köç gedirdi.Kuzası ev əşyaları ilə dolu maşın karvanları yol qırağı düzülmüşdü, deyəsən, Bakıya tələsirdi. Fidangil içərisi ev əşyaları, yorğan-döşəklə dolu olan avtomoblə yaxınılaşdılar. Fidan ətrafa nəzər salıb gördü ki, heç kəs yoxdur, cəld bacısını üstü çadırla örtülü yük maşınına mindirdi, sonra qardaşını ona verdi. Axırda özü minib təhlükəsiz yerdə- yorğan-döşəyin arxasında gizləndilər.

… … …

Köç maşını yola düşmüşdü. Uşaqlar ac olsalar da, dinmirdilər. Əziz qorxudan cınqırını çıxartmırdı. Amma Fidan çox diribaş idi. Döşəyi qaldırıb qazanın içində dəsmala bükülü bir parça çörəyi gördü. Tez çörəyi qazandan çıxardı, onu iki yerə bölüb tifillərə verdi. Balacalar boyat çörəyi iştahla yeyib yuxuya getdilər.

Dərdi köksünü parçalayan Fidanın gözlərinə yuxu getmirdi. Vəhşıcəsinə qətlə yetilmiş doğmalarını, Xocalı sakinlərini xatırladıqca gözlərindən axan isti yaş gilələri yanaqlarına süzülürdü. Qızcığazın həyatda bir əzizi qalmamışdı. Bütün qohum-əqrəbası amansızcasına qətlə yetirilmiş, ən ağır yük onun çiyinlərinə düşmüşdü. Tərslikdən, həmin il qış çox soyuq keçirdi. Elə bil bu üç fidan balaların taleyinə, bəxtinə yazılmışdı o qış. Fidan dərd,qəm içində boğulurdu:”Bu soyuq qışda, evsiz-eşiksiz, yurdsuz-yuvasız, qərib eldə, ac-sussuz necə baş çıxardacaqlar? Bakının qarlı,şaxtalı, küləkli gecələrində haraya gedəcəklər, kimin evinə üz tutacaqlar, kimlərə əl açıb çörək istəyəcəklər? Öz-özünə düşünürdü və sualı-sualın dalınca yağdırırdı Fidan…

… … …

Köç maşını gəlib Bakıya çatdı. Arxa kuzanı açan sürücü uşaqları gördü. Bir söz demədən onları düşürdü. Fidan qardaşını kürəyinə sarıdı, bacısının əlindən tutub köç maşınından aralandı. Özü də bilmirdi ki, ucu-bucağı görünməyən bu şəhərdə necə hərəkət etsin və iki körpə uşaqla gedib harada daldalansınlar, hava da get-gedə qaralırdı. Ömründə Bakını görməmişdi. Şəhərdə bir kimsəsi yox idi. Əlacları kəsilib yaxınlıqda tikintisi yarımçıq qalmış binaya getdilər. Deyəsən, həmin binada təkəm-seyrək qalan var idi. Pəncərələri sellafonla örtülmüş otaqlardan lampa işığı gəlirdi. Fidangil pəncərəsi nazik taxta parçası ilə örtülmüş balaca bir otağa daxil oldular. Xoşbəxtlikdən otaqda odun sobası vardı. Köhnə taxtadan düzəldilmiş stolun üstündə iki qalın stəkan və bir də üst- başını his basmış alüminiumdan düzəldilmiş qulpu qırıq çaydan var idi. Bunu görən Fidan çox sevindi.” Görünür, tikintidə işləyən fəhlələr burada nahar edirmişlər”,- dedi. O, cəld otağın içini təmizlədi. Yun şalı taxta parçasından düzəldilmiş oturacağın üstünə salıb qardaş və bacısını onun üstündə oturtdu, özü bayıra çıxdı, bir qucaq taxta və odun parçası tapıb gətirdi. Sonra həyətə çıxıb siqaret çəkən sakinlərin birindən bir qutu kibrit alıb otağa qayıtdı, taxta parçalarından sobaya yığıb yandırdı. Fidan hisli, içərisini qalın ərp tutmuş köhnə çaydanı və sarı kif bağlamş stəkanları həyətdə axan krantın altında möhkəmcə yudu. Rəngi açılmış çaydanı su ilə doldurub gətirdi və sobanın üstünə qoyub qaynatdı. Qaynanmış suyu stəkanlara töküb çay əvəzinə uşaqlara verdi. Özü də qaynamış sudan bir stəkan içdi.

Otağın bir küncündə köhnə taxt çarpayı var idi.Bir ayağı sınıq olduğu üçün sacayağı oturmuşdu. Fidan gətirdiyi taxta parçalarından üst-üstə yığıb çarpayıya ayaq düzəltdi.Çarpayının üstündəki yorğan-döşəyin köhnə və çirkli olması Fidanın gözünə görünmədi,uşaqları bağrına basıb sobanın istisinə qızmış otaqda yuxuya getdilər…

Həmin gecə anası Əzizin yuxusuna girdi. Əynində ağ xalat vardı. Anası onu bağrına basıb üz -gözündən öpür,saçlarını tumarlaya-tumarlaya:” qorxma mənim balam, hər şey yaxşı olacaq”,- deyirdi. Əziz ağlaya-ağlaya sayıqlamağa başladı:

– Ana, sənin üçün çox darıxmışam, səni buraxmayacağam, mən səni çox sevirəm. Bacılarım da burdadır,bizi qoyub getmə,ana!

Səsə Fidan oyandı. Tez ayağa durub işığı yandırdı, çaydandan su töküb Əzizə içirtdi.Onu möhkəm qucaqlayıb bağrına basdı.

Əziz:

-Mən anamı istəyirəm. Anam gəlmişdi, burda,yanımda idi, gözlərimi açanda onu görmədim.

Fidan qardaşının başın sığallayıb, onu dilə tutdu ki, anamız ölməyib. Anamız mələyə çevrilib, göyə qalxıb. Valideynlərimiz ölməyiblər, onlar Tanrı dərgahındadırlar.Biz onları görməsək də, onlar bizi görürlər. Bax, ona görə də anamız sənin yuxuna girib. Gecələr gələcək, səni əvvəlki kimi qoxulayacaq,oxşayacaq. Sənə” mənim qoçumsan”- deyib bağrına basacaq əzizləyəcək, sənə qoğal bişirəcək. Sən də isti qoğaldan yeyib nənənin nağıllarına qulaq asa-asa şirin yuxuya gedəcəksən…

Gecələr beləcə bir-birlərinə sığınıb yatırdılar. Gündüzlər isə Fidan Əzizi Əzizənın yanında qoyur, onlara bərk-bərk tapşırırdı ki, bayıra çıxmasınlar, soyuqlu havada xəstələnərlər. Uşaqlar ac qalmasınlar deyə, özü çörək, yeyəcək dalınca gedirdi. Hətta məcburiyyət qarşısında qalıb tanımadığı adamlara əl açırdı. Artıq qız dilənçiliyə alışsa da, bu ona çox baha başa gəlirdi. Çünki ömründə pis gün görməmişdi, çətinliyə düşməmişdi. Hərdən insafsız adamların söyüşünə, tənəli sözlərinə, şillə-qapazına tuş gəlsə də, buna dözürdü Fidan…
Bu balaca otağa sığındıqlarından bir necə gün keçmişdi.Fidan axşamdan uşaqları yedirib-içizdirmişdi.Hər ikisi çarpayıda bir-birinə qısılıb mışıl-mışıl yatmışdılar.Çarpa-yının ayaq tərəfində özünə yer edən Fidan kürəyini divara söykəyib gözünü bir nöqtəyə dikmişdi.Evlərini,ata-anasını,nənə-babasını fikirləşirdi.Uşaqlıqdan nənəsi belə soyuq qış gesələrində ona maraqlı nağıllar danışardı.Bu nağılların təsirinə düşən Fidan böyüyəndən sonra da nənəsindən nağıl söyləməyi xahiş edərdi.Nənəsi də zarafatla deyərdi:
-Ay qız,sənin ərə gedən vaxtındır,nağıl axtaran yox.
Gözlərindən yaş axa-axa Fidanın yanaqlarında xoş bir təbəssüm əmələ gəldi.Qeyri –ixtiyari öz-özünə dedi:
-Can nənə,həyatını bizə qurban verən nənə!
Birdən gözü divarın dibindəki yeganə stola sataşdı.Üstündə köhnə çaydan olan stola.Divarla stolun ayağının arasında nəsə qaralırdı.Əvvəldən heç fikir verməmişdi.
Çarpayıdan durdu,stola yaxınlaşdı,əyilib
baxanda gördü ki,köhnə pul kisəsidir.Əlinə
alıb içini açdı.Pul kisəsində xeyli pul var idi.
Amma pullar əzik idi.Görünür,əziyyətlə,həm

də uzun müddətə yığılmış pul idi.Fidan fikir-
ləşdi:”Yəqin burda qalan fəhlələrdən birinindir.Yazıq indi,Allah bilir,axtarmadığı yer qalmayıb.Bəlkə də,elə bilir, itirib.Nə əcəb,bura qayıtmaq ağlına gəlməyib.Bəlkə,
gəldi,gözləyək,nə bilmək olar.Halal pul yiyə-
sinə qismət olmalıdır”.İşığı söndürüb bacı-
qardaşına qısıldı,yuxuya getdi.
Bir azdan sanki kimsə Fidanı silkələyib
“Ayıl”-dedi.Qız qəfildən gözlərini açdı.Ona elə gəldi ki,bayırda hənirti gəlir.Doğurdan da,qapı yavaşca cırıldadı. Kimsə fənər işığını 
otağın künclərinə tuşladı.Fidan qorxusun-dan titrəməyə başladı. Adam çarpayıda
yatanları görmüşdü,yaxınlaşıb işığı onların
üzünə saldı.Fidan qəfildən qışqırdı:
-Əmi,əmi,nə olar,bizi öldürmə.Yox,məni öldür,bu körpələrə dəymə.
Kişi otağa bələd imiş kimi tez işığı yandırdı.Fidan hıçqıra-hıçqıra ağlayırdı.
Kişi onun çiyinlərindən tutub silkələdi:
-Qorxma,qızım,qorxma,mənim sizinlə işim yoxdur,uşaqları oyatma.
Kişinin səsindəki mülayimlik Fidanı sakitləşdirdi.Bir müddət maddım-maddım
kişinin üzünə baxdı,sonra ürəklənib soruşdu:
-Əmi,siz kimsiniz?
-Mən Aydınam.Özüm Ağsu royundanam.
Əmioğlumla gəlib burda fəhləlik edir,ailə-
mizə pul göndərirdik.Artıq xərclik olmasın deyə kirayə ev tutmamışıq,buranı özümüzə
otaq düzəltmişik. Keçən həftə dedik, gedək,
evə baş çəkək.Səhər tezdən çıxdıq,avtobusa pul verəndə əmioğlum məni əlimi cibimə 
salmağa qoymadı.Dedi ki,mən verim,sən evə çatanda mənə verərsən.Evə çatanda əlimi cibimə atdım,gördüm,pul kisəsi yoxdur.Bildim ki,burda qalıb.Əmioğlumla pulu yarı böldük.Dedim,pulumu tapanda qaytaracağam.Əmin idim ki,burda qoymuşam.
Fidan tez dedi:
-Əmi,sənin pulunu bu gün tapmışam,budur,
bura qoymuşam.(Döşəyin aşağı ucunu qaldırıb göstərdi.)Bildim ki,yiyəsi gəlib çıxacaq.
Aydının gözü çarpayının ayağına sataşdı.
Gülümsəyib dedi:
-Hə,əmioğlum bir az kökdür,çarpayı onun ağırlığına tab gətirmədi,ayağı sındı.Nə yaxşı düzəlmisən.
Fidanın ona zillənmiş donuq gözlərinə baxıb birdən xatırladı ki,bəs bunlar kimdir axı,soruşdu:
-Qızım,siz kimsiniz,burda nə edirsiniz?
Çoxdan belə mehriban səs eşitməyən Fidan ağlaya-ağlaya başlarına gələnləri danışdı. Ona qulaq asdıqca kişinin gözlərindən yaş sel kimi axırdı. Fidan söhbə-
tini bitirib dayandı.Hər ikisi bir müddət din-
məzcə bir-birinə baxdılar.Nəhayət,kişi dil-
ləndi:
-Qızım,mənim bir təklifim var.Mən gedirəm rayona,evdıkilərə hər şeyi danışacağam.
Mənim iki oğlum,bir qızım var.Onlar məktəblidirlər.Evim üçotaqlıdır.Otaqların birini sizin üçün hazırlayarıq.Sonra da gəlib sizi apararam,olarsınız mənim balalarım.
Bir təhət dolanarıq,ac qalmarıq. Bal da tap-
aq,şor da tapsaq bir yerdə yeyərik.Nə deyir-sən?
Bu təklif Fidan üçün göydəndüşmə oldu.
Dedi:
-Əmi,mənin tibb təhsilim var,mən də işləyə-
rəm,sizə yük olmarıq,əlimdən gələni edərəm.
Sonra pul kisəsini Aydına verdi.Kişi xudahafizləşib getmək istəyəndə Fidan
dedi:
-Əmi,hara gedirsiniz,bura sizin evinizdir,
qalın,səhər gedərsiniz,onsuz da səhərin açılmağına az qalıb.Yəqin həm də acsınız,
bir tukə çörək yeyin.
-Yox,qızım,ac deyiləm,sizin boğazınıza ortaq olmayım.
-Əmi,narahat olmayın,mən sabah yenə…
Fidan”yenə dilənərəm”demək istədi,kişinin
gözündəki qayğını görüb sözünü uddu.
Aydın dedi:
-Onda gəl belə edək, bu puldan bir qədər sənə verim.Mən qayıdıb gələnə qədər dola-
nın,daha küçələrə düşmə.Razı olsan,mən də
sənə qonaq olaram.
Fidan həvəslə ayağa qalxdı,səhər yeməyi üçün saxladığı ərzaqlardan Aydına yemək 
hazırladı.Bir az söhbət etdilər,Aydın həyət-
lərindən,dolanışığından,uşaqlarından danış-
dı.Beləcə, səhəri açdılar.
Aydın Fidana ürək-dirək verib rayona 
yollandı.Fidangil Aydının verdiyi pulla üç
gün dolandılar.Pul qurtardı.Fidanın gözü 
yolda qalmışdı.Aydın əmidən xəbər yox idi.
Dördüncü gün Fidan yenidən adamlara əl açmağa məcbur oldu.Bir həftədən sonra 
Fidan Aydına olan ümidini tamam üzdü.
Fikirləşdi ki,evdəkilər razı olmadı deyə
Aydın da onları aparmağa gələsi olmayıb. Özünə təsəlli verdi ki,körpələrə nəsə deyib onları gümana salmamışdı.Amma Fidan heç vaxt bilməyəəcəkdi ki…
Aydın Fidanla sağollaşıb vağzala yollan-
dı.Vağzalda qəfildən hərbi geyimli bir nəfər
onu saxlayıb dedi:
-Aa,qonşu,salam,necəsən?
Aydın diqqətlə baxıb qonşuları Elmarı 
tanıdı.
-Salam,salam,sən hara buralar hara?
-Bu gün gəlmişəm,kəndə gedirəm,dedim,bir vağzala baş çəkim,tanış-biliş varsa,onu da götürüm,yolda darıxmayım,söhbət edə-edə
gedək.Nə yaxşı səni gördüm.Sonra gülə-
gülə əlavə etdi:
-Qorxma,yol pulu almayacağam.
Elmar hərbçi idi.Rusiyada yaşayırdı.

Yol gedə-gedə gəlişinin səbəbini Aydına
izah etdi.Sən demə,Qarabağda gedən hadisələr onu çox narahat edirmiş.Fikirlə-
şib ki,bu dar gündə elimdə ,obamda olum,
bacarığımı xalqıma sərf edim.Qərar verib ki,birdəfəlik Azərbaycana qayıtsın.İndi gedib ata-anası ilə görüşəcək,1-2 gündən sonra cəbhəyə yollanacaqdı.
Amma atalar demiş:”Sən saydığını say,
gör fələk nə sayır”.Havalar soyuq keçdiyindən yollar buz bağlamışdı.Ağsu 
aşırımını keçərkən Elmar qarşıdan gələn
avtomaşınla toqquşmamaq üçün öz maşı-
nını yana verəndə sükan əlindən çıxdı,ma-
şın dərəyə yuvarlandı.Elmar Rusiyada qalan
ailəsi ilə valideynlərinin,Aydın isə Fidanla öz ailəsinin gözünü həmişəlik yollarda qoydu.

… … …

Aradan xeyli vaxt keçmişdi. Fidan yaşamağa nə rahat bir sığınacaq, nə də ki, iş yeri tapa bilirdi. Aclıq və yorğunluq onu taqətdən saldığından yanaqları solmuşdu. Arıqladığından sifətində ləkələr, dodaqlarının qıraqlarında qırışlar əmələ gəlmişdi. Hansı qapını döyüdü, kimin yanına gedirdisə, heç bir kəsin ona rəhmi gəlmirdi, bəziləri ona yalnız miskin dilənçi kimi baxırdı.

Hər gün cəbhə bölgəsindən şəhid cənazəsinin gəlməsinə baxmayaraq, paytaxda müharibə yaşanmırdı. Hamı öz kefində, iş, gücündə idi. Elə bil bu ölkədə müharibə getmirdi. Qarabağ sanki yaddan çıxmışdı. Amma cəbhə bölgəsində vəziyyət günbəgün ağırlaşırdı, kəndlərimiz bir-birinin ardınca işğal olunur, günahsız adamlar isə qətlə yetirilirdi. Çünki o illərdə müharibə dövlət səviyyəsində aparılmırdı. Təpədən dırnağa kimi müasir silahla silahlanmış erməni ordusu ilə əli dəyənəkli kənd camaatı döyüşürdü. Ölkədə hakimiyyətsizlik, özbaşınalıq, xaos hökm sürürdü. Maymaq rəhbərlərimiz hələ də Kremilin diktəsi ilə oturub- dururdular. Artıq Ermənistanda bir nəfər də olsun azərbaycanlı qalmamışdı, Qarabağdan isə böyük köç axını başlamışdı. Gələn köç ölkənin müxtəlif bölgələrinə səpələnsə də, onların haqq səsinə əhəmiyyət verən yox idi. Amma paytaxtda cavan oğlan və qızlarımız şəhərin bar və diskotekalarından çıxmaq bilmirdilər, öz” kübar” həyatlarını yaşayırdılar. Çarəsiz didərginlər isə quru can hayında qalmışdılar, bir parça çörəyə möhtac idilər, bilmirdilər hara üz tutsunlar, kimin qapısına getsinlər. Fidan da həmçinin… Hara gedirdi, hansı məmurun qapısını açırdı, kimsəsiz və çarəsiz qalmış bu kənd qızına ya söz atırdılar, ya ələ salırdılar, ya da ona çəp-çəp baxırdılar; “didərgin” deyib, qapıdan əliboş qovurdular. Hər gecə uşaqları yatırandan sonra gizlicə ağlayırdı Fidan. Göz yaşları içində boğula-boğula deyirdi:

– Ey insanlar, məni eşidirsinizmi? Erməni faşistləri Azərbaycanın bir parçası olan Xocalı kimi bir şəhəri darmadağın etdilər. On mindən çox əli yalın, günahsız əhalisini isə gülləbarana tutdular, tankların altına salıb vəhşicəsinə qətlə yetirdilər. Biz yetim qalmış didərginlər Xocalıda həlak olmuşların övladlarıyıq və canımız,qanımız bir olan siz bakılılara pənah gətirmişik. Siz bizə qucaq açmaq əvəzinə, qışın bu sazağında “didərgin” deyib təhqir edirsiniz, alçaldırsınız. Bəs bu evsiz- eşiksiz qalmış didərginlər insan deyil, bura vətən deyil, biz bu vətənin övladları deyilik? Bəs biz hara gedək?

Küçələrə düşən qız öz acı taleyi ilə barışmalı olurdu. Çətinliyə qatlaşır, əzab-əziyyətlərə sinə gərirdi. Çünki özündən başqa iki körpə qardaş və bacısının yaşaması üçün həyatını qurban verməyə hazır idi. 
Əxlaqsız yuvasına çevrilmiş kafelər, barlar və saunalar bütün günü, gecəli-gündüzlü saat əqrəbi kimi işləyir, cavan gözəgəlimli qızları yoldan çıxarıb əxlaqsız yuvasına dəvət edirdilər.

Fidan belələrindən deyildi. O, cox ağılı olsa da,həm də sadəlövh idi.Qarşısında əl açacağı insanın əvvəlcə sifətinə baxır-dı.Üzügülər birisinə rast gələndə əl açırdı. Elə ki kədərli,qaş-qabaqlı insanla rastlaşdı, ondan yan qaçırdı.Bəzən tərsinə olurdu. Sifətindən qəm-kədər yağan qadınlar onu yanına çağırır,pul,paltar verirdilər.Bahalı geyiminin ziyası üzündə əks olunan insanlr isə ona həqarətlə baxırdılar.
Bir neçə gün idi,Fidan eyni küçə ilə
ehtiyac dalısınca gedirdi.Və hər gün səliqə ilə geyinmiş bir qadınla rastlaşırdı.Sən demə, bu qadın pis əməl sahibi imiş. Küçələrə çıxıb qəşəng qızları, cazibədar qadınları yoldan çıxarıb saunaya gətirərmiş, varlı, vəzifəli müştərilərə “qonaq” edib, onun müqabilində onlardan böyük məbləğdə pul alarmış.Hər gün Fidana göz qoyan qadın başa düşmüşdü ki,ehtiyac və çətnlik ucbatından sıxılmış bu çöhrənin arxasında möhtəşəm bir gözəllik dayanır. Bu gözəlliyi görüb Fidanın həyatı ilə maraqlanan Pəri adlı bu qadın hiyləyə əl atır, onu şirin dilə tutur. Sadə kənd qızını ələ keçirmək məqsədi ilə “canıyananlıq” edir, ona çörək pulu verir,dəfələrlə evinə gətirir, hətta bişirdiyi dadlı yeməklərdən qazana doldurub evə-uşaqlara da göndərirdi.O, qızı bu yolla ələ alıb işlədiyi saunaya gətirdi . Bir müddət Fidan orada işlədi, gəlib-gedən müştərilərə xidmət göstərdi. Pəri xanım çalışırdı ki, Fidan ora bağlansın, saunanın mühitinə alışa bilsin. Çünki elə sadəlövh qızı müştəriyə birdən-birə satmaq olmazdı. Onun tədricən tovlamaq, pula şirnikləşdirib yoldan çıxartmaq lazım idi.

… … …

Artıq Fidan işə alışmışdı. Pəri xanım hər gün ona gündəlik qazancından əlavə pul verirdi. Fidan pulu götürmək istəməyəndə Pəri xanım onun qumral saçını mehribancasına sığallayır, şirin dilini işə salıb deyirdi:

-Qızım, sən mənim balamsan, yaşayış tərzinizin ağır olduğuna və iki azyaşlı qardaş -bacınla tənha qaldığına görə bu pulları sənə verirəm.Sən də bu xalqın övladısan, mən də.Bəs mənim sənə köməyim dəyməli deyil?
Belə şirin sözlərdən sonra Fidanın ürəyi rahatlanır,bu” gözəl” insanla rastlaşdığına 
görə Tanrıya şükürlər edirdi.

Fidan yaxşı qidalandığı üçün özünə gəlmiş ,əvvəlki gözəlliyi qayıtmışdı. Onun çox gözəl, cazibədar bədəni vardı. Pəri xanım, yollar axtarırdı ki, qızı müştərilərə sata bilsin. Özü-özlüyündə plan cızıb götür-qoy edirdi:
– Əgər onu yoldan çıxara bilsəm, müştəriləri çoxalar.

Hər gün belə düşünürdü, Pəri xanım. Hər şeyi ölçüb-biçmişdi və qıza indiyə kimi verdiyi pulları bir gündə çıxarmaq istəyirdi.

Fidan işindən çox razı qalmışdı. Qazandığı pullarla yorğan-döşək,qab-qacaq almış, qardaş və bacısının əyin-başlarını düzəltmişdi. Hər gün Pəri xanıma dua oxuyan Fidan heç vaxt ağlına gətirməzdi ki, qarşıdan onu hansı müsubətlər gözləyir…

Bir gün Pəri xanımın axtardığı fürsət öz ayağı ilə gəldi.Fidan özünə təzə don almışdı. Qara rəngli don əyninə kip oturduğundan bədənin gözəlliyi aydın sezilidi.Açaraq çiyninə tökdüyü qumral saçlar bu gözəlliyi tamamlayırdı.Fidan güləndə sol yanağında çuxur əmələ gəlirdi,bu da ona xüsusi gözəllik verirdi.Saunaya daxil olanda foyedə qoyulmuş böyük güzgünün qabağında dayanıb özünə baxan Fidanı görəndə Pəri fikirləşdi ki, məqamdır,bu işi bu gün bitirmək lazımdır.Odur ki,qızı yanına çağırdı, mülayimcəsinə şirin dilini işə salıb dedi:

-Qızım, o kabinetdəki müştərini yaxından tanıyıram, hörmətli qonağımızdır, demək istəyirəm ki, vəzifəli, çox imkanlı adamdır, ona yaxşı xidmət göstərsən və razı sala bilsən, o bizə yaxşı pul verəcək.

Fidan tez mətbəxə keçdi, pürrəngi çay dəmlədi. Dəmlədiyi çayı, qoz mürəbbəsi və ləpə ilə birlikdə siniyə yığıb müştəri oturan kabinetə apardı. Kəsilmiş palıd kötüyü kimi yoğun olan müştəri divanda əyləşib ilan kimi fısıldaya- fısıldaya piy tutmiş dərisi sallanan bədənini dəsmalla qurulayırdı. Fidan içəri daxil oldu. Salam verib çayı və çərəzləri səliqə ilə stolun üsünə düzdü. Üstəlik müştəriyə bir stəkan çay süzdü. Donba gözləri ilə qızı çəp-çəp süzən müştəri yağlı dilini işə salıb dedi:

-Siz necə də gözəlsiniz? Deyəsən, burada təzə işləyirsiniz, Pəri xanımın zövqü yanılmaz. Özü kimi gözəl, nərmə-nazik xanımları işə cəlb edir. Varam də Pəri xanımin zövqü ilə.

Fidan cavab verməyib gülümsəyirdi, amma müştəri xəyalından nə keçirdiyini heç ağlına da gətirməzdi. Çünki o kənddə böyümüşdü, sadə bir ailədə tərbiyyə almışdı. Təmiz, olduqca saf, sadəlövh bir qız idi. Bu günə kimi ona yad əli toxunmamışdı, yad nəfəsi dəyməmişdi. Divanda dirsəklənən müştəri əlini qızın bədəninə toxundurmaq istəyəndə Fidan diksinib geri çəkildi. Özünü onda qoymayan qız istədi ki, tez sinini götürüb kabineti tərk etsin. Amma buna nail ola bilmədi. Müştəri qapı tərəfdə dayanmışdı. Fidan vəziyyətin çətin olduğunu görüb əsəbli halda müştəriyə dedi:

-Əmi, mən Xocalıdanam. Ermənilər Xocalını işğal etdilər. Valideyinlərimi tankın altına salıb vəhşicəsinə qətlə yetirdilər. Azyaşlı qardaş və bacımla tək qalmışam. Onlar ac qalmasın deyə çarəsizlikdən bura gəlmişəm. Mən namuslu qızam, əxlaqsız qadın deyiləm. Siz Allah toxunmayın mənə, buraxın, gedim.

Müştərinin qızı yaşında olan zavallı bu qızcığazın yalvarışına rəhmi gəlmədi. Sifəti sərtləşən müştəri görkəminə uyğun olmayan cəldliklə ayağa durub qızın qollarından yapışdı, özünə tərəf çəkdi.Köm- bə dodaqları ilə üz-gözündən, ağ mərmər sinəsindən öpüb divana yıxmaq istədi. Buna imkan verməyən Fidan ilan kimi qıvrılıb müştərinin qolları arasından çıxdı və stolun üstündəki külqabını götürüb var gücü ilə onun başına çırpdı. Müştəri iki əli ilə başını tutub divana sərildi.Fidan qorxu və təlaş içində bayıra qaçaraq tez Pəri xanımı səslədi. Səsə Pəri xanım gəldi:
– A qızım nə olub, nə əhvalat baş verib?

Qəfəsdəki quş kimi ürəyi çırpınan Fidan əhvalatı ona danışanda Pəri xanım əsəbləşdi. Səmimi və mehriban görkəmi birdən-birə şabalıd qabığı kimi tündləşdi, mülayim sifəti bozardı, deyərdin,zəhərli ilana dönüb qızı bu dəqiqə çalacaq. Ağzından od puskürə-puskurə dedi:

-Bəs nə bilmişdin, sənə o pulları havayı verirdim? O pullar hardandır,bəlkə, göydən yağırdı,bəlkə,bulaq idi,yerdən qaynayırdı? Ay yetimçə,a küçə dilənçisi, tez ol, get müştərinin yanına, onun ayağına yıxıl, üzr istə, onu razı sal, yoxsa səni it kimi qovacağam.

Fidan məsum yanaqlarındən yaş süzülə- süzülə Pəriyə dedi:

-Yox, mən bunu edə bilmərəm, axı mən namuslu qızam…

Daha da özündən çıxan Pəri istahzalı əda əllərini ölçə-ölçə dedi:

– Bura sənin kimi min dənə namuslu qız gəlib, qarnı dolu gedib, bilmirdin ki, bura saunadır, bura gələn qadınlar bədənlərini satmalıdırlar. Tez ol, get müştərinin yanına, axı burda səni kimdir tanıyan. Üstəlik çoxlu pul alacaqsan, çətini bir dəfə olur. Sonra özün yalvaracaqsan, varlı kişilərdən əl çəkmiyəcəksən. Burda sənin kimi özünü naza mindirən qızcığazlar çox olub.

Fidan qulaqlarını tutub otaqdan çıxmaq

istəyəndə Pəri qızın hörüklərindən tutub otaqda sürüdü, sonra kürəyinə bir-iki yumruq vurub qovdu:
– Cəhənnəm ol, itil buradan, bir də gözüm səni görməsin,didərgin küçüyü .

… … …

Fidan gözəl olduğu qədər pak bir qız idi. İndiyə kimi ona yad əli dəyməmiş,yad nəfəsi toxunmamışdı.Axı onun gələcəyi hələ qabaqda idi. Bir saatın içində baş verənlər onu çox üzmüş,çıxılmaz vəziyyətə salmışdı. Saunadan çıxıb evə qədər yolu necə getdiyini bilmədi.Evə çatıb özünü çarpayıya atdı,hönkür-hönkür ağlamağa başladı. Bir müddət dinməzcə bacılarna baxan uşaqlar birdən ona qoşulub ağlaşdılar.Fidan ağlamağını kəsib onları sakitləşdirdi.Çarəsiz qız bir neçə gün evdən bayıra çıxmadı. Azuqələri də qurtarmışdı. Evdə çörək olmadığından iki gündür ac qalmışdılar. Balaca Əziz aclığa gözə bilməyib ağladıqca Fidanın ürəyi parça-parça olurdu. Heç bir yanda iş tapa bilmirdi. Fikirləşdi ki, yenidən saunaya qayıtsın,Pəri xanımın ayağına düşüb yalvarsın ki, bir qələtdir eləmişəm, qalım işləyim, nə desən edəcəyəm. Təki uşaqlar ac qalmasınlar. Fidan geyinib evdən çıxdı,məskunlaşdıqları binanın yaxınlığındakı təzə açılmış “talkuçka”nın yanından keçəndə fikrini dəyişdi.Öz-özünə düşündü, bəlkə “talkuçka” da iş tapar. Qız”talkuçka”nı o baş, bu baş gəzdi, dərdini kimə söylədisə, ona əhəmiyyət verən olmadı. Axırda yorulub bir taxta budkaya söykəndi. Aşağı baxanda balaca taxta kətili gördü,üstündə əyləşdi. İçəridə bir yaşlı qadın “peraşki” bişirib satırdı.İy hər tərəfi başına götürmüşdü.Aclıqdan başı gicəllənən Fidan evdə qoyub gəldiyi ac uşaqları fikirləşdikcə gözlərində yaş gilələnirdi.Təsadüfən nə üçünsə bayıra çıxan qadın Fidanı gördü. Görkəmindən bu qızın kimsəsiz olduğunu hiss etdi, dilə tutub kimliyi ilə maraqlandı. Fidan başlarına gələn müsibətləri bu xoşsifət qadına söylədi .Fidanı dinlədikcə qadının ürəyi göynədi, gözləri doldu. Ondan adını öyrənib dedi:

– Özünü üzmə,qızım,mən Məlahət xalayam, bu gündən sən oldun mənim qızım.Heç yana gedib eləmirsən.

Kağız parçasına təzəcə bişirdiyi isti “peraşki”lərdən büküb ona verdi və əlavə etdi:

– Tez ol evə qayıt, soyumamış onları uşaqlara ver, yesinlər. Onları ac qoyma, a bala, özün də sabahdan gəl yanıma, xala-bala əl-ələ verib bir yerdə işləyərik.

Bir müddət Fidan Məlahət xalaya kömək etdi. Evə hər gün həm isti “peraşki”, həm də bir-iki manat çörək pulu gətirirdi. Artıq xala-bala bir-birlərinə alışmışdılar. Hətta Fidan bəzən bir az gec gələndə Məlahət xala narahat olurdu. Eləcə də Fidan onu özünə çox doğma sanırdı.

Lakin Fidangilin xoşbəxtliyl uzun sürmədi . Tale burda da öz amanzıs rolunu oynadı.Bir gün Fidan işə gələndə taxtadan düzəldilmiş köhnə budkanın qapısının bağlı olduğunu gördü. Ətrafdakı satıcılardan qadının işə gəlməməsinin səbəbini soruşduqda dedilər ki, Məlahət xala bu gecə dünyasını dəyişib. Fidan yaş dolu gözlərlə təlaş içərisində evə qayıtmaq istəyirdi.Satıcıların arası ilə gedəndə ayaq altına düşmüş qəzet gördü.Yəqin alış-verişə gələnlərdən düşüb qalmışdı. İri hərflərlə yazılmış başlıqdan görünürdü ki, qəzetin adı “Vicdan ” idi .Köç” sərlövhəli məqaləni oxuduqca qızın gözlərindən yaş gilələri leysan kimi yanağından aşağı axaraq qəzetin üstünə ələnirdi. Çünki bu yazı zavallı didərginlərin acı taleyindən bəhs edirdi. Məqalənin müəllifi Aqil Həsənzadə idi. Fidan o yan bu yana boylanır,gözləri kimi isə axtarırdı.Nəhayət,səliqəli kostyum geymiş yaşlı kişiyə yaxınlaşıb qəzeti ona göstərtdi və Həsənzadənin kim olduğunu soruşdu.

Kişi cavab verdi:

-Həsənzadə “Vicdan” qəzetinin baş yazarıdır, bala! Çox alicənab, səxavətli, qorxmaz insandır. Yazıçıdır, bir neçə roman və povestlərin müəllifidir. Özü, deyilənə görə, Ağdam bölgəsindəndir, bir az da dəliqanlıdır. Qarabağ hadisələri onu yaman üzüb, hövsələdən çıxarıb. Tez-tez əsəbiləşib özündən çıxsa da, ürəyi çox kövrəkdir. Yaşının az olmasına baxmayaraq, saçları indidən ağarıb. Onun bir ayağı Bakıda, bir ayağı cəbhə bölgəsindədir, döyüşçülərimizə silah-sursat, eləcə də siqaret və ərzaq alıb aparır. Çox xeyirxah adamdır, imkansızlara əl tutur. Hər gün kabinetinin ağzı adamlarla dolu olur. Əksəriyyəti də qaçqın və köçkünlərdir.

Kişinin sözlərindən sevinən Fidan ondan redaksiyanın ünvanını öyrəndi.

… … …

Təxminən səhər saat 10 radələri olardı, Fidan bacı və qardaşını götürüb nəşriyyata gəldi. Binanın girişində dayanan polislər onları içəri buraxmadılar. Üst-başlarından elə bildilər ki, dilənçidirlər.Polislər onların üstərinə qışqırıb çölə qovmaq istəyəndə Fidan hökmlə dedi:

-Əmi, biz qaraçı, dilənçi deyilik, biz valideynlərini, qohumlarını itirmiş kimsəsiz didərginlərik. Həsənzadənin yanına gəlmişik.

Bir az öncə Fidangili burdan uzaqlaşdırmaq istəyən polisin onlara yazığı gəldi , dedi:

-Aqil müəllim hələ gəlməyib. Aşağıda qapının ağzında gözləyin, indilərdə gələr. Qapıya yaxınlaşanda görəcəksiniz, orta boylu, sarı pencəkli, ağsaçlı bir şəxsdir.

Uşaqlar geri qayıtmaq istəyəndə Həsənzadə içəri daxil oldu. Fidan şəkildən görmüşdü onu, tanıdı və ucadan “Aqil əmi”- deyib, ona yaxınlaşdı. Həsənzadə ayaq saxlayıb geriyə boylandı.Uşaqların sifətinə, nimdaş geyimlərinə, məzlum baxışlarına baxıb bir az duruxdu. Elə bildi ki, dilənçidirlər, əlini cibinə atanda Fidan əlindəki “Didərgin” sərlövhəli məqalə yazılmış qəzeti Həsənzadəyə sarı uzatdı. Həsənzaə çox arif adam idi, hiss etdi ki, burda nəsə var odur ki, uşaqları öz otağına apardı.

Fidan Xocalıdan başlayıb erməni faşistləri tərəfindən soyqırıma məruz qaldıqlarını, valideynlərini və qohum-əqrəbalarının itirdiyini, iki uşaqla tək və kimsəsiz paytaxtın küçələrində qaldıqlarını- bir sözlə,indiyə kimi başlarına gələn bütün əhvalatları ona danışdıqca Həsənzadə əsəblərini cilovlaya bilmir, söyüşlə hirsini boşaltmaq istəyirdi, amma uşaqları görə susurdu. Sonra Fidan özü ilə gətirdiyi diplomu Həsənzadəyə göstərib söhbətinə davam etdi:

-Nənəmin sayəsində diplomu və sənədləri-mizi özümlə götürə bildim. Düşündüm ki, əgər sağ qalsam, bəlkə o nəyəsə yarıya bilər. Şəhərimizdəki xəstəxanada tibb bacısı işləyirdim.

Həsənzadəni erməni vəhşiliklərindən artıq yandıran Bakı şəhərində kimsəsiz, iki körpə uşaqla həyatda tək qalan qıza qarşı edilən vəhşi zoraklıqlar idi. Bu nə qədər acı, nə qədər dözülməz bir dəhşət, faciə idi. Həsənzadə yumruğunu bərk-bərk sıxıb stola çırpıb dedi:

-Əclaflar, binamuslar! Görün, sizin başınıza nə oyun açacağam, bunun hesabını verəcəksiniz.

Siqareti siqaretin dalınca yandırırdı Həsənzadə. Artıq külqabı bir neçə dəfə dolub boşalmışdı. Nəhayət, özünü ələ almağa çalışan Həsənqulu əvvəlcə Zəfəri yanına çağırtdırdı, pul verib tapşırdı ki, bir müştəri kimi gedib saunada yeyib-içsin, Pərini tapsın, həmin gün ora gələn müştərinin kimliyini, vəzifəsini öyrənsin, ordan da bir baş Rayon Polis İdarəsinin Rəisinin yanına gedib, ona zəng vursun.

Zəfər çıxan kimi otağa qara kostyumda hündürboylu,çal saçlı bir kişi daxil oldu.Yaxınlaşıb Həsənzadəyə əl uzatdi:
-Salam,Aqil müəllim.
Arxada dayanmış Fidan eşitdiyi səsə 
diksindı,qabağa gəlib kişinin Həsənzadəyə
uzanmış əlindən yapışdı və sevincqarışıq
səslə qışqırdı:
-Qoşqar əmi!
Qəfil səsə çevrilən kişi heyrətini gizlədə
bilmədi:
-Ay aman,Teymurun balaları,Bəxtiyar kişinin nəvələri!
Fidan kişini qucaqlayıb hıçqıra-hıçqıra ağlayırdı.Çaş-baş qalmış kişi qızın saçlarını tumarlayir,onu sakitləşdirməyə çalışırdı ,o
biri əli ilə də körpələri özünə sıxmışdı.Nəha-
yət,qızı bir təhər əyləşdirdi,özü də yanında əyləşib onu danışdırmağa başladı.Fidan bir 
saat əvvəl Həsənzadəyə danışdıqlarını ona
təkrar danışdı,amma bayaqkı həyəcanla 
deyil,bir az rahat,nə isə tapmış kimi arxayın
danışırdı.Fidan söhbətini bitirəndən sonra
Qoşqar müəllim dedi:
-Mən sizi çox axtarmışam.Bir nəfər sizi tanıyan,sizə rast gələn adam tapmadım.
Nə gizlədim,axırda ümidimi üzdüm.Amma
həmişə özümü günahkar hiss edirdim.Elə
fikirləşirdim,babanın haqq-sayını itirmişəm.
İndi içim rahatladı,sizi özümlə aparıram.
Qonşumuzda tək qadın yaşayır-Nabat xanım.Üşotaqlı mənzili var, sizi axtaranda demişdım ki,sənin evində yerləşdirəcəyəm, 
razı olmuşdu.İndi sizi aparacağam onlara,gözüm hər zaman üstünüzdə olacaq.
Bayaqdan sakitcə onlara baxan Həsən-
zadə dözməyib dedi:
-Ay canım,bir məni başa salın bu nə məsə-
lədi,belə olmaz axı ,siz doğru oldunuz,mən 
yalan.
Fidan sevincindən heç kimə macal vermir,dil-dil ötürdü:
-Bilirsiz,Aqil müəllim,Qoşqar əmi,yəni Qoşqar Bayandur,babamın dostudur,
tez-tez bizə gələrdi,babamla ova gedərdilər.
Qoşqar müəllim Həsənzadənin təəccüb
dolu baxışlarına rəğmən Fidanın sözlərini təsdiqlədi:
-Düz deyir,baxmayaraq ki,aramızda 15 yaş
fərq vardı,Bəxtiyar kişi ilə möhkəm dost 
idik.O yerlərdən reportaj hazırlayanda 
tanış olmuşduq,mərd olduğu qədər də
zarafatcıl kişi idi.Yaxşı duzlu,məzəli söhbətləri var idi,kim bilir,başına nələr gəlib.
Vaxt olanda o kişidən danışaram sizə,indi 
onun əmanətləri ilə məşğul olaq.Yaşamaq 
yerləri düzəldi,Qaldı,Fidanın iş məsələsı.
Həsənzadə dedi:
-Qoşqar,onda sən uşaqlrı apar,yerləşdir,
sonra gedərsən Səhiyyə Nazirliyinə nazir 
müavini Sərdar Kərəmovu taparsan,deyər- 
sən sənin yanında mənə zəng vurar,Fidan
balamıza iş düzəldək.
Həsənzadənin özünün şəraiti də o qədər ürək açan deyildi. Ailəsi ilə birlikdə qayınatasını-qoca şairin üç otaqlı mənzilinə sığınmışdılar. Atası Məhəmməd kişinin tikdirdiyi ikimərtəbəli ağ dəmirli evləri düşmən tapdağında qalmışdı. Dayıları, bibiləri, xalaları, bütün qohumları köçkün kimi onun başına cəmləşmişdilər. Onları da Həsənzadə yerbəyer etməli idi. Redaktoru olduğu qəzetin əməkdaşlarının əksəriyyəti qaçqın və məcburi köçkünlər idi. Bu da ona bir dərd olmuşdu. Həsənzadə qayınata evində qalmağı özünə heç cür sığışdıra bilmədiyindən çox vaxt gecəni redaksiyada, dostlarının yanında keçirməli olurdu. Evdən narahat olub soruşanda özünü sındırmayıb deyirdi:

-Bu gün yazım çoxdur, yoxsa qəzetin çapı ləngiyəcək,gələ bilməyəcəyəm.

Jurnalist həmkarı və dostu Qoşqar
Bayandur vaxtında gəlməsə idi,bu uşaqlar da ona dərd olacaqdı,qaldı Fidanı işlə təmin etmək,o da düzələr,inşallah.

… … …

Həsənzadənin otağından çıxıb Qoşqar müəllim əvvəlcə bir taksi tutdu,Fidangili məskunlaşdiqları yerə apardı.Evdə gözə dəyən bir şey olmasa da,Fidan bir-iki paltar,bir də sənədlərini götürdü.Yenidən taksiyə əyləşib Nabat xanımgilə gəldilər.Həyat yoldaşına tapşırdı ki,uşaqları mağazaya aparıb onlara əyin-baş alsın.Özü isə bir baş Səhiyyə Nazirliyinə yollandı. Sərdar müəllim hələ gəlməmişdi, həyətdə bir saat gözləməli oldu. Nəhayət,Sərdar müəllim gəlib çıxdı. Nazir müavini kabin-etinə keçib oturduqdan sonra katibə ona məlumat verib Qoşqar müəllimə “buyurun, içəri keçin”,- dedi.

Qoşqar müəllim içəri daxil olanda Sərdar müəllim ayağa qalxıb nəzakətlə ona salam verdi, oturmaq üçün yer göstərdi. Sonra katibəyə göstəriş verdi ki, iki stəkan çay gətirsin və heç kəsi də içəri buraxmasın. Məlum oldu ki,o Qoşqar müəllimlə tanışdır.Sərdar müəllim mətbuatı sevən adam idi. Əsl qələm əhlinə hörmətlə yanaşırdı. Həsənzadənin isə yaxın dostu olduğundan onun qəzetinin işçilərini həmişə dost kimi qarşılayar, şirin, duzlu söhbətlər edərdi. O qədər sadə idi ki, hiss etməzdin , o nazir müavini,vəzifə sahibidir. Sərdar müəllim insanlığı, ləyaqəti hər şeydən üstün tutardı. Əslən Qərbi Azərbaycanlı, Göyçəli olan bu türk balası Vətənini, millətini canından çox sevərdi. Hərdən Hərdən əsənzadə ilə cəbhə bölgəsinə gedər, döyüşçülərimizə baş çəkərdi, onlara maddi və mənəvi dəstək olardı. Eləcə də cəbhə bölgəsinə həkim nəzarətini həmişə diqqətdə saxlayardı.

Çay içə-içə bir-biriləri ilə hal-əhval tutduqdan sonra Qoşqar müəllim gəlişinin səbəbini açıqladı. Xeyli söhbətdən sonra bütün vəziyyəti Sərdar müəllimə anlatdı.Ani fikirdən sonra Sərdar müəllim dedi:

– Məndən də Həsənzadəyə salam söyləyib deyərsən ki, narahat olmasın, vaxt tapıb özüm ona zəng vuracağam.

Sərdar müəllimin sözünü diqqətsizlik kimi
başa düşən jurnalist Həsənzadənin ən etibarlı, sadiq işçisi idi. O, verilən tapşırığı yerinə yetirməyincə redaksiyaya qayıtmaq
fikrində deyildi. Nazir müavinindən xahiş etdi ki, bu çox önəmli və vacib bir məsələ olduğundan, özünün yanında Həsənzadəyə telefon etsin.

Sərdar müəllim çox uzaqgörən, alicənab və sadə adam idi. Həlimliyi, mülayim davranışı və insani dəyərləri ilə seçilirmiş, onların qəlbində yuva salmışdı. Səhiyyə təşkilatları, onu tanıyanlar Sərdar müəllimin insanlığından, qayğıkeşliyindən və xeyixahlığından söz açardılar. Odur ki,Qoşqar müəllimin sözünü yerə salmadı, dəstəyi qaldırıb Həsənzadəyə zəng etdi. Xoşbəxtlikdən Həsənzadə otağında idi, dərhal dəstəyi götürdü. Sərdar müəllim ona ərkyana salam verib, dedi:
– Aqil müəllim, xeyli müddətdir ki, biz tərəflərə gəlmirsən, bəlkə bizdən küsüb, incimisən.Vaxt elə bir gün görüşək. Hara deyirsən, mən özüm də gələ bilərəm, ürəyim səni yaman istəyir, axı biz dostuq, qardaşıq. Gedərik, göyçəli qohumum var, onun kafesində bir kəkotu çayı içərik.

Həsənzadə onun sözünü yarımçıq qoyub, telefonda həyəcanla danışdıqca Sərdar müəllimin gözləri doludu və dedi :

– Qağa, narahat olma, o uşaqlar bu gündən bizim balalarımızdır, əlimdən nə gəlir edəcəyəm. Dəstəyi xahiş edirəm asma, özün də telefonda qulaq as, bu dəqiqə mərkəzi xəstəxanaların birinə zəng vurub tapşırıq verəcəyəm ki, onu baş tibb bacısı götürsünlər, günü sabahdan da qız işə çıxsın. Üstəlik baş həkimə də göstəriş verəcəyəm, onlara lazımi köməklik göstərsin. Bu gün onlar tək və kimsəsiz deyillər. Onlar balamız qədər bizə doğma və əzizdilər. Fidanın sənin və mənim kimi əmiləri var. Çalışacağam ki, onlar maddi cəhətdən korluq çəkməsinlər. İnşaallah, özün də görəcəksən onlar üçün hər cür şərait yaradılacaq, uşaqlar orta məktəbdə oxuyacaqlar, ali təhsil alacaqlar və gələcəyin ən xoşbəxt, qurub -yaradan insanlarından olacaqlar.

Sərdar müəllim daxili Mərkəzi Kliniki Xəstəxanın baş həkiminə telefon edib Fidanı işə qəbul etdirdi.

Sonra Həsənzadəyə dedi:
– Qız sabahdan işə çıxa bilər,indi gücüm çatan qədər Qoşqar müəllimdən pul göndərəcəyəm,bundan sonra da bir əmi uşaqlara köməyimi əsirgəmyəcəyəm.

… … …

Zəfər Həsənzadənin tapşırığını yerinə yetirməyə getdi. Əvvəlcə soraqlaşıb saunanın yerini öyrəndi. Səliqə ilə geyinmiş
Zəfər xüsusi əda ilə içəri daxil oldu.Onu 
Pəri xanım qarşıladı,hiyləgərcəsinə əzilib-
büzülərək mülayim səslə dedi:
-Buyurun,keçin,qulluğunuzda hazırıq.
Zəfər həm cavan,həm də ucaboy,yara-
şıqlı oğlan idi.Şəstlə Pərinin üzünə baxıb müştəri olduğunu dedi.Pəri içəridən gənc,
gözəgəlimli bir qadını yanına çağırıb dedi:
-Qonağımızdır,yaxşı oğlana oxşayır,sənin 
kimi gənc və göyçəkdir,duş olan yerə apar,
“qulluğunda”dur,yaxşı-yaxşı xidmət göstər.
Ürəyi nə istəsə,verərsən.
Zəfər boş otaqlardan birinə keçdi.Palta-
ni soyunub hamama girdi,duş qəbul elədi,
bədənini buxara verdi.Hamamdan çıxıb otaqda qurulananda bayaqkı qadın yaxası yarıaçıq donda,əlində çay dəm-dəstgahı
olan sini içəri daxil oldu.Ucaboylu,ağbəniz
bu qadın özünə çox arxayın idi.Gözəlliyi və
incə rəftarı ilə pullu müştərilərı özünə cəlb 
edir,onları tez ələ ala bilirdi.Ancaq bu dəfə
müştəri onun yox,o müştərinin toruna düşmüşdü.Məxməri çayı stəkana süzüb 
müştərinin qabağına qoydu,özü də nazlana-nazlana onun yanında əyləşdi:
-Nuş olsun, cavan oğlan,ürəyiniz nə istəyir,
təşkil edim.
Qadının sərbəstliyindən ürəklənən Zəfər
cavab verdi:
-Siz çox gözəlsiniz,həm də bir işarə ilə müş-
tərinin ürəyini oxuya bilirsiniz.Beş- on dəqi-
qə sizinlə əylənib çay içə bilərikmi?
Xidmətçi qadın ovu gözündən vuran 
ovçu kimi müştərinin nə demək istədiyini
anladı,divanda ona daha yaxın əyləşdi.Aya-
ğını ayağının üstünə aşırdı,gülümsəyə-gülümsəyə söhbətə başladı:
-Gəıin yaxından tanış olaq,mənim adım Lalədir.Bəs sizin?
-Zəfər.
Lalə yaxasını daha da geniş açıb söhbətinə davam etdi:
-Bizim burda vəzifəmiz müştəriləri razı salmaq,onların canını rahat etməkdən ibarətdir.Açıq yaxadan ağ döşləri görən 
Zəfəri həyəcandan üşütmə tutdu,sifəti qızardı,az qaldı özünü itirsin.Bir anda Həsənzadənin sözləri yadına düşdü.Hansı 
yolla olursa olsun,ona verilən tapşırığı yerinə yetirməli idi.Ona görə hər cür oyundan çıxmağa məcburdur.Tez özünü ələ alan Zəfər qıza daha da yaxınlaşıb söhbəti daha da şirinləşdirməyə çalışdı.Onlar çay içə-içə xeyli söhbət etdilər.Qıza çoxlu pul verib onu lazım olan qədər sorğu-sual etdi:
-Gündə neçə müştəri qəbul edirsiniz?
-Mən özümü qoruyuram,gündə çox müştə-
riyə xidmət etsəm də,hər adamı yaxına buraxmıram.Ancaq sizin kimi xoşuma gələn
iki-üç nəfər imkanlı kişi ilə intim münasi-
bətdə oluram.Qazandığm pulun yarısı Pəri
xanıma çatır.
Zəfər daha da dərinə getdi:
-Açığını deyim ki,siz kənardan baxanda heç də əxlaqsız qadına oxşamırsınız,olduqca gözəl və mehribansınız.Sizdə olan gözəllik
hər qadına qismət olmur.Tanrı sizə o qədər
gözəllik verib ki,hər bir gənc,subay oğlanı
başdan çıxara bilər.Axı siz birisi ilə ailə qu-
rub xoşbəxt yaşaya bilərdiniz.Elə indi də
gec deyil.Necə oldu ki,siz belə çirkin mühi-
tə yuvarlandınız?
Lalə başına gələnləri danışdıqca gözlə-
rindən gildir-gildir yaş axırdı:
-Yetimxanada böyümüşəm.Deyilənə görə,
üzünü görməyib adını bilmədiyim anam
məni doğub zibilxanaya atıb.Təsadüfən
zibilxananın yanından keçən polis əməkdaşları köhnə əski parçasına bükülü
təzə doğulmuş korpəni tapıb uşaq evinə təhvil veriblər.Dövlət qayğısı ilə böyüdüm,
gənc yaşıma çatdım.Uşaq evində böyü-
yəndə elə bilirdik ki,gələcəyimiz xoşbəxt 
olacaq.Hər şey heç də biz düşünən kimi
deyilmiş.Sən demə,kimsəsiz,yetim qız uşaqlarına qayğı həddi-büluğa çatandan
sonra lazım gəlirmiş.İnternatda orta mək-
təbi bitirəndən sonra bizi sərbəst buraxıb dedilər ki,artıq müstəqil insanlarsınız,gedin
gələcək həyatınızı özünüz qurun.Biz yetim qızların da getməyə bir qohumu,nə də ki,
qalmağa yeri var idi.Qapı-qapı küçələrə düşüb özümə iş və qalmağa yer axtarırdım.
Bir müddət səfil həyat sürdüm,harda gəldi
günümü keçirirdim.Bir gün Pəriyə tuş gəldim.Məni hiyləgər baxışlarla süzüb 
şirin dilini işə saldı:
-Sən nə gözəl,yaraşıqlı qızsan.Harda yaşa-
yırsan ,qızım?
Dedim ki,internatda böyümüş yetim
və kimsəsiz,taleyi gətirməyən,xoşbəxtliyi
əlindən alınmış bədbəxt bir qızam,Nə atam-anam var nə qohumlarım,nə də qalmağa yerim.Beləcə küçələrdə səfil həyatı sürüb özümə iş axtarıram.Qadın mənə yaxınlaşdı,yumşaq və toppuş əlləri 
ilə saçımə tumarlayıb mülayimcəsinə dedi:
-Qızım,mən böyük bir saunanın müdiriyəm.
Ora gələn müştərilərə hər cür xidmət göstərilir.Görürəm,çox qəşəng və ağıllı qızsan,bu gündən mənim qızım olacaqsan.
Gedək mənimlə, saunada işləyərsən,gələn qonaqlara xidmət göstərərsən.Qalmağa
yerin və çoxlu pulun olacaq,pul toplayıb
gələcəkdə özünə ev də alarsan.
Mənə şirin vədlər verib uşaq ağlımı
oğurladı,hörümçək kimi toruna salıb saunaya apardı.İşə başladım.Pəri mənə
yaxşı pul verirdi.Sən demə ,məni bu əxlaq-
sızlıq yuvasındakı mühitə tədricən alışdırmağa çalışırmış.Burda işləyən qadın-
lara da hədə-qorxu gəlib deyirmiş ki,bu haqda kim təzə gələn xidmətçilərə bir söz desə,onu yox edəcək.Səmimi və vicdanlı
adam olduğunuza görə ürəyimi sizə açıram Siz Allah,ağzınızdan qaçırmayın,yoxsa,o
məni aradan götüzdürər.Onun yuxarılarda
vəzifəli adamları çoxdur.Pəri çox hiyləgər,yırtıcı qadındır.Bir gün Pəri dolu bədənli müştərini mənə göstərib dedi ki,
yaxın qohumdur,ona yaxşı xidmət göstərim.
Onun sözünə inandım,müştərini doğma hesab edib qayğı göstərdim.O isə məni qucaqlayıb divana yıxdı.Çox çapaladım,
çalışdım ki,əlindən qurtulum,amma gücüm
çatmadı.Onda yalvardım ki,mənə yazığı gəlsin,namusuma toxunmasın,xeyri olmadı.Məni vəhşicəsinə zorladı.Huşumu 
itirmişdim,ayılanda o artıq çıxıb getmişdi.
Bax oturduğumuz bu divanda mənim kimi
onlarca qıza təcavüz olunub,bakirəliyi pozulub. Sonra fikirləşdim ki,hara gedim,artıq ləkələnmiş,namusuna toxunulmuş bədbəxt bir qadınam…Çarəsiz qalıb bu mühitə uyğunlaşdım. Üç ilə yaxındır,bədənimi satmaqla məşğulam. 
Sizə deyim ki,Pəri Xocalıdan olan Fidan
adlı bir qızı tovlayıb bura gətirmişdi.Mən yaşadıqlarımı o da yaşadı.Bir gün vəzifəli 
bir müştəri Fidanı zorlamaq istədi,amma istəyinə nail ola bilmədi.Fidan cəld tərpənib külqabını onun başına çırparaq canını qurtara bilmişdi.Pəri onu söyüb qovdu.Fidanın himayəsində iki azyaşlı
bacı vı qardaşı var idi.Bilmədik, onların aqibəti necə oldu.

Zəfər paltarını geyinib bir söz demədən otaqdan çıxdı.Lalə isə göz yaşları içində acı
taleyi ilə bas-başa qaldı.Saunanın həyətində Pəri Zəfəri gördü,şit-şit üzünə 
gülüb dedi:
-Sizə necə qulluq göstərdilər,xidmətdən razı qaldınızmı?Haçan istəsəniz,gələ bilərsiniz,gözümüz üstə yeriniz var,qulluğunuzda canla-başla durmağa
hazırıq.
Zəfər qadının üzünə tərs-tərs baxdı,
dərindən nəfəs alıb oradan uzaqlaşdı,bir-baş Rayon Polis İdarəsi rəisinin yanına getdi,bütün əhvlatı ona danışdı.Həmin dəqiqə göstəriş verildi,Pərini tutub bölməyə gətirsinlər.Rəis Həsənzadəyə zəng 
vurdu:
-Aqil müəllim,narahat olmayın,bir saata
həmin qadın əməkdaşlarımız tərəfindən polis idarəsinə gətiriləcək və qanun qarşısında cavab verməli olacaq.
Zəfər redaksiyaya qayıtdı.Deyilən vaxtda Pərini idarəyə-rəisin yanına gətirdilər.Bu aralıqda Həsənzadə də özünü
yetirdi.Əsəbini cilovlaya bilməyib ürəyin-
dəkiləri Pəriyə ünvanladı:
-Sən necə insansan,necə qadınsan,hansı
millətdənsən,bəlkə,ermənisən?Ermənilər
Xocalıda hamını qətlə yetirdi,siz də burda
cavan qızları yoldan çıxarıb bonuyoğun-
lara satırsiniz.Tez ol,o vəzifəlinin kimliyini
de.
Əməllərinin üstü açılan Pəri ağlaya-
ağlaya rəisə yalvardı ki,uşaqlarım balaca-
dırlar,ataları ölüb,məni həbs etsəniz,onlar ac qalarlar.Həmin adamın kimliyini dedi.
Rəis Pərini buraxıb dedi ki, bu gündən atdığın butün addımlardan xəbərim olacaq,səni özüm nəzarətdə saxlayacağam.
Polis işçiləri Pərinin nişan verdiyi həmin
adamı tapıb rəisin yanına gətirdilər.Böyük
bir şirkətin direktoru imiş.Əsəblərini cilovlaya bilməyən Həsənzadənin vurduğu
gözlənilməz şillənin zərbindən adam yerə
sərildi.Güclə ayağa qalxdı,yalvarıb əfv diləməyə başladı.Az keçmədi,zəng zəng dalınca gəldi,xahiş edən kim,minnət edən kim.Həsənzadə xahiş edən bir nüfuzlu
şəxsə sərt münasibət bildirdi:
-Qarabağda oğullarımız şəhid olur,millət soyqırıma məruz qalır,bu şərəfsiz isə yurd-
yuvasından olmuş qızların ləyaqətinə toxunmaq istəyir.O qızlardan birini öz qızı-
nız, ana –bacınız hesab edin,görün bağışla-
ya bilərsiniz o vicdansızı?
Həsənzadənin və polis əməkdaşlarının
şahidliyi ilə həmin şəxsə cinayət işi açıldı.
… … …
Fidan işindən razı qalmışdı.Xəstəxananın
həkim və tibb işçiləri ona mehribanlıqla yanaşır,qayğı göstərirdilər.Fidan özü də
çox mehriban və istiqanlı qız idi.Qısa bir zamanda işgüzarlığı və şirin dili ilə kollek-
tivin dərin hörmətini qazanmışdı.Onda 
Qarabag qızlarına xas olan vüqar və alicənablıq var idi.O,Həsənzadənin,Sərdar müəllimin etimadını doğrultmağa və baş-
uca etməyə çalışırdı.
Fidangilin işi Nabat xanımgildə də yaxşı
gedirdi.Başlarına gələn müsibətlərdən,əziy-
yətlərdən sonra Nabat xanımın yanında 
bir rahatlıq tapmışdılar.Özünün övladı olmayan Nabat xanım Fidangili öz balaları
kimi qəbul etdi,onlara tez isnişdi.Onun əri
sovetlər dövründə hərbiçi işləmiş,təqaüdə
çıxdıqdan sonra Azərbaycana qayıtmışdı.Doğulduğu Şəki də yox,Bakıda
məskunlaşsa da,ordakı qohumları ilə əla-
qəni kəsməmişdi.Nabat xanım ən çox Şəkidə tarix müəllimi işləyən qardaşı oğlu Sakit müəllilimlə ünsiyyət edirdi.İşi çətinə düşəndə,xəstələnəndə tez onu çagırardı.Sağ olsun Sakit müəllim heç ləngiməz,tez bibisinin yanında hazır olardı.Nabat xanım əri ilə qarı-
qoca bir-birlərinə çox bağlı idilər.Qoşqar
müəllimlə Qarabağ müharibəsindən danı-
şanda təəssüflə ah çəkib deyərdi:
-Eh,Rüstəm mayor sağ olsaydı,Qarabağı
bircə aya geri alardı.
Qoşqar müəllim Əzizi yaxınlıqlarındakı 
bağçaya qoymuşdu.Əzizənin məktəbə getməyinə az qaldığı üçün bağçaya qoymadılr.Həyat yoldaşı Nərgiz müəllimə
Əzizəni öz işlədiyi məktəbə yazdırdı.
Fidan hər gün işdən qayıdıb ev işlərini özü görurdü.Qardaş-bacısının qayğısına

çox qalırdı deyə istəyirdi,özü evdə olanda
Nabat xanıma əziyyət düşməsin.Bir gün 
uşaqları gəzməyə aparanda bərk yağışa
düşmüş,soyuqlamışdı Nabat xanım.Gecəni üşütmüş,səhərə yaxın möhkəm qızdır-
mışdı.Səhərə qədər onun yatağının qırağını
kəsdirib qulluğunda duran Fidan zəng vurub işdən iki günlük icazə istədi.Səbəbini soruşanda:”Anam xəstədir”,-dedi.”Ana”
kəlməsini işlədəndə səsindəki həzinlik
Fidanın özünü necə heyrətləndirdisə,Nabat xanımı bir o qədər kövrəltdi.Fidan iki gün 
canla,başla qulluq edib Nabat xanımı sağaltdı.Sağalandan sonra Nabat xanım bir həftə fikirli gəzdi,bir gün zəng vurub Sakit
müəllimi çağırdı.Qardaşoğlu axşama özünü
çatdırdı bibisinə.Nabat xanım Fidana tap-
şırdıki,axşama yaxşı süfrə açsın.Qoşqar müəllimlə Nərgiz xanımı da dəvət etdi.Yeməkdən sonra şəki halvası ilə təzədəm çay içəndə Nabat xanım ürəyin-
dəkiləri açdı.Fidangilin müsibətindən baş-
layıb özünün xəstələnməyində qurtardı.
Sakit müəllim Fidana bibisinə göstərdiyi 
qayğıya görə təşəkkür etdi.Fidan dedi:
-Nabat xanım sizin bibinizdir,mənimsə
Nabat anamdır.
Və yerindən qalxıb onu ana kimi qucaq-
ladı.Bu jest hamını kövrəltdi.
Nabat xanım dedi:
-Sakit,oğlum,mənim övladım yoxdur,amma
səni özümə hər zaman övlad bilmişəm.Sən
də mənə bir övladın öz valideyninə edə biləcəyindən çox şey etmisən.
Sakit müəlim şirin şəki ləhcəsi ilə cavab verdi:
-Allah fəryadına çatsın ,ay bibi,tələbə olanda mənə etdiyin qulluğun əvəzini min
il yaşasam da,verə bilmərəm.
-Bala,sözümün canı var.İndiyə qədər bu evi
sənə vəsiyyət etməyi fikirləşirdim.Bu gün
Qoşqar müəllimin yanında səndən halalıq
istəyirəm.Özün tək oğlansan,Allaha şükür,
işləyrsən ,evin-eşiyin ,maşının da var,özü-
nün də bir oğlun var.İcazə versən,Əzizi 
qəyyumluğa götürüb bu evi ona vəsiyyət
edərəm.Bu az müddətdə Fidanın ürəyinə
bələdəm,bilirəm ki,sən razı olmasan,o sən-
dən inciməyəcək.
Bayaqdan özünü narahat hiss edən Fidanın üzündə Nabat xanımın sonuncu cümləsindən sonra rahatlıq yarandı.Qoşqar
müəllimlə Nərgiz xanım bir-birinin üzünə
baxıb Sakitin qərarını gözlədilər.Sakit müəl-
lim cavabı ləngitmədi.
-Bibi,sən bizim böyüyümüzsən.Sən bu böyüklüyü təkcə yaşınla yox,həm də geniş qəlbinlə qazanmışsan.Bakıya oxumağa gələnimiz də,bir-iki günlük iş dalınca gələnimiz də sənə sığınıb.Əslində,biz səndən halallıq almalıyıq.Mən çox sevinirəm ki,artıq sənin üç balan var.Biz də Bakıya gələndə təkcə bibini yox,bibi uşaqlarını görməyə gələrik.Bu gündən Fidangil bizim doğmamız,əzizlərimizdirlər.
İnşallah,yayda bizdə tut ağacının altında
Əzizin kiçik toyunu edərik.Qaldı işin hüquqi
tərəfi ,onu da Qoşqar müəllimə həvalə edərik.Sabah notariusa gedib bütün sənəd-
ləşmə işlərini həll edərik.
İki gündən sonra Fidangil artıq Nabat
xanımın qanuni övladları,varisləri idi.Aradan xeyli vaxt keçdikdən sonra Fidan
bir gün əlində kiçik bir hədiyyə bağlaması
“Vicdan”qəzetinin redaksiyasına gəldi.Həsənzadənin otağına daxil olub ona 
minnətdarlığını bildirdi.Həsənzadə dedi:
-Qızım,bu bizim insanlıq,vətəndaşlıq borcumuzdur.Xocalı Vətənimizin ayrılmaz
parçasıdır,orda baş verənlər hər birimizin faciəsidir.Biz kişilər əlimizə silah alıb Xocalını azad etməli,sizləri doğulduğunuz yurd yerlərinə geri qaytarmalıyıq. Bağışla,qızım ,təəssüf ki,hələlik biz bunu edə bilmirik.
… … …

Aylar ötdü, Fidangilin Bakıda məskun-
laşmağından iki il keçdi.Fidan iş yerində 
dərin hörmət qazanmış,Bakı həyatına ta-
mam alışmışdı.Gündən-günə gözəlləşən Fidan onunla eyni xəstəxanada çalışan
Fuad adlı gənc həkimi özünə cəlb etmişdi.
Xəstəxananın digər işçiləri də hiss edirdi-
lər Fuadın Fidana vurulduğunu.Fidan Fuadın hisslərinə biganə olmasa da,bunu
üzə vurmamağa çalışırdı.Çünki hər şeyə tam əmin olmaq istəyirdi.
Fuad çox sadə və təvazökar oğlan idi.
İmkanlı ailədə doğulmuşdu,atası Respub-
lika Prokurorluğunda işləyirdi.Amma bunu
heç zaman hərəkətlərində büruzə verməzdi.Peşəsini ürəkdən sevir,ona dərindən yiyələnməyə çalışırdı.Oğrun nəzərlərini Fidandan çəkməsə də,ona kön-
lünü açmağa ürək etmirdi.Qızın ciddi görkəmi onu qətiyyətli addım atmağa qoy-
murdu,ona görə bir neçə gün idi ki,işdən kefsiz qayıdırdı.Oğlunun bu halı anası Qəmər xanımın diqqətindən yayınmırdı.
bir gün dözməyib soruşdu:
-Oğlum,gözümə birtəhər dəyirsən,xəstə-
lənib eləməmisən,bəlkə işdə kimsə xətrinə dəyib?
Fuad tələsik cavab verdi:
-Heç ,ay ana,axır vaxtlar işlərim çox olur,
ona görə yorğunam.
Cavab ananı qane etmədi,çünki oğlu
çox gənc idi,iş onu belə tez yora bilməzdi.
dözməyib əhvalatı həyat yoldaşına açdı.
Fuadın atası Gəray Mürsəlov öz işinə
vicdanla yanaşan tanınmış hüquqşünas idi.
Haqq- ədaləti həmişə gözləyərdi.Sifətdən nə qədər zəhmli görünsə də,bir o qədər mülayim və xoşrəftar idi.Arvadı ilə olan
söhbətdən sonra Fuada göz qoymağa başladı.Axşamlar süfrə arxasında könülsüz
əyləşir,az yeyir,tez də süfrədən qalxırdı. Atasının da suallarından yayınır,”yorğunam”
deyıb dururdu.
Günlərin birində Mürsəlov Fuadın iş yerınə uşaqlıq dostu baş həkim Qafarova 
zəng vurdu.Hal-əhval tutduqdan sonra oğlunun işi maraqlandı.İşdə heç bir prob-
lem olmadığına əmin olduqdan sonra dedi:
-Fuad bir neçə gündür işdən qanı qara,
bikef qayıdır,Qəmər xanımla mən bundan çox narahatıq,səbəbini soruşanda söhbət-
dən qaçır.
Baş həkim gülüb dedi:
-Fuad öz peşəsini bilən ağıllı oğlandır.Oğlun aşiq olub əslən Xocalıdan olan Fidan adlı
boylu-buxunlu,çox gözəl yaraşıqlı qıza.Qız 
olduqca ağıllı qızdır.Əgər oğlum subay olsa idı,ona alardım.Əldən veriləsi deyil,əsl Fuada yaraşan qızdır.Xasiyyətcə də bir-birilərinə çox oxşayırlar. Baş həkim kimi hər iki gəncin işlərindən,davranışından çox razıyam.Gənc olsalar da,həm kollektivimiz, həm də xəstələrimiz onları çox sevirlər.Xəs-
tələrə göstərdikləri qayğı və tibbi xidmət hamıya örnəkdir. Bu günə kimi müəssisəmizdə heç kəs bilmir ki, Fuadın atası respublika prokurorluğunda işləyir. Heç sevdiyi qız da bunu bilmir. Mən neçə vaxtdır ki,Fidana göz qoyuram,hiss etmişəm, oğlunu sevir, amma nədənsə,etiraf etməyə tələsmir. Yəqin səhv etməkdən qorxur. Axı onun iki azyaşlı qardaş və bacısından başqa həyatda bir doğması belə qalmayıb. Xocalı soyqırımında bütün doğmalarını itirib.

Telefonda kövrələn Mürsəlov göz yaşlarını saxlaya bilmədi,söhbəti yarımçıq kəsib dəstəyi yerinə qoydu,bir qədər fikrə getdi, sonra erməniləri lənətləyərək dedi:”Əclaflar, torpağımızda yaşayıb çörəyimizi yedilər, evimizə soxulub”dost” dedilər,sonradan düşmən çıxdılar. Əsrlər boyu belə olub, murdar, faşist köpək uşaqları, görün nə qədər günahsız insanları qətlə yetiriblər, uşaqları yetim qoyublar”. 
Otağa daxil olan katibə Mürsəlovun halının yaxşı olmadığını gördü. Şkafdan ürək damcısını götürdü, suda həll edib prokurora təklif etdi. Dərman qəbul etdikdən bir az sonra Mürsəlovun halı yax-
şılaşdı.

Axşam şam yeməyindən sonra Mürsəlov istədi ki, həyat yoldaşı Qəmər xanımı muştuluqlayıb desin ki, oğlun aşiq olub, qız istəyir, bütün əhvalatı ona danışsın, amma nə fikirləşdisə,tələsmədi.” Hələ tezdir, bəlkə, qız Fuadı sevməyəcək?! Bəlkə,heç Fuada yaraşan deyil?! Amma Fuad da az aşın duzu deyil, onun istədiyi qız, yəqin ki, anası kimi yaraşıqlı və gözəldir”.

… … …

Aradan xeyli vaxt keçmişdi.Bir neçə gün idi,Mürsəlov özünü pis hiss edirdi. Hətta bədənin hərarəti normadan çox yüksək olduğundan şiddətli ağrılara tab gətirə bilmirdi. Atasının halının get-gedə pisləşdiyini görən Fuad tez onu işlədiyi klinikaya apardı. Baş həkim Qafarov uşaqlıq dostunun vəziyyətinin ağır olduğunu görüb həkimlərə göstəriş verdi ki, onu təcili müayinədən keçirsinlər. Fuad baş həkimə dedi ki, müayinəyə ehtiyac yoxdur. Atamın kor bağırsağıdır. Təcili analizdən sonra onu əməliyyat etmək lazımdır.

Fuad Mürsəlovu cərrahiyə otağına qaldırdı və atasına ürək- dirək verib dedi ki, elə qorxulu bir şey yoxdur. Əməliyyat yarım saat çəkəcək.

Əməliyyatdan sonra Mürsəlovu ayrıca bir palataya gətirdilər. Həmin gecə Fuad və Fidan xəstəxanada Mürsəlovun yanında qalıb ona qulluq göstərdilər. Baş həkim Qafarov dostu Mürsəlova baş çəkməyə gəlmişdi. İki dost şirin-şirin söhbət edir, qayğısız uşaqlıq illrərinı xatırlayırdılar.Birdən Mürsəlovun gözü şəfqət bacısına sataşdı soruşdu:

– Qafarov, iki gündür yatmayıb mənə keşik çəkən bu gözəl qız kimdir? Çox ağıllı, nəzakətli qızdır.

Baş həkim bic-bis güldü,Mürsəlova göz vurub cavab verdi:

-Xəstəxanamızın əziz balası, fəxri işçisi Fidan xanım Hüseynovadır. O, bütün xəstələrə belə can yandırır. Baxmayaraq, ali təhsil almayıb, amma burada işləyən 20 ilin həkimlərindən çox bilir. Bəzən həkim olmayanda xəstələrə o baxır. Baş tibb işçisi kimi öz üzərinə düşən vəzifəni şərəflə icra edir, hər bir xəstəni özünə doğma, yaxın bilir. Fidanın savadını və bacarığını nəzərə alıb müraciət şəklində yazıb Səhiyyə Naziriliyinə göndərmişik ki, Nazirliyin göndərişi əsasında, o bu il Azərbaycan Dövlət Tibb Unverstitetində təhsilini davam etdirsin, özü də işdə qalmaq şərti ilə. Sağ olsunlar, Səhiyyə Nazirin müavini Sərdar Kərəmov müraciətimizi qəbul edib. Artıq Nazirliyin göndəriş sənədləri adı çəkilən təhsil ocağına təqdim edilib. İnşallah, bu il Fidan balamız Tibb Unversitetinin tələbəsi olacaq. O həkim olmağa layiqdir.
Fidanın palatadan çıxmağa hazırlaşdığını
görən Qafarov səsini bir az qaldırdı:
– İnanıram ki, Fidanla Fuad gələcəyin ən məşhur cərrahaları, peşəkar həkimləri olacaq. Fuad da artıq müdafiyəyə hazırlaşır. Bu yaxınlarda elmi işləri ilə əlaqədar Londona gedəcək. Düzdür,hələ gəncdir, amma kifayyət qədər təcrübəsi var, öz peşəsini gözəl bilir.

Baş həkim dostu ilə sağollaşıb palatadan çıxdı. Mürsəlov öz cavanlığını yada saldı, ötənləri xatırladı.Cavanlığında çox gözəl olan Qələm xanımıla tanış olduğu, əhd – peyman bağladığı günlər gözünün önündən keçdi:

– Əhsən, sənə Fuad, əsl mənim oğlumsan, seçimdə yanılmamısan, anana layiq bir gəlin yox, qız tapmısan. Halal olsun, ruhu şad olsun o ananın ki, belə bir ağıllı qızı doğub, tərbiyə edib böyüdüb. Qız deyil, vallah od parçasıdır.

Mürsəlov axşam növbəsinə qalan Fidanı yanına çağırıb dedi:

-Fidan, bu gündən sən mənim də qızımsan. Səni özüm oxudacağam. Hər şeyi bilirəm qızım… Sizin xoşbəxtliyinizə çalışacağıq, sən ona layiqsən, qızım.

Fidan utandığından başını aşağı dikib otağı tərk elədi…

Fuad səhər tezdən palataya daxil oldu, atasına dedi ki, şükür Allaha, artıq yaxşısan bu gün səni evə aparacağıq.

Mürsəlov üzünü Fuada tutub dedi:

– Bəs mənim qızım hanı?

-Ata ,kimi deyirsən?

-Bilmirsən,ay xatakar, üç gündür ki, gecələr səninlə birlikdə palatada yanımda qalıb mənə keşik çəkən, qulluq edən tibb bacısı Fidan xanımı deyirəm .

Atasının eyhamını anlayan Fuadın sifəti pul kimi qızardı. Elə bu anda Fidan palataya daxil oldu, üzünü Fuada tutub dedi:

-Deməli, bu gün atanız evə buraxılacaq, nə yaxşı. Əgər icazə versəniz, atanız paltarını dəyişməmişdən əvvəl onun sarığısınıını təzələyərəm. 
Fuad başı ilə razılıq verdi. Fidan Mürsəlovun sarığısını açıb yarasını yudu, sonra dərman qoyub yenidən sarıdı , dedi:
– Artıq yaranız sağalıb, bir-iki gündən sonra sarığa ehtiyac qalmayacaq.

Mürsəlov əynindəki paltarları soyunub köynək və kostyumunu geyindi, həyətdə xidmət maşını dayanıb onu gözləyirdi, bir –neçə dəqiqədən sonra xəstəxananı tərk edəcək idi. Ona görə də palatanı tərk etməzdən əvvəl Fuaddan xahiş etdi ki, bir neçə dəqiqəliyə onu Fidanla baş-başa buraxsın. Mürsəlov Fidana dedi:

-Mənim bir qızım var, adı da Aydandır, hələ tələbədir, bu il o da qardaşı kimi həkim olacaq. Elə bil onunla bir almasınız, yarı bölünübsünüz, boy-buxunla, görkəmcə də bir-birinizə çox oxşayırsınız. Fuada da tapşırmışam, arada işdən sonra səni və uşaqları da götürüb bizə gətirsin. Bu gündən mən sənin atan, sən də mənim əziz balam, qızımsan. Mənə də “ata” deyib, müraciət edərsən.

“Ata” sözünü eşidən Fidanın gözləri doldi, bir anlığa doğma kəndlərini, ata-anasını göz önündə canlandırdı və uşaqlığını, atasını onu necə əzizlədiyini xatırladı.

Mürsəlov Fidandan xahiş etdi ki,əgər çətin deyilsə, o gecə Xocalıda baş verənləri 
danışsın. Göz yaşlarını içində bərk-bərk sıxan Fidan başlarına gələn faciəni olduğu kimi nəql etd.Danışdıqsa yanaqları ilə süzülən göz yaşlarını saxlaya bilməyən Fidan qəfildən dəli bir hıçqırıq çəkdi.

Mürsəlov Fidanı dərdələri ilə baş-başa qoyub palatadan çıxanda saçlarını tumarlayıb dedi:
-Ağla,qızım,ağla,ürəyini boşalt.Heyif ki,biz kişilər ağlaya bilmirik.

… …

İsti yay günləri idi. Artıq Fidan Azərbaycan Dövlət Tibb Unverstitetinin müalicə-profi-laktika fakültəsinə qəbul olmuş, tələbə biletini almışdı. Aydan isə həmin təhsil müəssisəsini fərqlənmə duplomu ilə bitiririb Nağıyev adına Cərrahiyyə Xəstəxanasına təyinat almışdı. Mürsəlov qərara gəldi ki, həftənin bazar günü qızının ali məktəbi bitirib diplom alması şərəfinə evində kiçik bir yığıncaq keçirsin. Ona görə də bir gün öncə Fuada tapşırdı ki, gələndə Fidanı və onun qardaş- bacısını da gətirsin. Fuad Fidana yaxınlaşıb dedi:

– Bacım Aydanın diplom alması münasibəti ilə bizdə- evdə qonaqlıq olacaq. Kənar şəxslər olmayacaq, ailəvi tədbirdir. Atam sizi də dəvət edir.Ünvanınızı deyin,gəlim ,sizi gətirim, bacımla, anamla da tanış olarsınız.

Fidan bir anlıq tərədüd etdi,lakin sonradan Mürsəlovun sözü yerə düşməsin deyə,həm də Fuadı sındırmamaq üçün razı oldu və ondan evlərinin ünvanını öyrənib dedi:

-Evdə uşaqları yerbəyer edib gələrəm.

– Atam deyir, gələndə uşaqları da gətirin.
-Yox,sizə zəhmət olar. Həm də ki, Nabat ana tək qalar. Narahatçılığa dəyməz, özüm gələcəyəm.

Fidan axşam evdə məsələni açdı, Nabat anadan icazə aldı. Səhər tedən oyandı,bütün ev işlərini gördü,yemək bişirdi,hazırlaşıb evdən çıxdı. Sonra Mərkəzi Unvermağa gəlib Aydan üçün hədiyyə aldı, bir dəstə gül bağlatdırıb Fuadgilə getdi. Fidan Fuadgiin mənzilinə çatanda zəngi basmağa cürət etmədi. Onu həyəcan bürümüşdü:”Görəsən,məni necə qarşılayacaqlar?” Fuad tez-tez qapını açır, blokun ağzına şıxıb ətrafa baxır, Fidanın gəlməsini səbirsizliklə gözləyirdi. Fidanın zəngi basmasına ehtiyac qalmadı.Fuad növbəti dəfə qapını açanda Fidanı görüb çox sevindi.” Xoş gəlmisiniz”- deyib onu içəri dəvət etdi.

Aydan mətbəxdən qonaq otağına keçəndə ayaqqabısını soyunmaq istəyən Fidanı görüb Fuaddan soruşdu:
-Qaqaş,bu qız kimdir?Nə gözəl saçları var.
Fuad həyəcanını bacısından gizlədə bilmədi,dili topuq vura-vura dedi:
-Aydan,tanış olun,bu Fidan xanımdır,mənimlə bir klinikada işləyir.Gəlib
universiteti uğurla bitirməyin münasibəti
ilə səni təbrik etsin.

Aydan olduqca səmimi və mehriban qız idi, qeybət və dedi-qodudan xoşu gəlməzdi. Ağıllı, dərrəkası və cəmiyyətdə raftarı ilə həmişə ailəsinin başını uca edərdi. O Fidanla çoxdanın tanışi kimi görüşdü:

-Xoş gəlmisiniz,Fidan xanım,tanışlığımızdan məmnun oldum.

Qızın xoş rəftarından ürəklənən Fidan”Sizi təbrik edirəm,Aydan xanım,”-dedi və gətirdiklərini ona təqdim etdi.Aydan hədiyyəni həvəslə qəbul edib qızı qonaq otaığna apardı,qonaqlara təqdim etdi:
-Tanış olun,bu Fidandır,Fuadın iş yoldaşı.A, indi fikir verdim,adımız bir-birinə uyğundur,Aydan-Fidan,yox,bəlkə tərsinə,Fidan-Aydan.

Qızın bu zarafatına hamı güldü. Mürsəlov və Qəmər xanım qonağa “xoşgəldin”, deyib süfrə başında yer göstərdilər. Fidan Fuadla Aydanın arasındakı stolda əyləşdi.Fürsətdən istifadə edən Aydan atasının qulağına pıçıldadı:
-Canı yanmamış yaman qəşəngdir,ata, Fuada çox yaraşır.

Fidan ilk dəfə belə böyük məclisdə, yad adamların arasında otururdu,ona gorə də çox sıxılırdı. Bunu hiss edən Aydan onu ələ almağa çalışırdı ki, özünü sərbəst, evlərində olduğu kimi hiss etsin. Mürsəlovun yaxın dostları, Aydanın universitet rəfiqələri də məclisdə idilər. Mürsəlov ayağa qalxıb gələn qonaqları salamlayıb dedi:

-Bu gün mənim üçün ən əlamətdar və həyatıma yazılan tarixi günlrdən biridir. İki qızım bu məclisdə əyləşib. Biri Aydandır, Tibb Unversitetini fərqlənmə duplomu ilə bitirib. O biri qızım isə Fidandır, həmin təhsil müəssisəsinin müalicə-profilaktika fakültəsunə qəbul olub. Mən ilk badəni bu iki gəncin şərəfinə qaldırmağı təklif edirəm. Sonra Mürsəlov aldığı hədiyyələri qızlara təqdim etdi. Aldığı iki eyni boyunbağının birini Fidanın, o birisini isə Aydanın boynuna taxdı.

Məclis dağılmışdı. Fidan da xoş ovqatla evlərinə qayıtmışdı. Artıq gecə yarıdan keçmişdi. Qəmər xanım yataq otağında səbirsizliklə ərini gözləyirdi. Fidanı evlərinə aparan oğlu qayıtmayınca Mürsəlovun yatmaq fikri yox idi.Fuad evə daxil olanda atası onun üzündəki məmnun ifadəni görüb rahatlaşdı,yatmağa getdi.Qəmər xanım tez qalxıb yatağında oturdu, gözlərini maraqla ərinin üzünə dikib əda ilə soruşdu:

-Ay Gəray, bir demirsən, gələcək gəlinimiz kimlərdəndir, kimin qızıdır, atası harda işləyir?Yaman gözüm tutub onu.

Mürsəlov arvadının xasiyyətinə yaxşı bələd idi.Qəmər xanım çox şöhrətpərəst qadın idi. Həmişə imkanlı ailələrlə yaxınlıq etməyə can atırdı. Onun rəfiqələrinin hamısı vəzifəli kişilərin xanımları idi. Ona görə çalışırdı, arvadını al dil ilə yola gətirsin.Mürsəlov söhbətə şirin başladı:

-Ay Qəmərim,Qəmərim,yadındadır, neçə vaxtdır deyirdim , sənə bir sürprizim var, bu yaxınlarda səni muştuluqlayacağam, bir xoş xəbər çatdıracağam.Sürprizim elə bu idi. Səni Fidanla tanış etmək istəyirdim . Qız Fuadl bir klinikada işləyir, baş tibb bacısıdır. Gözəlliyinə özün şahid oldun,dərindən maraqlanmışam ağlına da söz ola bilməz. Xəstəxananın baş həkimi özün bilirsən ki, mənim uşaqlıq dostumdur. Fidan onun çox xoşuna gəlib və mənə də məsləhət bildi ki, əldən qaçırılası qız deyil. Bütün klinika Fuadın onu sevməyindən danışsa da, amma Fidan hələ oğlumuza qəti qərar bildirməyib. Görünür, ehtiyat edir.Əslən Qarabağlıdır, atası məsul işlərdə çalışıb, anası müəllimə işləyib. Hər iki valideyni Xocalıda şəhid olublar. Fidanın bir kimsəsi qalmayıb, bütün qohum-əqrəbası Xocalı soyqırımında həlak olublar. Fidan, azyaşlı bacı və qardaşı isə təsadüfən sağ qalıblar və Bakı şəhərinə pənah gətiriblər.

Ərinin söhbətinin ortasında sir-sifəti dəyişən Qəmər xanım söhbətin sonunda sanki bir əfi ilana döndü,qəzəblə dedi:

-Ağlını başına yığ, Gəray! Bircə oğlumuz var,onu bədbəxt etməyəcəyik ki. Fuada adlı- sanlı, özün kimi imkanlı bir kişinin qızını alacağam. Bilirsən kimi… Şamilovun qızını deyirəm. Şamilov yuxarılara yaxın adamdır, əlinin dalı da kəsir, qabağı da. Onun arvadı ilə qardaşım arvadı rəfiqədirlər, ailəvi dostdular, bir-birilərinin cikinə də, bikinə də yaxşı bələddirlər. Mən də Şamilovun ailəsi ilə yaxından tanış olmuşam. Şamilovun aman-zaman bir qızı var. O da istəyir ki, qızını etibarlı ailəyə verib onunla qohum olsun. Qızın adı Şəfəqdir, Bakı Dövlət Unversitetinin hüquq fakültəsini təcəzə bitirib, atası onu Ədliyyə Nazirliyində işə düzəldib. Bizə “sestiriçka”, küçələrə atılmış yetimçə, kimsəsiz qız lazım deyil. Bu gündən bu söhbəti yığışdırın.Fuada öz səviyyəmizə uyğun qız alacağam, vəssalam.

Qəmər xanımın dediyini edən,sözünü yerit- məyi bacaran qadınlardan idi. Hər bir kəlməsi evdə qanun kimi işləyirdi.Mürsəlov anladı ki,artıq söz desə,gecə vaxtı evdə mərəkə qopacaq. Üzünü divara şevirib özünü yatmış kimi göstərdi.Amma arvadının dilindən çıxan “küçələrə atılmış”, “yetimçə” sözü ona çox pis təsir etdi , əsəblərini boğa-boğa dərin və acı bir xəyala daldı:

-Görəsən, Fidanın valideyinlərinin yerinə biz şəhid olsaydıq, onda necə? Onuın da valideyinləri Qəmər deyən sözləri deyərdimi, o da bizim oğlumuza “yetimçə” deyərdimi? Axı Fidan olduqca ağıllı qızdır, onun da valideyinləri yaxşı vəzifələrdə işləyiblər. Əgər Xocalı faciəsi olmasaydı, o valideyinlərini itirməzdi, ürəkli olardı. Fidan zəkalı qızdir, Fuadla çox yaxşı cütlük olar- dılar.Həm də ki, bizə var-dövlət yox, oğlumuzun xoşbəxtliyi lazımdır, Fidanın böyük gələcəyi var, mən buna inanıram. O, gələcəkdə dünya şöhrətli həkim olacaq. Fuad ancaq Fidanla xoşbəxt ola bilər.

Səhər açılmış, hamı süfrə başında əyləşəmişdi. Aydan atasının kefsiz olduğunu görüb çox narahat oldu və ondan soruşdu:

-Ata, xəstələnib eləməmisən ki, gözlərimə bir təhər dəyirsən?

Qəmər xanım Mürsəlova ağzını açmağa imkan vermədi,bomba kimi partladı:

-Ay qızım, atan başını itirib, Fuada qohumu-əqrəbası olmayan yetim bir qızı- Fidanı almaq istəyir.

Anasının sözündən bərk əsəbləşən Fuad stoldan durdu, ac-susuz işə getdi. Aydan isə anasını tənbeh edib, dedi:

– Belə danışma, ana. Sən bu cür hərəkətinlə ailəmizin başını aşağı salmaq istəyirsən? Axı sənin nəyin əskikdir ki, gedib varlı ailə axtarırsan? Atamın özünə görə var-dövləti,ad-sanı var ,şükür Allaha,biz kimdən əskik dolanırıq Bu qədər daş-qaşın, qızılların içində batırsan, bu sənə bəs eləmir? Axı Fidanın nə günahı var ki, valideynlərini vaxtsız itirib. Bu gün hər birimizin başına həmin müsubətlər gələ bilərdi. Ermənilər Fidangilin şəhərini yandırdı, onun ailəsini vəhşicəsinə qətlə yetirdi. Qarabağ kimi vətənimizin dilbər bir güşəsi işğal olunub.Axı sənin də ana tərəfin Qarabağlıdır. Gərək sən bizim yanımızda belə ifadələr işlətməyəsən. Bir başa düş, anla ana, ermənilər bir milyondan çox soydaşlarımızı öz doğma yurd yerlərindən, isti yuvalarından didərgin salıblar, biz isə Fidan kimi gözəl-göyçək və ağıllı qızlarımıza “yetimçə”, “küçələrə atılmış” deyib-onların sınmış qəlbinə od basmaqla özümüzdən uzaqlaşdırırıq, eləcə də xoşbəxtliyinə, ailə səadətinə mane oluruq. Qaldı ki, Fidana çox qəşəngdir, yaraşıqlı və cazibədarlığı ilə seçilir, şəhəri gəz, axtar, gör onun kimi alicənab və ağılı, gözəl-göyçək qız tapa biləcəksənmi? Düz iki ildir, Fuad onun dalına düşüb, addım-addlm izləyib, yalvarır, səni sevirəm, səninlə ailə həyatı qurmaq istəyirəm, deyir. Amma Fidan hələ Fuada ürək vermıyib , sadəcə onunla dost kimi davranır, səmimi rəftar edir və ailəsinə hörmətlə yanaşır.Çünki çəkinir,bizim onu necə qəbul edəcəyimizdən ehtiyat edir,səhv etməkdən qorxur. Fidan bizim ailəyə yaraşan qızdır. Bizə varlı, kimlərinsə qoynuna atılmış, yad nəfəslər dəymiş qız yox, Fuada layiq, onun kimi namuslu və qeyrətli qız lazımdır ki, ailəmizin başını həmişə uca etsin. Bir də ki, Fidanın qəlbi sınıqdır, sənin bu tənəli sözlərini eşidər, ciliklənmiş ürəyi paralanar, yaralarının qaysaqlarını yenidən qoparıb təzələyə bilər.

Qızının belə sətr mövqe göstərəcəyi Qəmər xanımın ağlına gəlməzdi,odur ki,artıq bir söz deməyib susdu.

Anasının sözlərinə əhəmiyyət verməyən Aydan hər gün Fidanla zəngləşir,vaxt tapıb onunla görüşür, bəzən Fidangilə də gedirdi. Hər dəfə Əzizlə Əzizəyə hədiyyələr alıb aparırdı.Ona yaman alışan uşaqlar Aydana “bacı” deyə müraciət edirdilər.Nabat ananın şirin,məzəli söhbətlərindən doymaq olmurdu.Bəzən Şəki ləhcəsi ilə danışıb qızları güldürürdü.Bir gün Aydan Fidana dedi ki, atam sənin üçün yaman darıxıb, bir gün bizə -atama baş çəkməyə gəl.

Fidan Aydanın sözünü yerə salmadı, bir bazar günü onlara gəldi. Fidanın gəlişindən Mürsəlov çox sevindi, qızı doğma balası kimi bağrına basıbdı. Sonra Fidanın və uşaqların qayğıları ilə maraqlandı. Qəmər xanım heç aralıqda görünmədı. Sonra Aydan Fidanı öz otağına apardı, şirin söhbətə başladılar.Öz otağında qəzəbi içini silkələyən Qəmər xanım fürsət axtarırdı ki, Fidanı təkləyib zəhərini üstünə töksün. Aydan otaqdan çıxıb mətbəxə getdi ki, özləri üçün iki fincan çay gətirsin. Bu dəmdə Qəmər xanım otağa daxil oldu və fors-fasonla Fidana dedi:

-Ağlını başına yığ, ay qız, oğlum Fuaddan əlini çək, o sənin tayın deyil, ona adlı-sanlı, ailəmizə uyğin, qız alacağıq. Artıq Fuadın adaxlısı var. Bu yaxınlarda nişan taxacağıq, istəsən ,sən də gələ bilərsən.

Qıza sözünü deyib, Qəmər xanım tez otağı tərk etdi ki, Aydan onu Fidanın yanında görüb şübhələnməsin. Fidanı sanki cəryan vurdu. Qələm xanımın zəhərdən acı sözündən sifəti birdən-birə pambıq kimi ağardı, bir anlıq donub qaldı. Bu anda iki fincan çayla Aydan otağa daxil oldu ,Fidanı çay stoluna dəvət etdi. Fidan ayağını sürüyə-sürüyə gəlib stol arxasında əyləşdi.Nə qədər çalışdı,həyəcanını gizlədə bilmədi. Aydan onun sifətinin ağardığını, bədəninin uçunduğunu gördü.Aydanı duyuq saldığını başa düşən Fidanın gözlərindən isti yaş gilələri süzüldü.Aydan təşvişlə soruşdu:

-Fidan, bacım, nə oldu sənə, niyə ağlayırsan?

Fidan cavab verdi ki, heç nə olmayıb, təcili işim çıxdı, getməliyəm. Tez ayağa qalxdı, Aydan ilə sağollaşıb otağı tərk etdi.

Aydan şübhələndi ki, o ,mətbəxə keçəndə anası otağa daxil olub, Fidana nəsə deyib. O, tez anasının yanına qaçıdı və acıqlı-acıqlı dedi:

-Ana, sən Fidana nə dedin ki, o zavallı qız ağlaya-ağlaya çıxıb getdi.

Sevincini gizlədə bilməyən Qəmər xanım acıqla qızına dedi:
-Ay qız,mən ona yaxşılıq elədim,əgər qanan olsa,nahaqdan ümidlənməsin.

… … …

İki aydan çox vaxt keçmişdi. Aydan utandığından Fidana zəng eləmirdi. Fuad isə anasının hərəkərindən xəcalət çəkirdi, ona görə də Fidanla üz-üzə gəlməkdən yayınırdı. Fidan Fuadla rastlaşmamaq üçün baş həkimə işdən çıxmaq ərizəsi ilə müraciət etdi .Baş həkim Fuadı çağırıb dedi:

-Fidanla sənin aranızda bir söz- söhbət olmayıb?İşdən azad olmaq istəyir, get bir onunla maraqlan.

Fuad baş həkimin sözünü çevirə bilməyib Tibb Uversitetinə getdi ,Fidanla görüşdü. Fidan Fuadı çox soyuq qarşilayıb dedi:

-Aramızda nə varsa, bu gündən bitdi, xahış edirəm, məndən uzaq durun, bir də yanıma gəlməyin, ananız Qəmər xanım belə tapşırıb. Bizi bir yerdə görər, əsəbləşər. Bir də ki, siz çox imkanlı, varlı bir ailənin övladı, mən isə valideynlərini , qohum-əqrabasını, yurd-yuvasını itirmiş yetim, kimsəsiz, mənəviyyatı tapdalanmış, köçkün həyat tərzi sürən kasıb bir qızam. Mən sizin ailəyə yaraşan deyiləm axı.

Fuad anasına görə Fidandan üzr istəyərək kor-peşman geri qayıtdı.

Bu arada Sərdar Kərəmov baş həkimə telefon edib Fidanın taleyiilə maraqlandı. Baş həkim cavab verdi ki, iki aydan çoxdur ki, Fidan işdən çıxıb,buralarda görsənmir.

Nazir müavini tez Tibb Unversitetinin rektoruna zəng edib dedi ki, sabah dərsdən sonra Fidan təcili nazirliyə, onun yanına gəlsin. Qız səhərisi günü dərsdən sonra nazirliyə, Sərdar müəllimin yanına getdi.

Fidanı görən Sərdar Kərəmov tez ayağa qalxdı, onu mehribancasına, öz övladı kimi qarşıladı, əyləşmək üçün ona yer göstərib dedi:

-Fidan, qızım, sizdən çox narahat idim, səni ona görə çağırtdırdım ki, görüm qardaşınla, bacın necədir, dərslərinə nə cür hazırlaşırsan, tələbə mühitinə alışa bilirsənmi? Xəstəxanada işlərin necə gedir?

Fidan cavab verdi:

-Çox sağ olun, Sərdar müəllim. Uşaqlar da yaxşıdırlar. Əziz artıq böyüyüb. İkinci sinfə gedir, Əzizə də 4-cı sinifdə oxuyur. Allah köməyiniz olsun. Bunlar hamısı Aqil müəllimin, Qoşqar əminin,Sizin sayənizdədir.Siz bizə atalıq qayğısı göstərirsiniz. Bu yaxşılıqları heç kəs etməzdi, ancaq siz etdiniz. Vətənin sizin kimi oğuılları, xeyirxah insanları var. Sizin sayənizdə məktəbdə uşaqlara yaxşı baxırlar. Hər ikisi dərs əlaçısıdır. Dünən məktəbdə valideyin iclası idi. Əziz və Əzizə əlaçı olduqlarına görə məktəbin rəhbərliyi hər ikisinə “Təşəkkürnamə” verib. Onlar da çalışacaqlar ki, siz əmilərin etimadlarını doğrultsunlar. Əzizə deyir, böyüyəndə Sərdar əmim kimi həkim olacağam. Əziz də deyir əsgər olacağam, gedib düşmənlərdən babamın, nənəmin, bütün şəhidlərimizin qisasını alacağam.

-Buna çox sevindim. Amma işdən çıxmağını da bilirəm,yəqin dərslə işi bir araya sığdıra bilmirsən. Eybi yoxdur,universiteti bitirənə qədər sizi korluq çəkməyə qoymarıq.

Nazir müavini içində pul olan ağzı bağlı zərfi Fidana uzatdı. “Əlaçı olduqlarına görə bunu bir əmi kimi uşaqlara göndərirəm”.
Fidan pulu götürmək istəməyib dedi:
-Narahar olmayın,Sərdar müəllim, dövlət bizə təqaüd verir,Qoşqar əmi bizə necə lazımdır,kömək edir.Nabat ananın ərinin hərbiçi təqaüdü də var,Sakit qardaşımız da hər ay rayondan sovqat göndərir,korluq çəkmirik.

– Bəs mən sizin əminiz deyiləm, pulu götürməsən ,səndən inciyərəm. Nə çətinliyin olsa, mütləq mənə çatdır. Həsənzadə də səninlə maraqlanır, vaxt tapıb arada ona da bir baş çək. Sən tək deyilsən Fidan, sənin Həsənzadə kimi,mənim kimi doğmaların, əmilərin var.

Bu cür isti sözlərdən qəlbi dağa dönən Fidan zərfi götürdü, Sərdar müəllimə təşəkkür edib getdi.

Fidan artıq ikinci kursa keçmişdi, dərs əlaçısı idi, unvesitetdə böyük hörmət qazandığından hətta dekanlıqda fakütələr üzrə baş sinif nümayəndəsi seçilmişdi. Müəllim və tələbələr ona hörmətlə yanaşırdılar.

… … …

Şamilovin qızı Şəfəqlə Fuadın nişanı “Səadət” sarayında keçirilirdi. Fidan bir buket gül aldı Mürsəlovun ona hədiyyə elədiyi boyunbağını da götürüb “Səadət” sarayına gəldi. Nişana gələnlərin hamısı vəzifə sahibləri, özlərinə bər-bəzək, sığal çəkdirmiş nazir, prokuror, rəis xanımları idi, barmaqları və boğazları qızıl, brilyant, daş-qaşların içində alışıb yanırdı. Fidan isə sadə geyimi ilə diqqəti tez çəkdi.

Fuadın nişanlısı Şəfəq o qədər də gözəl deyildi; gödəkboy, qarabəniz bir qız idi. Şərab içdiyindən gözləri şir gözləri kimi qızarmışdı. Oynamaqdan yorulmurdu, heç ortadan çıxmaq bilmirdi. Fuad isə çox bikef, lal-dinməz bəy- gəlin masasında tənha oturmuşdu. Sanki məclisin tez qurtarmasını gözləyirdi. Fuad sevmədiyi adamla bir omür necə yaşayacağını fikirləşdikcə qəm dəryasında boğulurdu.

Fidan məclisə göz gəzdirib gördü ki, Fuad tək-tənha oturaraq fikirlər aləminə qərq olub.Tez Fuada yaxınlaşdı və əlindəki gül dəstəsini uzadıb onu təbrik etdi, sonra atasının aldığı hədiyyəni də oturduqları masanın üstə qoydu, “xoşbəxt olun!” deyib, zalı tərk elədi.

Fuad Fidanın gəlişini gözləmirdi. Bu ona ağır bir zərbə oldu. Sanki onu ildırım vurdu. Heç bilmədi , nə etsin,onun dalınca çıxmağa cürət etmədi.

Qır-qızılın içərisində od tutub yanan Qəmər xanımın sevincindən çiçəyi çırtılayırdı, xanımları rəqsə dəvət edir, özü isə aradan çıxmırdı.Mürsəlovla Aydan Fidanın gəlişini görüb çox pis vəziyyətə düşdülər,xəcalətlərindən gedib görüşə bilmədilər.

… …

Uşaqlıqdan sərbəstliyə öyrənən Şəfəqin günləri vəzifəli kişilərin oğlanları ilə bar və diskotekalarda, kef məclisində keçirdi. Spirtli içkilər qəbul edərək keflənib xoşuna gələn oğlanın qucağında uyuyardı, üstəlik bahalı siqaret də çəkərdi. Şəfəq işdən sonra gündə bir oğlanın qoltuğunda bara, diskotekalara gedir, yeyib-içir şənlənirdi. Artıq nişanlı qız olduğunu da unutmuşdu, Fuadı isə heç vecinə almırdı. Şəfəqin bu çirkin hərəkətləri hətta Fuadın iş yerində də qadınların dilindən düşmürdü. Deyirdilər ki, heyif Fuada, yaraşıqlı, belə bir savadlı oğlan görün kimlə evlənir, gəzəyən bir xanımla. Digəri deyirdilər ki, Fuad qızı atasının vəzifəsinə görə alır,ona görə də yazıq Fidanı burdan didərgin saldı.

Bir gün Fuadın iş yoldaşı Elşən həkim Fuadı bir kənara çəkib dedi:

-Fuad,sən yaxşı oğlansan,xətrini qardaşım qədər istəyirəm.Neçə gündür, sənə bir söz demək istəyirdim,amma çəkinirdim.Axşam qəti qərar verdim ki,hər şeyi sənə deməliyəm.Özün bilirsən ki,mən subayam, hər axşam dostlarla barda oturub söhbət- ləşirik.Sənin nişanlını hər gün bir oğlanla oturub içən, siqaret çəkən görürəm.Heyif Fidandan,nahaq onu belə birinə dəyişdin.Özün bilərsən,Fuad, amma zərərin yarısından qayıtmaq da xeyirdir.

Axşam Fuad işdən çıxıb evlərinə getmədi, Şəfəqin dalıınca düşüb onu addım- addım izlədi.Qızın yaşadığı binanın qarşısında gözlədi.Şəfəq blokdan çıxıb öz maşınına əyləşdi.Fuad da məsafə saxlayaraq maşınını onun dalısınca sürürdü. Fuad qəsdən bara bir az gec daxil oldu. Şəfəq öz kefində idi,yad bir oğlanın qucağında oturub siqareti siqaretə calayır, içdikcə içirdi.Fuad onun bütün hərəkətlərini kameraya çəkdi. Sonra bardan çıxıb avtomobilinə mindi, əsəbi halda maşını yüksək sürətlə idarə etməyə başladı. Sürətlə gedən avtomobilin qarşısına bir qoca çıxdı. Bunu görən Fuad avtomobili saxlaya bilmədi, o qocanı vurmasın deyə sükanı sağa burub idarə etdiyi maşını yolun kənarındakı beton dirəklərinin birinə çırpdı.

Qəza nəticəsində Fuad ağır yaralanmışdı. Onu qan içində, ölümcül vəzyyətdə Musa Nağıyev adına Təcili Yardım Xəstəxanasına gətirdilər. Tanınmış travmatoloq- həkim Ələkbər Həmidov Fuadı tanıdı . Fuadın qəzaya üğramasına çox heyfslənən Həmidov vaxt itirmədən onun üzərində çox ağır cərrahiyə əməliyyatı apardı.

Fidan televizoru açıb Nabat ana ilə xəbərlərə baxırdı. Birdən aparıcı Fuadın qəzaya uğradığını və səhhətinin ağır olduğu xəbərini dedi. Bunu eşidən Fidan dəli kimi tez ayağa qalxıb bir baş xəstəxanaya üz tutdu. Başı, bədəni sarıqlı Fuad reanimasiya otağında huşsuz halda uzanmışdı, ancaq aparatla ona süni nəfəs verilirdi. Fidan əynində ağ xalat Həmidova yaxınlaşdı, Mərkəzi Klinikada Fuadla bir yerdə işlədiyini, onunla çox yaxından dostluq etdiyini, eləcə də Xocalıdan olduğunu dedi. Buna sevinən Həmidov özü də Qarabağdan olduğunu bildirdi və Fidana da razılıq verib dedi ki, bu gündən mənim köməkçim elə siz olarsınız. Fidan reanimasiya otağına gedib şəfqət bacısını əvəzlədi. Huşunu itirmiş Fuadın ancaq quruca nəfəsi gəlib-gedirdi. Amma Fidan çox cəsarətli idi, Fuadın qayğısına çox yaxşı qalırdı. İki gündən sonra, nəhayət, Fuad özünə gəldi, çox çalışdı ki, sağ ayağını tərpətsin, amma bacarmadı. Sağ ayağını amputasiya olunuduğunu bildi. Şiddətli ağrılar onu çox incitsə də, ilk dəfə gözlərini açanda başının üsündə Fidanı görüb sanki bir anlığa ağrılarını unutdu. Fidan Fuadın özünə gəldiyini , gözlərini açdığını görüb sevindi, dərindən ah çəkib Allaha şükür elədi. Sonra həmişəki kimi gülümsəyərək mehribancasına Fuada ürək-dirək verib dedi:

– Elə qorxulu bir hadisə olmayıb, tezliklə sağalacaqsınız.

Xəbər çıxan kimi Mürsəlov Qəmər xanım, Aydan özlərini tez xəstəxanaya çatdırdılar. Fidanın vəfalı dost kimi ağır gündə Fuadın başı üstə olduğunu görüb bir yandan sevindilərsə, digər tərəfdən isə xəcalət çəkdilər. Nə nişanlısı Şəfəq, nə də onun ata-anası xəbəri eşitsələr də, Fuadın yanına gəlməmişdilər. Fidan reanimasiya otağından çıxıb Fuadın valideynlərinin yanına gəldi, onlarla salamlaşıb dedi ki, narahat olmasınlar, artıq Fuad özünə gəlib, hələlik durumu ağırdır.

Aydan Fidanı görüb göz yaşlasrını saxlaya bilmədi, onu bərk-bərk qucaqladı:

-Bizi bağışla, Fidan, Fuadın taleyi sənin əlindədir, o sənsiz bir gün də yaşaya bilməz. Aydanı kiritmək olmurdu, bilirdi ki, bu işdə günahkar onun anasıdır. Əgər o belə hikkəli olmasa idı , başlarına bu cür hadisə gəlməzdi, qardaşı qəzya uğrayıb ayağının birini itirməzdi.

Qəmər xanım çox pərişan, susmuşca, xəcalətindən başını aşağı dikib göz yaşları tökürdü. Fidan Aydanı sakitləşdirməyə çalışırdı:

– Narahat olma,Aydan, Fuad həmişəki kimi sağalacaq, inşalah tezliklə toyunu edəcəksiniz, sən də qol çirməyib süzəcəksən. Heç kəsə ürək qızdırmıram. Ona görə də, Fuadın durumu yaxşı olana qədər bütün günü, gecələri onun yanında qalacağam. Səndən xahiş edirəm,arada bizə baş çək. Artıq burda qalmağın mənası yoxdur, atan, anan da yorğundur, qoyma burda qalsınlar, mən Fuadın səhhəti ilə bağlı sizə tez-tez məlumat verəcəyəm. Haydı, Aydan burda dayanmayın, birbaş evə.

Mürsəlov arvadına:

– Heç utanırsanmı, xəcalət çəkirsənmi dediyin o sözlərdən? Hanı sənin Şamilovun, sevimli gəlinciyin? Kim yaxşıdır:var- dövlət içində mənəviyyatını itirmiş qız,yoxsa hər cür çətinlikdə mənəviyyatını uca tutan qız?

Arıq Fuadın səhhəti yaxşılaşmışdı. Valideynləri hər gün ona baş çəkirdilər. Fuad bir neçə gündən sonra anasının yanında bacısına dedi:

– Bütün olanları videoya çəkmişəm, onu göstər anamıza. Qoy özünə yaraşdırdığı sevimli, gülməşəkər gəlini Şəfəq xanımın macəralarına diqqətlə baxsın və utansın. Görsün ki, oğlunun gələcək həyatını kimlərə bağlayırdı. Üç aydır xəstəxanada yatıram, amma nə Şamilov, nə onun arvadı, nə də sevimli gəlinciyi gəlib dərdimizə şərik olmadı. Artıq onların ortaya çıxmağa elə sifətləri qalmayıb.Çünki qızlarının hərəkətlərini çox gözəl bilirlər. Fidan qəzaya düşdüyüm ilk gündən indiyəcən yanımdadır.Gecəli-gündüzlü yuxusuz qalıb keşiyimi çəkir. Amma bunun əvəzində sən onun qəlbini qırdın, qaysaq bağlamış yaralarını təzədən qanatdın, dərdinin üstünə dərd gətirdin. Sadə bir kəndli qızı Fidan öz iradəsi, ağılı və dosta sadiqliyi ilə Mürsəlov kimi tanınmış bir kişiyə və onun xanımına dərs verdi, həyat məktəbi keçdi. Ayağını itirmiş şikəst qalmış oğlunun sabahkı taleyi necə olacaq,heç bunu düşünürsənmi, ana?

Fuadın haqq sözlərindən xəcalət çəkən Qəmər xanım özünü saxlaya bilmədi, hönkürüb ağlayaraq başını aşağı dikdi, “məni bağışla oğlum, bir səhvdir eləmişəm”, iki əliylə başına döyüb, “ay Allah, mən balamın sağlamlığının itməyinə bais oldum. Xoşbəxtliyini əlindən aldım”,- dedi. Fidanı görəndə xəcalətindən az qaldı ki, yerə girsin. Amma Fidan özünü onda qoymayıb Qəmər xanıma yaxınlaşdı ürək-dirək verib dedi:

-Ağlayıb özünüzü üzməyin, artıq hər şey arxada qaldı, şükür Allaha, oğlunuz sağ- salamatdır, tezliklə evə qayıdacaq.

Qəmər xanım” məni bağışla qızım, bir səhv eləmişəm,acısını ömrüm boyu çəkəcəyəm”,- dedi, qızın ayağına yıxılmaq istəyəndə Fidan cəld onu ayağa qaldırdı, boynunu qucaqlayıb dedi:

-Mən istəmərəm ki, analarımız ağır, çətin günlərimizdə başlarını aşağı dikib, analıq vüqarını sındırsınlar. Siz təkcə Aydanın, Fuadın yox, mənim də anamsınız. Heç qız da anasından inciyərmi? Axı Aydan mənim ən yaxın rəfiqəm, bacımdır.

Fuadın qəzaya uğramağından bir neçə ay keçəndən sonra Şamilov Mürsəlova zəng vurub dedi:

-Oğlun Fuada de ki, qızımı təhqir eləməsin, yoxsa gəlib onun başını küçük başı kimi əzərəm. Arvadın Qəmər də sabah gəlsin, zir-zibilərinizi aparsın, gedib oğluna başqa qız axtarsın. Mənim Şəfəqim uşaq-muşaq, axsaq, çolaq tayı deyil.

Mürsəlov Şamilovun sözlərindən çox sevinib dedi:

– Şükür Allaha, Şamilov qızının nişanını və qızıl əşyalarını özü qaytarır. Fuad bədən üzvlərinin birindən məhrum olsa da, gələcəkdə ailə səadətindən məhrum olmayacaq.

… … …

Artıq Fuad sağalmışdı. Protez ayaqla yeriyəndə axsadığı o dərəcə gözə çarpmırdı. Bir neçə gün idi ki,Fuad işə çıxırdı.Fidan da yenidən işə qayıtmışdı .Demək olar ki,bütün günü bir yerdə olurdular . Fuad sevgi dolu baxışlarını Fidananın üzündən çəkməsə də,cürət edib qıza deyə bilmirdi ki,səni dəlicəsinə sevirəm, məni bağışala . Qorxur- du ki, Fidan ondan bir dəfəlik üz döndərər, “yox” deyər,ümidlərini param-parça edər.

Fidan Fuadı çox sevirdi, fikirləşirdi ki, onu ancaq Fuad xoşbəxt edə bilər. Çünki Fuad da onun kimi sadə və çox saf idi. Gözləyirdi ki,ilk addımı Fuad özü atsın,sevgi etirafı etsin.Fuad isə içində qovrulsada,dinmirdi, elə bil möcüzə gözləyirdi.

… … …

Günlər beləcə ötüb keçirdi. Bəzən Fuad iş vaxtından sonra da saatlarla xəstəxanada qalır, evə gec gəlirdi. Ailə üzvləri bunu görüb narahat olsalar da, Fuada nə anası, nə də atası xəcalətlərindən bir söz deyə bilmirdr. Təkcə bacısı Aydandan başqa.

Bir gün Aydan Fidangilə gəldi. Fidan buna çox sevindi. Tez mətbəxə keçib çay dəmlədi, süfrə açıdı. Hər iki rəfiqə şirin söhbətə başladılar. Birdən Aydan düz qızın gözlərinin içinə baxıb soruşdu:

-Fidan, həyat çox qəribədir,həm də səhvlərlə doludur. Bəzən gözləmədiyin insanlar elə səhvlər edirlər ki, məncə,böyük qəlbə sahib olan insan böyük səhvləri bağışlamağı bacaranlardır. Sən necə,səhvini başa düşən insanı bağışlaya bilərsənmi?

Fidan Aydanın söhbəti hara gətirmək istədiyini başa düşdü, bir az duruxub dedi:

-Aydan, artıq biz bacıyıq. Neçə ildir dostluq edirik. Atan həmişə məni səndən ayırmayıb,mənə oz doğma balası kimi yanaşıb, bilirəm, məni də qızı gözündə görür. Artıq biz bir ailə kimiyik. Sizi unutmayacağam. Bu gündən sonra Qəmər xanıma da ana gözüylə baxacağam. Heç övlad da anasından inciyərmi?

Aydan Fuad barədə Fidana bir söz demədi. Amma hər iki rəfiqə gələcək talelərindən danışdılar. Fidan iki nəfərin ona evlənmək təklif etdiyini dedi.Sən demə,biri əl çəkməyib Nabat ananın üstünə elçi göndərib. Gördüb, əl çəkmirlər, axırda deyib ki, mən ürəyimi başqa birisinə vermişəm,həm də çoxdan. Aydan buna açıqca çox sevindi…

Sonra Fidan soruşdu:

-Aydan, sən artıq işləyirsən, çox gözəl və yaraşıqlı qızsan,. Gələcəyini, xoşbəxtliyini düşünürsənmi? Ürəyində biri vavmı?

Aydan:

-Fidan, zəmanə çox dəyişib, insanlar arasında inam azalıb, sevgi, ailə münasibəti, insani dəyərlər getdikcə azalır, həyat ölüm kimi adiləşib. Mənə çoxları eşq elan edir. Hamısı da,demək olar ki, böyük vəzifədə çalışır. Sən bilirsən ki, mən şöhrətpərəst deyiləm.Mən sadə, təmiz qəlbli insanlara önəm verirəm. Gərək könlünü verdiyin adam, həqiqətən də,sənin təmiz məhəbbə- tinə,sevginə layiq olsun, həyatın hər anında səni dərk eləsin, sənin yanında olsun. Xoşuma gələn biri var, rayonludur, Qarabağ döyüşlərinin iştirakçısı olub, sadə, kəndçi ailəsindəndir, adı Ramindlr. Valideynləri müəllim işlyəyir. Ramin isə stomatoloji poliklinkanın həkimidir. Universitetdən

bir-birimimizi tanıyırıq.Bir dəfə ad günümdə mənə gül göndərmişdi. Hətta xəstəxanaya yanıma gəlib, mənə dolayı yolla evlənmək təklif edib. Amma mən ona qəlbimi açmamışam, hələ də fikirləşirəm.

Fidan gülə-gülə:

– Çox sevindim, canın yanmasın qız, bəs niyə indiyə kimi mənə deməmisən? Mən də Raminı tanıyıram.

Fidanın “mən də Ramini tanıyıram”cümləsindən Aydan tutuldu, rəngi qaçdı, bənizi ağardı. Bunu görən Fidan tez dedi:

– Bir gün Əzizin dişi bərk ağrıyırdı. Ağrıdan gecəni səhərə kimi yatmadı. Səhər onu poliklinkaya apardım ki, həkim dişin çəksin. Bizi Ramin həkimin yanına göndərdilər. Biləndəki biz Xocalıdanıq, ayağa durdu, bizə oturmaq üçün yer göstərdi, nəzakətlə uşağa yaxınlaşdı, ağrıyan dişinə baxıdı, dedi ki, dişi çəkmək yox,müalicə etmək lazımdır. Hər gün işdəyəm, gələrsiniz müalicə edərik. Çox alicənab,nəzakətli oğlandır. O sənin qismətindir, Aydan, adam da qismətindən qaçarmı? Təklifini qəbul et. Onunla ailə həyatı qursanız xoşbəxt olarsınız. Sənə yaraşan oğlandır, sındırma onu. Əgər anan narazıdırsa,sevgin uğrunda mübarizə apar.

Aydan rəfuqəsi ilə sağollaşıb evlərinə qayltdı.Ürəyində ikitərəfli rahatlıq yaranmışdı. Ramini bəyənməkdə səhv etməmişdi.Həm də qəti əmin oldu ki,Fidan Fuadı ürəkdən sevir.Axşam Fuadın yenə kədərli, sıxıntı içində olduğini görüb dedi:

-Fuad, özünü üzmə,mən hər şeyi bilirəm. Fidangildən gəlirəm. Fidan səni çox sevir. Bir onu gəzməyə dəvət elə,ürəyini aç. Doğrudur, insan qəlbi büllur kimidir, tez sınır. Amma Fidan səni yenə də əvvəlki məhəbbətlə sevir, sənin günahsız olduğunu bilir. Özü dedi, neçə yerdən ona elçi düşüblər, amma gələn elçilərə razılıq verməyib, deyib ki,mənim ürəyimdə birisi var, təkcə onu sevirəm. Davranışından da hiss etdim ki,o ancaq səni sevir. Sən bəxtini bir də sına.

Fuad dedi:

– Axı bacarmıram. Anam mənə başqa qızı alanda, mən onu tək qoydum, öz sevgim uğrunda mübarizə apara bilmədim. Çox zəif oldum və anam deyənə razılıq verdim. Əgər başıma belə bir hadisə gəlməsəydi, mən o nazir qızı ilə xoşbəxt olardımmı? Anamın seçiminə razılıq verəndə Fidanı birdəfəlik itirəcəyimi bilməli idim.

Aydan cavab verdi:

-Fuad, bunun özü də bir alın yazısıdır. Sən qəzaya düşdün, bir ayağını itirdin. Və hər şey yaxşılığa doğru getdi. Nazir qızının da kimliyi anama məlum oldu,səhvini başa düşdü. Anam hətta Fidandan üzr istədi. Mənə inan Fuad, düz sözümdür. Fidan sənin qismətindir, həyat yolunda qarşına çıxıb, onunla açıq danış.

… … …

Ağır cərrahiyyə əməliyatından çıxandan sonra Fuad Fidana yaxınlaşıb dedi:

-Bu gün əməliyyatımız uğurla keçdi, bir insanı həyata qaytara bildik, özü də sənin sayəndə. Xəstəmizi reanimasiya otağına yerləşdiriblər, ona baxan həkimlə tez-tez əlaqə saxlayacağam. Uzun çəkən ağır cərrahiyyə əməliyatından hər ikimiz yorğunuq. Bu yorğunluq sənin gözlərində daha çox hiss olunur, mən səni bu cür üzgün görmək istəmirəm, razı olsaydın, səninlə gedib gəzişərdik, bir az təmiz hava qəbul edərdik, dənizi seyr edə-edə yorğunluğumuzu çıxarardıq.

Fidanın yorğun, üzgün gözlərinə işartı, sevinc qığılcımı yarandı, Fuadın sözünü yerə salmayıb razılıq verdi. Maşına əyləşib şəhərin səs-küyündən uzaqda xeyli gəzdilər. Sonra gözdən uzaq yerdə əyləşdilər. Fuad Fidanın əlini əlinə aldı,qığılcım saçan bəbəklərinə baxıb dedi:

-Bağışla, Fidan,vaxtında ürəyimi sənə açmadım,sənə dəyər vermədim,qədrini bilmədim .Heç bilmirəm xəcalətindən necə çıxacağam. Ağır anlarımda sən məni atıb getmədin, gecəli-gündüzlü yanımda oldun. Həyatım boyu sənə xidmət etsəm də, əvəzini ödəyə bilmərəm.Bacarırsansa,sev- gimi qəbul elə,mənə ərə gəl,Fidan!

Fidan cavab verdi:

-İnsan sevdiyi uğrunda hər cür fədakarlıq etməyi bacarmalıdır.Bu bizim hər ikimiz üçün sınaq oldu.İnsan sevməyi bacardığı kimi sevgisini qorumağı da bacarmalıdır. Bu gündən sonra məni tək qoyma,Fuad,mən səni çox sevirəm.

Hamı Fidanla Fuadı birlikdə görməyə adət etmişdi. Fuad Fidanı hər gün Unverstitetə aparıb gətirirdi.Artıq Fidan öz xoşbəxtliyini başqalarından gizlətmirdi.

Tələbə yoldaşları billəndə ki,Fidan Fuadı sevir ağız büzüb dedilər ki, sənin kimi qəşəng bir qıza bu axsaq yaraşmır.

Fidan qızlara kəskin cavab verdi :

-Düz demirsiniz,qızlar, siz Fuadı tanımır- siniz,o,çox ağılı bir oğlandır. Mən Fuadı sevəndə o ayağını itirməmişdi. Əsas odur ki, sevgidə qüsur olmasın, onda digər qüsurlar əhəmiyyətsiz görünür. Mən Fuadın necə tanımışamsa,elə də sevirəm.

Rəfiqələri Fidanın sözündən pərt oldular, ondan üzr istəyib bir daha bu məsələyə qayıtmadılar.

Bir neçə gün keçmıişdi,Fidan universitetdə idi,rəfiqələri ilə danışıb-gülürdü.Bu zaman qızın telefonuna zəng gəldi. Telefon edən Nabat ana idi. Dedi ki, Əziz məktəbdən gəlməyib. Nərgiz müəllimə zəng vurub maraqlandı,müəlliməsi deyib ki, dərsdən çıxanda özü onu yola salıb. İki saat keçib,amma Əziz evə qayıtmayıb.

Tələbə yoldaşları Fidanın rənginin birdən –birə ağardığını,əllərinin əsdiyini görüb tez onu üzük qaşı kimi gövrəyə aldılar, təlaşla soruşdular:

-Fidan, nə oldu, birdən-birə sənə, evdə bir hadisə baş verməyib ki?

Fidan göz yaşları içində cavab verdi:

-Qardaşım… qardaşım yoxdur. Məktəbdən çıxandan sonra evə qayıtmayıb.

Tələbə yoldaşları qıza ürək-dirək verib dedilər:

-Bəlkə, harasa gedib,ya da yolu azıb, inşallah, tapılar, özünü üzmə.

Bu ara Fuaddan zəng gəldi. Telefonu açan Fidan ağlaya-ağlaya dedi:

-Fuad,Fuad, Əziz,Əziz yoxdu, məktəbdən evə qayıtmayıb.

-Sən hardasan?

-Unverstitetdəyəm, dərsdən indi çıxmışam

-Orada gözlə, bu saat gəlirəm.

Yarım saat keçmədi ki, Fuad gəlib çıxdı, Fidanı götürüb əvvəlcə orta məktəbə getdilər.Nərgiz müəllimə də məktəbdə idi,bütün məktəb bir-biri dəymışdi. Əzizin birdən-birə qeyb olmasına hamı təəcüb qalmışdır. Axı Fidanın bir kəslə əlaqəsi olmayıb, kiməsə pislik etməyib. Bakıda onun düşmənləri olmayıb.

Fuad atasına zəng edib, vəziyyəti ona danışıdı. Mürsəlov rayon hüquq-mühafizə orqanlarına göstəriş verib dedi ki, uşağın axtarışı ilə məşğul olsunlar. Aradan 15-20 dəqiqə keçmədi ki, Rayon Prokuroru və Rayon Polis İdarəsinin rəisi ilə birlikdə məktəbə gəlib vəziyyətlə tanış oldular. Fuada dedilər ki, narahat olmayın, Fidanı da götür evə gedin. Amma Əziz tapılana qədər Fidangilin ailəsini tək buraxmayın. Bu haqda lazımı yerlərə məlumat vermuşik,polis əməkdaşları da sizi nəzarətə götürəcək.

Nərgiz müəllimə ilə məktəbdən çıxıb Fidangilə gəldilır.Nabat xanım çay dəmləyib gətirdi. Nə Fuad, nə də Fidan çay içmədilər. Fidan bir anlığa Xocalı gecəsində başlarına gələn o dəhşətli səhnələri xatırladıqca gözündən yaş leysan kimi axırdı.”İşə bax o dəhşətlərdən sağ-salamat qurtarasan, belə sakitlikdə qeyb olasan”. Nabat xanım,Nərgiz müəllimə, Fuad onu sakitləşdirməyə çalışırdılar.Televiziya açıq olduğundan “Xəbərlər” proqramında Əzizin itməsi ilə bağlı məlumat verildi. Bu xəbər Fidanı, və bacısı Əzizəni daha da sarsıtdı. Aradan beş dəqiqə keçməmiş Həsənzadədən zəng gəldi:

-Qızım, narahat olma,Qoşqar müəllim yanımdadır, olanlardan məlumatım var,lazım olan yerlərə məlumat vermişəm. Daxili İşlər Nazirinin yanındayam. Axtarış üçün hər yerə göstəriş verilib. Bil ki, nazir özü bu işlə ciddi maraqlanır, axtarış əməliyyat işini isə öz üzərinə götürüb. İnşallah, qardaşın tezliklə tapıb evə gətirəcəyik. Bunu sənə mən söz verirəm, özünü üzmə. Sərdar müəllimin də bu haqda məlumatı var. Əziz tapılana qədər evdən bayıra çıxmayın.Sizin telefon nəzarətə götürülüb, onu açıq qoyun. Bir də ki, şübhəli, tanımadığınız adamlar zəng etsələr, ona cavab verin. Onları dilə tutub çox danışdırın.

Aradan xeyli keçmiş zəng gəldi, telefonu Fidan götürdü. Yad səs :

– Fidan, sənsən?

-Bəli, mənəm, Fidan.

Qardaşın Əziz bizim əlimizdədir. İstəyirsən,qardaşın sağ qalsın, onda dediyim şərtlərə əməl etməlisən.Yoxsa onu öldürəcəyik. Fidan yalvardı:

– Axı siz kimsiniz? Nə olar, adınızı deyin. Qardaşımın nə günahı var, o uşaqdır, yalvarıram sizə, dəymən ona, nə istəsəniz ona əməl edəcəyəm,nə qədər pul desəniz, verəcəyəm.

Yad adam:

-Mənə sən lazımsan, özü də bu gecə.

Fidanın bədəni uçundu, nitqi tutuldu. O başdan səs gəldi:

-Dediyim şərtlərə əməl etməsən, qardaşın Əzizin üzün bir daha görməyəcəksən? Ya sən, ya da qardaşın Əziz?

Fidan qardaşına həyatından belə keçməyə hazır idi. Çünki soy-kökündən tək bir kişi Əzuz qalmışdır.Əziz nəsillərinin davamçısı idi. Əllərini hər yerdən üzən Fidan dedi:

-Siz nə desəniz, ona razıyam, amma qardaşımı buraxın, onu öldürməyin?

Vaxt uzatmaq,həm də Əzizin sağ olduğuna
arxayın omaq üçün Fidan soruşdu:

-Qardaşımla danışa bilərəmmi?

Telefonu Əzizə verdilər. Əziz ağlaya-ağlaya bərkdən danışdı:

-Bacı,tez gəl məni apar, burda məni incidirlər, çox pis adamdırlar, hamısı da saqqalldırlar.

Fidan:

-Qorxma Əzizim, tezliklə gəlib səni qurtaracağam.

Yad adam telefonu Əzizdən alıb Fidana dedi:

-Taksiyə oturub burbaş Qanlı gölə gələrsən, mobil telefonun bağlı olsun. Əgər polislərin bundan xəbəri olsa, qardaşını işgəncə ilə öldürəcəyik. Orda səni saqqallı iki kişi qarşılayacaq. Onlar səni tanıyacaqlar,çünki əlimizdə sənin şəklin var.

Fidan geyinib evdən çıxdı və taksiyə oturub birbaş deyilən yerə gəldi.Taksidən düşəndə iki saqqallı oğlan ona yaxınlaşdı.Taksi sürücüsü çox arif adam idi.Fidanın taksiyə oturan andan həyəcan içində olmağı,tez-tez arxaya boylanmağı onun nəzərindən qaçmadı.Taksidən düşəndən sonra yaxınlaşan iki saqqallı gəncin geyimi,şübhəli davranışını onda şübhə oyatdı ,fikirləşdi ki,burda nəsə var.

Saqallılardan biri kobud şəkildə Fidanin qolundan yapışdı qara gilənar rəngli avtomobilin arxa qapısını açıb onu içəri saldı, sonra pencəyinin altında gizlətdiyi qəməni göstərib dedi:

-Əgər səsini çıxartsan, özünü ölmüş bil.

Taksi sürücüsü siqnal verib maşından düşdü, onlara fikir vermirmiş kimi avtomobili idarə edən o biri saqqallıya yaxınlaşıb dedi:

-Qardaş, mən taksi sürücüsüyəm, avtomobilin mühərrikini işə sala bilmirəm. Bəlkə,sizdə ehtiyat burğac ola?

Sükan arxasında əyləşən saqqallı sürücü kobud səslə cavab verdi:

-Bizim vaxtımız yoxdur,tələsirik.

Taksi sürücüsü bir söz deməyib geri qayıtdı ,guya maşınla məşğul olmağa başladı, bir anlıq maşınla qurdalanıb qorxmadan taksiyə əyləşdi,uzaqlaşan saqqallıları təqib etməyə başladı.

Onlar Fidanı Qusar rayonuna, meşəlik olan bir yerə apardılar. İnsan ayağı dəyməyən sıx meşəliyin içində balaca bir budka vardı. Saqqallılar maşını saxlayıb Fidanı yerə düşürdülər.

Avtomobildən düşdü Fidan ətrafa göz gəzdirdi, hər tərəf sıx ağaclığa bürünmüşdü, buradan quş belə uça bilməzdi. Bir söz demədən taxta budkaya tərəf addımladı. Budkanın içindən yekəpər bir oğlan çıxdı, Fidanı qarşılayıb kinayə ilə dedi:

-Demək, sənsən Fidan xanım, Fuad doktorun sevgilisi? Nə gözəl qızsan, malades zövqünə, Fuad doktor…

Qəzəbi içində boğan Fidan fikirləşdi:”Allahım bizi erməninin əlindən qurtarıbsa,burda da qoruyar,odur ki,təmki-

nini pozmadan cavab verdi:

-Bəli, mənəm, Fidan. Siz kimsiniz, məndən nə istəyirsiniz? Qardaşımı hardadır? Siz onu hansı səbəbəblərə görə oğurlayıb bura gətirmisniz?

Oğlana Fidanın dikbaşlığı yer elədi,qıza möhkəm şillə vurdu”.

-Kəs səsini, küçük, İndi bilərsən ki, mən kiməm? Kliçkam “Kaban”dır, biz ancaq “razborka” aparırıq, bizim dediyimizə əməl etməyənin yeri cəhənnəmdir.

Yıxıldığı yerdən güclə qalxan Fidan dedi:
-Mən sizi tanımıram, siz bizdən nə istəyirsi-

niz? Yalvarıram sizə, nə qədər pul istəsəniz verərəm, bu haqda heç kəsə demərəm. Mən özüm Xocalıdanam, nəslimizdən tək qardaşım qalıb, siz Allah, qardaşımı verin, çıxım gedim.

Kaban qızın çənəsindən yapışıb gözlərinin içinə baxaraq dedi:

-Sən bu gecəlik mənimlə olacaqsan? Deyilən kimi da varsan? Gözəlsən. Fuadın zövqü heç də pis deyilmiş, sənin kimi gözəl bir mələyi kiməsə vermək olarmı? Bu gecə mənə qonaqsan, məharətini göstər,görüm,Fuadı necə razı salacaqsan? Sonra qardaşının məsələsinə baxarıq, ha, ha…

Qorxudan gözləri alacanmış Fidan bir anlıq nəsə fikirləşib dedi:

-Yaxşı, mən sizin bütün dediklərinizə əməl etməyə hazıram. Ancaq bir şərtim var. Əvvəlcə, qardaşımı mənə göstərin, görüm sağdırmı?

O biri otaqdan Əzizi gətirdilər. Fidan Əzizi bağrına basıb ana balasını qoxlayan kimi qoxladı, ağlaya-ağlaya dedi:

-Qorxma, qardaşım, tezliklə səni buradan qurtaracağam, evimizə gedəcəyik.

Sonra uşağı Fidanın əlindən alıb o biri otağa apardılar.

Taksi sürücüsü avtomobilini yüz metr aralıda, xəlvəti bir yerdə gizlədi, yerdən əlinə bir odun parçasını götürdü, budkanın yaxınlığındakı iri gövdəli palıd ağacının arxasında gizləndi,məqam gözləməyə başladı, Aradan bir neçə dəqiqə keçmiş bayaq gördüyü yekəpər otaqdan çıxdı, cangüdənlərinə dedi, şəhərdə işim var, bir azdan qayıdacağam,qızı gözdən qoymayın . Əgər sözünüzə baxmasa, əl-qolunu stola bağlayın.

Kaban xarici maşına minib getdi. Fidan iki nəfər əli silahlı saqqallı ilə qalmışdı. İçəridən Fidanın qışqıra- qışqırqa deyirdi:

-Yalvarıram sizə. Nə olar, qardaşımı verin, biz çıxıb gedək.

Saqqallılardan biri dedi:

– Əgər sakit olmasan ,qardaşını güllələyə- cəyik.

Qorxudan Fidan susmaq məcburiyyətində qaldı.

Aradan xeyli vaxt keçdi. Saqqallılardan biri əlində vedrə həyətə çıxıb taksi sürücüsü gizlənən palıd ağacının yanından beş-on metr qabağa, bulağa sarı getdi. Bunu görən sürücü özünü itirməyib” yaxşı fürsətdi, onu yaxalayacağam”,- dedi. Saqqallı aşağa əyililib vedrəni bulağın gözünə tutub su doldurarkən taksi sürücüsü ehmalca yaxınlaşıb əlindəki odun parçasını var gücü ilə arxadan onun peysərinə endirdi. Saqqalı huşunu itirərək arxası üstə yıxıldı və başından qan bulaq kimi axmağa başladı. Sürücü onun gödəkcəsini əyninə geydi, sonra vedrəni su ilə doldurub budkaya sarı getdi. İçəri daxil olanda gördü ki,o biri saqqallı arxası ona tərəf stolda əyləşib pivə içir,tapançasını da yanına qoyub. Fidan lal-dinməz oturmuşdu . Sürücü asta-asta qabağa getdi və arxadan əlini onun çiyninə , qoydu,sonra sağ əlini çənəsinin altına keçirib boynunu qəfildən var gücüylə burub sındırdı. Saqqallı küçük kimi səs çıxardaraq yerə yıxıldı.

-Bacı, tez olun gedək,bir azdan onlar gələcəklər. Nə qədər ki, duyuq düşməyiblər, aradan çıxaq.

Fidan sürücünü tanıdı . Əzizi o biri otaqdan götürüb maşına tərəf gəldilər. Taksiyə əyləşib sürətlə oradan uzaqlaşdılar.Artıq taksi hadisə yerindən uzaqlaşmışdı.Təhlükə sovuşmaq üzrə idi. Fidan taksi sürücüsündən onun kimliyini və həyatını bu cür ağır bir təhlükəyə atmasının səbəbini soruşdu.

Sürücü cavab verdi:

-Adım, Əlidir. Qarabağ müharibəsi iştirakçısıyam, ağdamlıyam. Bədənimdə hələ də güllə qəlpələri mənimlə “yoldaş”lıq edir. Çox qanlı döyüşlərdə iştirak etmişəm. Müharibədə kəşfiyatçı olmuşam. O qədər qanlı hadisələr görmüşəm, həyatımı ağır təhlükələrə atmışam, onda ölüm də yaddan çıxır. Bu hadisə onun yanında nədir ki… Döyüşçü dostlarım mənə “Pələng” deyə müraciət edərdilər. Baxmayaraq, bədənimdə beş güllə yarası var, hələ də gücüm yerindədir, yataxanada məskunlaşmışıq, avtomobilimlə “taksovat”lıq edib ailəmi bir təhər dolandırıram.

Fidan Xocalıdan olduğunu və başına gələn müsubətləri yol boyu sürücüyə danışdı.

Qızın dərdinə acıyan sürücü dedi:

-Heyif o torpaqlardan, heyif Əlif Hacıyevdən, o mənim ən yaxın dostum idi. Həmin gecə Xocalı köməksiz qaldı. Biz köməyə gedəndə artıq gec idi. Əlif dəstəsi ilə birlikdə şəhid olmuşdu. Xocalı isə işğala məruz qalmışdı. Yalnız bir neçə sakini azad edə bildik.

Əli Fidanı evlərinə çatdrdı.Nabat xanımın, Nərgiz müəllimənin həyəsanı sevinclə əvəz olundu.Fuad,Aydan özlərini tez Fidangilə çatdırdılar.Aydanla Fidan bir-birinə sarılıb ağlaşdılar. Hamı Əzizi öpür,diqqətlə yoxlayırdılar ki,uşaga xətər toxunub,yoxsa yox.

Bu dəmdə Həsənzadə,Qoşqar müəllim, Sərdar müəllim, prokuror və polis rəisi ilə birlikdə içəri daxil oldu.Fidan başına gələn əhvalatı onlara danışıb dedi ki, əgər Əli olmasa idi, mənə təcəvüz edib hər ikimizi öldürəcəkdilər. Əzizi saqqallılar oğurlayıb Qusar rayonuna meşəyə aparmışdılar. Başçılarının adı “Kaban” ləqəbli bir ləzgidir.

Həsənzadə Əlini tanıdı, uşaqlıq dostları qucaqlaşıb öpüşdülər. Sonra üzünü gələn qonaqlara, prokurora tutub dedi:

– Əli deyil, o “Pələngdir”dır. Ağdamda qonşumuz olub. Uşaqlıq illərimiz bir keçib, o da mənim kimi sözə baxan olmayıb, çox dəcəl uşaq idi.Qarabağ döyüşlərində “Pələng” ləqəbini qaznıb. Nə qədər erməni əsgərini, texnikasını məhv edib. Adı gələndə erməni əsgərləri zağ-zağ əsərdi. İnşaallah, gələcəkdə Əlinin və onun döyüşçü dostlarının əfsanəvi qəhrəmanlığından bəhs edən bir roman yazacağam. Təsadüfə bax, Əlini çox soraqlamışam, axtarırdım, amma tapa bilmirdim. Biz gərək belə görüşməyəydik. Əli bu dəfə də həyatını oda atıb, sücaət göstərib. Birinci dəfə doğma torpağının azadlığı, müdafiəsi uğrunda gedən qanlı döyüşlərdə. İkinci dəfə isə doğma torpağından didərgin düşmüş iki insanın həyatını xilas edəndə.

Müstəntiq izahat almaq üçün Əzizi dindirmək istədi,hələ də baş verənlərin təsirindən qurtula bilməyən Əziz əvvəlcə tutuldu bir söz deyə bilmədi. Fidan onu sakitləşdirib dedi ki, Əziz, qorxma, hər şeyi olduğu kimi danış, qoy səni aldadıb aparanlar qanun qarşısında cavab versinlər. Əziz başına gələn hadisəni olduğu kimi danışdı:

-Dərsimiz qurtarmışdı, məktəbin həyətində bacımı gözləyirdim. Bir qadın mənə yaxınlaşdı, salam verdi , saçımı tumarlayıb dedi:

– Əziz sənsən?

Cavab verdim:

-Bəli.

-Nə qəşəng oğlansan sən? Gəl tanış olaq, mənin adım Şəfəqdir, Fidanın rəfiqəsiyəm. Məni Fidan göndərdi ki, səni evinizə aparım, mən də sizə gedirəm.

-Axı məni bacım Əzizə aparır, indi dərsdən çıxacaq. Fidan mənə tapşırıb ki, Əzizədən başqa yad, tanımadığın adamla məktəbdən çıxma. Mən Əzizəsiz getməyəcəm, axı sizi tanımıram, gözləyək bacım da gəlsin. İndi dərsdən çıxacaq.

Şəfəq şirin dilini işə salıb dedi:

-Əziz,özləri sənə deməyiblər ki,narahat olmayasan.Əzizə xəstələnib dərsdən tez çıxıb evə gedib,Fidan da onu həkimə aparıb. Mənə zəng vurub xahiş etdi ki,səni öz maşınımla evinizə aparım. O, məni avtomobilində qabaqda -öz yanına oturtdu. Sonra maşını sürdü, məni şirin dilə tutub, söhbətə başımı qataraq uzaq, tanımadığım yerlərlə aparanda dedim, axı bu yol evimizə getmir, istədim qışqıram, arxadan bir saqqallı oğlan bıçağı çıxarıb boğazıma dirəyib dedi, əgər səsini ucaltsan, başını bu bıçaqla üzəcəyəm. Qorxumdan danışmadım və məni uzaq yollrla meşəyə apardılar.

Müstəntiq dedi:

-O qızın şəkilini sənə göstərsəm, onu tanıyarsanmı?

-Əlbəttə.

Müstəntiqin əlindəki şəklə baxıb Əziz onu qaçıranın Şəfəq olduğunu təsdiqlədi.

Hadisədən xəbər tutan Respublika Prokuroru, Daxili İşlər Nazirliyi ilə birlikdə yubanmadan xüsusi təyinatlılardan, maskalılardan ibarət əməliyyat qrupu təşkil etdilər. Azərbaycanla sərhəd ölkələrə gedən bütün yolların nəzarətə götürülməsi barədə əmr verildi. Özlərini hadisə yerinə çatdıran qara maskalılar budkanı mühasirəyə alıb içəri daxil oldular.Yaralı saqqallı başı ,sifəti qanlı vəziyyətdə çarpayıda uzanmışdı. İstədi ki, ayağa qalxsın, silahı götürüb atəş açsın, amma fürsət olmadı, artıq gec idi. Maskalılar tez onu tutub tərk-silah etdilər və Kabanın kimliyini, harda olduğunu soruşdular. Saqqallı əvvəlcə cavab vermək istəmədi. Xüsusi təyinatlıların komandiri onu başa salmağa çalışıb dedi ki, əgər Kabanın yerini deməsən, səni ağır cəza gözləyir. Hər şeyi açıb danışsan, cəzan yüngülləşə bilər.

Yaralı başqa çıxış yolu olmadığını görüb dedi:

-Məni öldürməyin, hər şeyi sizə danışacağam. Kaban böyük bir mafiyanın başçısıdır. Bir ucu Dağıstana, o biri ucu Saratova kimi gedib çıxır, indilərdə qayıdacaq, çox təhlükəli adamdır, onu tutmaq heç də asan olmayacaq, Rusiyadan belə çalışıblar ki, onu tutsunlar, amma bacarmayıblar. Çalışmışam ki, yaxamı ondan uzaqlaşdırım, amma mümkün olmadı. Çünki onun toruna düşən bir daha o tordan çıxa bilmir.

Bir saatdan sonra Kaban dəstəsi ilə gəldi, maşından düşmək istəyəndə yerdə qan izlərini gördü. Cəld avtomat silahını götürüb meşəliyin içi ilə qaçmaq istədi,amma artıq gec idi, hər tərəfdən polis təyinatlıları onları mühasirəyə almışdılar. Kaban belə tezliklə təslim olmaq istəmədi. Ağaclardan birinin arxasında gizlənib xüsusi təyinatlılara atəş açdı. Maskalıların atdığı sərrast güllələrdən Kabanın cangüdənləri qətlə yetirildi, polis təyinatlılarından ikisi yaralandı. Artıq Kabanın gülləsi tükənmişdi, avtomat silahını kənara atıb tapança ilə atəş açırdı. Polislər Kabanı diri tutmaq istəyirdilər. Xüsusi təyinatlılardan biri gizlincə arxadan sürünə-sürünə ona yaxınlaşdı. Qəfildən üstünə atılıb onu tərk-silah etmək istəyəndə Kaban cəld əlindəki tapança ilə kortəbii şəkildə dalbadal atəş açdı.Açılan güllələrdən yüngül yaralan xüsusi təyinatlı özünü itirmədi, Kabanın üstünə atıldı və aralarında əlbəyaxa döyüş başladı. Xüsusi təyinatlıların digər əməkdaşları köməyə yetişib Kabanı tutdular ,qollarına qandal vurub apardılar.

Ertəsi gün Fuad Fidangili evlərinə qonaq dəvət etdi. Qapını Qəmər xanım açıb onları gülərüzlə qarşıdı:

-Mənim əzizlərim, xoş gəlmisiniz. Şükür Allaha, bəlalar tezliklə bizdən sovuşdu. Yenə də bir yerdəyik.

Salamlaşıb Nabat xanımı, Fidangili otağa, süfrə başına dəvət etdi. Qəmər xanım ləzzətli yeməklər bişirmişdi. Süfrə arxasında əyləşib Nabat xanımın şirin söhbətlərinin müşayiəti ilə yeyib-içdilər. Aydan Fidanı öz otağına apardı,Raminlə söhbətləşdiyini,bir həftəyə elçilərini göndərəcəyini dedi.

Şamilov işdən azad edildi. Şəfəq isə qaçıb xarici ölkələrin birində gizlənsə də, İnterpolun vasitəsi ilə tutulub Bakıya gətirildi, 10 il müddətinə azadlıqdan məhrum edildi.Kaban Rusiya vətəndaşı olduğu üçün öz ölkəsinə təhvil verildi.

Bir neçə gündən sonra bütün bu baş verənlər mətbuatda geniş yer almışdı. Həsənzadə “Vicdan” qəzetində Pələngin əfsanəvi qəhrəmanlığından böyük bir məqalə yazmışdı.

… … …

Mürsəlov qərara gəldi ki, bu payız Fuadla Fidanın toyunu eləsin. Ona görə də,onları nişanlamaq istədi. Amma Fidan razılıq verməyib dedi:

-Mənim də böyüklərim var, zəhmət çəkib Nabat anaya,Qoşqar əmiyə,Həsənzadəyə, nazir müavini Sərdar Kərəmova elçi göndərib razılıq alın, sonra. Onların xeyir-duası olmadan biz evlənə bilmərik.

Buna sevinən Mürsəlov axşam süfrə başında üzünü Qəmər xanıma tutub dedi:

-Bilirsən, ay arvad, biz kimlərlə qohum oluruq? Səhiyyə Nazirinin müavini Sərdar həkim və “Vicdan” qəzetinin baş yazarı tanınmış yazıçı Həsənzadə ilə. Həsənzadə həm də mənim ən yaxın dostumdur. Hər ikisi çox hörmətli və alicənab kişilərdir. Amma sən məni gör kimlərə calayırdın? Yaxşı ki, sən deyən baş tutmadı, yoxsa dostların yanında biabır olardım. Üstəlik Həsənzadə məni “Vicdan” qəzetində rüsvay edəcəkdi. Gəlinimiz dedi ki, həmin şəxslər ona atalıq qayğısı göstəriblər. Onların razılığı, xeyir-duası olmadan Fidana ərə getməyəcək.

Mürsəlov zəng vurub Sərdar həkimlə Həsənzadəni xəbərdar etdi. Həsənzadə Qoşqar müəllimə tapşırdı ki,təşkilatçılıq səninlə Nərgiz xanımın üzərinizə düşür.Madam ki, Fidan bizi özünün böyüyü hesab edir ,elə etməliyik ki,hər şey onun ürəyincə olsun.

Nişan Nabat ananın istəyi ilə onların kiçik həyətində oldu.Yığcam və xudmani məclis təşkil olunmuşdu.Sakit müəllimin gətirdiyi Şəki halvası çay süfrəsinin bəzəyi oldu.Sakit müəllimin arvadı Fidana böyük bir xalça hədiyyə gətirmişdi.Biləndə ki,xalçanı Məryəm xanım öz əli ilə toxuyub Qəmər xanımın gözləri güldü.Bu,Mürsəlovun nəzərindən qaçmadı,odur ki,zarafatla dedi:

-Qəmər xanım ,rəfiqələrinlə danışmaq üçün mövzu var.

Qəmər xanım ərini incik nəzərlə süzüb dedi:

-Ay Gəray,bu gün də gərək məni sancasan.

Fidan yerindən qalxıb Qəmər xanımı qucaqladı və dedi:

-Xahiş edirəm,mənim Qəmər anamın xətrinə dəyməyin.

Mürsəlov sifətinə guya pərt görkəm verib dedi:

-Gördünmu,Fuad? Yaman tez qadın həmrəyliyi yaratdılar.Bacın gedəcək,təsəv-vür elə,bu iki qadının əlində günümüz necə keçəcək.

Fuada üzüyü Nərgiz xanımın zövqünə uyğun Qoşqar müəllim almışdı.Üzüklər taxıldıqdan sonra Qəmər xanım qayınanasından qalma üzüyü Fidana hədiyyə etdi.

Nişandan bir ay keçməmiş Fidanla Fuadın toyları oldu. Bir ildən sonra onların əkiz oğlanları dünyaya gəldi. Həyat öz axarı ilə davam edirdi.Fuad tezliklə müdafiə edib alimlik dərəcəsi aldı, qısa bir zamanda tibb aləmində yenilik gətirdi və dünyada tanındı.Bakıda ayrıca klinika açdı.Fidanla birlikdə klinikanı çalışdırırdılar.

Əzizə artıq universitet tələbəsi idi,Əziz

11-ci sinifdə oxuyur,həm də Hərbi Akademiyaya daxil olmağa hazırlaşırdı. Həsənzadə böyük vəzifəyə irəli şəkilmişdi. Qoşqar müəllim isə başqa qəzetə redaktor təyin edilmişdir. İşlərin çoxluğundan köhnə tanışlar çox az-az görüşürdülər.

Bir dəfə bayram tədbirlərinin birində təsadüfən Həsənzadə ilə Sərdar Kərəmov eyni məktəbə dəvət olunmuşdular. Köhnə dostlar bu görüşdən məmnun halda şagirdlərin çıxışlarını dinləyirdilər.Səhnəyə eyni geyimdə iki oğlan uşağı çıxdı.Aparıcı elan etdi:

-İndi də gəlin əkiz qardaşlar Aqil və Sərdarın ifasında “Azərbaycan əsgəri”şeirini dinləyək.

Həsənzadə ilə Sərdar Kərəmov bir-birilərinin üzünə baxdılar. Aqil müəllim dedi:

-Tədbirin axırını gəzləyək,burda bir sirr var.

Tədbir bitəndən sonra oğlanları yanlarına çağırıb valideynlərinin kimliyini soruşdular.Biləndə ki, Fuadla Fidanın uşaqlarıdırlar, hər şey onlara aydın oldu. Uşaqlardan bütün yenilikləri öyrəndilər,onlara kim olduqlarını dedilər.Məlum oldu ki,uşaqlar onları qiyabi olaraq tanıyırmışlar.

Ayrılanda Həsənzadə də,Sərdar müəllim də qol saatlarını hərə öz adaşına hədiyyə verdi.Hər iki tərəf tanışlıqdan məmnun halda evlərinə yollandılar.
Həsənzadə və Sərdar Kərəmov öz maşınlarına əyləşib vəzifə postlarına qayıdırdılar.Hər ikisi eyni fikirdə idilər:”Həyatda heç nə əvəzsiz qalmır.Hər kəs öz əməllərinin qarşılığını vaxtında alır”.

Müəllif: Qələndər Xaçınçaylı

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru


Aida Qasımova – Alim

PROFESSOR AİDA QASIMOVA HAQQINDA

Qasımova Aida Şahlar qızı – Bakı Dövlət Universitetinin “Ərəb filologiyası” kafedrasının professoru, filologiya elmləri doktoru. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyinin “Ədəbi mərasimlər və nəşrlər” şöbəsinin müdiri.

QISA ARAYIŞ
2 iyun 1957-ci ildə Ağdam şəhərində anadan olmuşdur. 1975-ci il-1980-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin ərəb filologiyası şöbəsində təhsil almışdır və universiteti fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 1980-ci il – 1983-cü illərdə ADU-nun Şərqşünaslıq fakültəsində baş laborant, 1983-cü il-1986-cı illərdə həmin fakültənin aspiranturasında təhsil almışdır. 1986-cı il -1987-ci illərdə ADU-nun Elmi Kitabxanasında kitabxanaçı, 1987-ci il-2003-cü illərdə ADU-nun (BDU-nun), Şərqşünaslıq fakültəsində müəllim, baş müəllim, 1995-ci il-2005-ci illərdə dosent, 2005-ci ildən Bakı Dövlət Universitetinin “Ərəb filologiyası” kafedrasının professoru, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyinin “Ədəbi mərasimlər və nəşrlər” şöbəsinin müdiridir.
Azərbaycan, ərəb, ingilis və rus dillərini bilir.

Elmi fəaliyyəti
1989-cu ildə Moskvada, SSRİ Elmlər Akademiyası]]nın Şərqşünaslıq İnstitutunda “Ərəb ədəbiyyatında məqamə janrının yaranması” mövzusunda namizədlik (PhD), 2001-ci ildə AMEA-nın Ədəbiyyat İnstitutunda “Quran qissələri XIV-XVI əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatının ideya bədii qaynaqlarından biri kimi” mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir.

Elmi əsərləri
Professor Aida Qasımova 5 monoqrafiyanın, 86 elmi məqalənin müəllifidir. Əsas tədqiqat sahəsi ərəb ədəbiyyatı, Azərbaycan ədəbiyyatı, İslamaqədərki əqli-mənəvi durum, Quran və poeziya və s.dir. Əsərləri tanınmış yerli və xarici jurnallarda çap olunmuşdur.

Kitabları

  • 14-16-cı əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatı və Quran qissələri (monoqrafiya), Bakı, BDU, 1998,430 səh, təkrar nəşr, 2005
  • Füzuli yaradıcılığında Quran rəvayətləri (monoqrafiya), Bakı, BDU, 1995,195 səh
  • Məhəmməd peyğəmbərin meracı (kitab), Bakı, Yaziçı nəşriyyatı, 1994, 105 səh
  • Cahiliyyət ərəblərinin əqli-mənəvi durumu,( monoqrafiya) Bakı, Elm nəşriyyatı, 2007, 235 s
  • Средневековая арабская плутовская новелла, Баку, 2007, 157 с
  • Nawabiğ Nahdat al-Islam, Dirasat fi siratey al-Mütənəbbi va Bədi əz-Zaman əl-Həmədani, (İslam İntibahının nəhəngləri,əl-Mütənəbbi və Bədi əz-Zaman əl-Həmədaninin tərcümeyi-halı), Bakı, 2013, 149 səh

Elmi məqalələri 
1983-cü ildən bu günədək respublika və beynəlxalq səviyyəli qəzet və jurnallarda, toplularda onlarla elmi məqalə dərc etdirmişdir.

“The Sabians as one of the Religious Groups in pre-Islamic Arabia and Their Definition through the Qur’an and Medieval Arab Sources”, (Sabilər islamaqədərki Ərəbistan dini qruplarından biri kimi: Sabi təliminin Quranda və Orta əsr ərəb mənbələrindəki izahı) ”ARAM Periodical,” Oxford University,  (say 22,  2010) səh. 243-261.

“Acquaintance with the Mystery of Heavens in Ancient Arabia””,” (Qədim Ərəbistanda görlərin misteriyası ilə tanışlıq) ”Written Monuments of the Orient (Pismennie Pamyatniki Vostoka)”, Sankt Peterburq, (say 14, 2011,), 14/1, səh. 55-65.

“Eyebrows”, ”Islamic Images and Ideas”, ”Essays on Sacred Symbolism,” (“Qaşlar”, ”İslam obraz və ideyaları: Müqəddəs simvolizmə dair oçerklər”), , Dr. John Andrew  Morrow-nun redaktəsi ilə, USA  McFarland, 2013, səh. 169-183.

“The Hair on my Head is Shining, Qur’anic Imagery of the Curl in Classical Azeri-Turkic Sufi Poetry”(“Saçlarıma şölə düşdü” Klassik azəri türk şerində saçların vəsfi), ”Journal of Qur’anic Studies, 15.1 (2013),” Edinburgh University Press, Centre of Islamic Studies, səh.67-99.

“Models, Portraits and Signs of Fate in Ancient Arabic Tradition”, (Qədim ərəb ədəbiyyatında talenin model, portret və əlıamətləri), ”Journal of Near Eastern Studies”, (say, 732014, October), Chicago University Press, 73/ 2, səh. 319-340. Thomson Reuters tərəfindən indeksləşib.

“”If All the Trees on Earth Were Pens”: A Survey of the Qur’anic Symbolism of the Pen in Medieval Azeri Turkic Sufi Poetry”,(Əgər bütün ağaclar qələm olsaydı: Orta əsrlər azəri türk sufi poeziyasında qələmin Quran simvolizminə bir baxış)  ”Journal of Turkish Literature”, Bilkənt Universiteti, Türkiyə, ”(”say11, 2014), səh. 7-33.

“Marginal Discourses of Arabic Poetry, A Case Study of the Baku Manuscript, “”Taj al-Lughah wa-Sihah al-Arabiyyah”” by Abu Nasr Ismail ibn Hammad al-Farabi al-Jawhari”, (Ərəb ədəbiyyatına dair haşiyə yazıları, Əbu Nəsr İsmail ibn Həmmad əl-Farabi əl-Cövhərinin “Tac əl-luğa va Sihah əl-arabiyyə əsərinin Bakı əlyazma nüsxəsi), ”Journal of Arabic Literature”, Brill, Leiden (say 46, 2015),46/1, səh. 1-33. Thomson Reuters tərəfindən indeksləşib.

“Red Terror against Islamic Manuscripts: The Case of the Manuscript Collection of Salman Mumtaz””,” (İslam əlyazmalarına qarşı qırmızı terror, Salman Mümtazın əlyazma kolleksiyası barədə araşdırma), ”Journal of Islamic Manuscripts”, Brill, Leiden, (say 6, 2015), səh. 17-46. Web of Science tərəfindən indeksləşib.

“Qur’anic Symbolism of the Eyes in Classical Azeri Turkic Poetry”, (Klassik azəri türk şerində gözlərin Quran simvolizmi), ”Oriens”, Brill, Leiden (say 43, 2015), 43/ 1-2, səh. 101-153. SCOPUS tərəfindən indeksləşib.

“Traditional Qur’anic images in Depiction of the Curl in Classical Azeri Turkic Sufi Poetry (Rope, Shackles, and Thread)” (Klassik azəri türk sufi poeziyasında saçların vəsfi ilə bağlı ənənəvi obrazlar) ”Şərq xalqaları ədəbiyyatı, ənənə və müasirlik, professor Aida İmanquliyevanin anadan olmasının 75 illiyinə həsr olunmuş beynəlxalq konfrans”, Bakı, Elm, 2014, səh 180-184.

“Beyn ‘l-haqaiq wa ‘l-akadhib fi laqab al-Mutanabbi”, (Əl-Mütənəbbinin ləqəbi barədə həqiqətlər və yalanlar arasında), ”al- Bəyan”, Kuveyt Yazıçılar İttifaqının orqanı, əl-Kuveyt, Noyabr, (say 388, 2002) səh. 41-49.

“Al-makhtutat al-arabiyya fi Baku”, (Bakıda Ərəb əlyazmaları)”,” ”al-Faisal”, əl-Riyad, (323, 2003), səh. 50-69.

“Al-mə‘ani al-qur’aniyya fi ‘l-ş‘ir al-klassikiyyi al-əzərbəycəniyyi”, (Klassik Azərbaycan şeirində Quran mənaları), ”əl-Ədəb əl-Islami,” əl-Riyad, (say 37, 2003) səh. 78-83.

“Min əl-rumuz əl-məxfiyya ilə əl-həvadis al-vaqi‘yiyyə: Təəmmulat haulə ”al-Məhzələ əl-Mamlukiyyə” li Fikri Nəqqaş”, (Gizli rəmzlər və real hadisələr: Fikri Nəqqaşın “Məmluk komediyası” pyesi ətrafında düşüncələr) ”əs”-”Saqafa əl- Cədidə”, Qahirə, (say 126, 2004) səh. 29-34.

“Dahaya əl-irhab əl-ahmar”, (Qırmızı Terror Qurbanları) ”al- Faisal”, əl-Riyad, (341, 2005) səh. 44-63.

“Mə’sat Ziyad ibn Əbihi min xiləl əl-tarix va saykolociya” ”Ibda‘” (“Ziyad ibn Əbihi” faciəsi tarix və psixologiya müstəvisində), (say 4, 2007),Qahirə, pp.164-170.

“Nahda əl-Isləm va əl-zuruf əl-muvakab ləhə””,”  (İslam intibahı və onun yarandığı şərait), ”İbn Rüşd,” İbn Rüşd İnstitunun jurnalı, Niderland, (say 3, 2011) səh. 42-67.

 “Атрибуты суфизма в религиознокультурной системе доисламских арабов: Хирка”,  Filologiya məsələləri, AMEA, Əlyazmalar İnstitutu, Bakı, 2002/2, səh.351-359.

Мифопоэтика доисламской поэзии”, ”Şərq Filologiyası məsələləri”, AMEA, Şərqşünaslıq İnstitutu, Bakı, 2007, səh. 3-64.

Оккультные науки и ясновидение в древней Аравии”, ”Şərq Filologiyası məsələləri”, AMEA, Şərqşünaslıq İnstitutu, Bakı, 2007, səh. 5-30.

“Мистика жертвоприношения в древней Аравии”, ”Восточная коллекция”, (say 4, 2010) Moskva, səh. 79-84.

“Антропогоническое мышление в доисламской арабской поэзии “ ”Четки” , (say 4, 2010) Moskva, səh. 135-142.

“Предтечи макамного жанра в арабской литературе )в свете изучения средневековых арабских источников(”, ”Dil ve Ədəbiyyat”, BDU, (say 91, 2014), III, səh.134-139.

Beynəlxalq simpozium, konfrans və seminarlarda iştirakı

”“Marginal Discourses of Arabic Poetry, A Case Study of the Baku Manuscript “”Taj al-Lughah wa-Sihah al-Arabiyyah”” by Abu Nasr Ismail ibn Hammad al-Farabi al-Jawhari” (Ərəb ədəbiyyatına dair haşiyə yazıları: Əl-Cövhərinin “Sihah” lüğətinin Bakı nüsxəsi),” Autograph/holograph and Authorial Manuscripts in Arabic Script, Lyej (Liege) Universiteti, Belçika, 10-11 Oktyabr, 2013.

 “”Some Chefs-d’oeuvre of  Azerbaijani Institute of Manuscripts Library”” (”Azərbaycan Əlyazmalar İnstitutu kitabxanasının bəzi şedevr əlyazmaları)” ”’7th Islamic Manuscript Conference: “Islamic Manuscripts in South and Southeast Asia”,”’ Cambridge University, UK, 12-14 İyul, 2011

“The Azerbaijani Contribution to the Classical Arabic Literary Tradition” (With Special Reference to Sufi Literature) , “Klassik Ərəb ədəbiyyatına Azərbaycanın töhfəsi”: Sufi ədəbiyyatına xüsusi istinadla”” ”’Conceptualizing Literary History: Foundations of Arabic Literature”’ Yale University, ABŞ, 16-17 Aprel, 2010

 “Worships, beliefs and traditions connected  with fire in pre-Islamic Arabia and Zoroastrianism”” ”'(İslamaqədərki Ərəbistanda odla bağlı inanc və etiqadlar və Zoroastrizm) ARAM Society for Syro-Mesopotamian Studies – 28th International Conference: Zoroastrianism in the Levant”’ Oxford University, UK, 5-7 İyul, 2010

”“Time, Fate, Predestination and Divine Judgment in the Early Arabian tradition”” ”'(””’Qədim ərəb ədəbiyyatında zaman, tale, alın yazısı və Tanrı məhkəməsi anlamları)” ”’Mirror Images,”’  Villanova Universiteti, ABŞ, 1-4 Aprel, 2009

Практика предсказаний (экстиспиция, авгурия, физиогномика) и толкование сновидений в доисламской Аравии,  юбилейная научная конференция «От ”Азиатского музея” к Институту восточных рукописей РАН», 8-12 Dekabr, 2008

“Quranization of Memory and its Impact on Medieval Azerbaijani Art and Literature”” ”'(Yaddaşın quranlaşması və onun orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatına təsiri) Qur’anic Frameworks for Society: Islam, Multiculturalism, Pluralism and Peace”’ United Kingdom, 16-17 İyun,  2008

“Ərəb dilində işlənən  idiomların açılmasının tədris prosesində əhəmiyyəti: əsa ilə bağlı idiomlar”, Qeyri-ərəblərə ərəb dilinin tədrisi məsələlərinə müasir baxış Qafqaz universiteti, Bakı, 1-2 May, 2008

Pedaqoji fəaliyyəti
Professor Aida Qasımova elmlə yanaşı, təhsilin inkişafında da böyük xidmətləri var. Alimin pedaqoji fəaliyyəti Azərbaycan Dövlət Universitetinin (Bakı Dövlət Universiteti) Şərqşünaslıq fakültəsi ilə bağlıdır. 80-cı illərdən etibarən Şərqşünaslıq fakültəsində müəllim, baş müəllim, 1995-2005-ci illərdə dosent, 2005-ci ildən fakültənin “Ərəb filologiyası” kafedrasının professorudur.

Mükafatları

  • Əbdüləziz Səud əl-Babtinin “İmam Buxarinin nəvələri üçün” mükafatı, 1998
  • Qlobal Fakültə mükafatı (ABŞ), 2013
  • Elios Xeyriyyə Fondunun mükafatı, 2016

Elmi qurumlarda və redaksiyalarda üzvlük

  • İslam Əlyazmaları Assosiasiyasının (Böyük Britaniya) üzvü
  • İbn Rüşd jurnalının redaksiya heyətinin üzvü (Hollandiya)
  • “Qafqaz” jurnalının redaksiya heyətinin üzvü (Qafqaz Universiteti)

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Sürəyya Ağaoğlu

Sürəyya Ağaoğlu haqqında

Türkiyənin öncül və başarılı qadınlarından danışılanda ilk adı çəkilən, fəxrlə anılan qadınlardan biri də Sürəyya Ağaoğludur. Sürəyya Ağaoğlunun adı Türkiyədə ilk qadın vəkil, qadın və uşaq hüquq müdafiəçisi kimi tarixə düşüb. O, İstanbul Universitetinin Hüquq fakultəsinə daxil olan ilk qız, Türkiyə tarixində ilk qadın vəkildir.

Sürəyya Ağaoğlu 1903-cü ildə hal-hazırda Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunan Azərbaycanın Şuşa şəhərində, Qarabağda anadan olub. Atası böyük fikir adamı, mütəfəkkir, yazıçı və siyasətçi  Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətin önəmli isimlərindən Əhməd Ağaoğludur.

Beş uşaqlı ailənin ən böyük üzvü  olan Sürəyya Ağaoğlu, fəlsəfə fakultəsinin məzunu- pedaqoq və millət vəkili Tezer Taşkıranın, mühəndis və iş adamı Abdurrahman Ağaoğlunun, siyasətçi, ədib və hüquqşünas olan Səməd Ağaoğlunun, tibb doktoru  Gültekin Ağaoğluların bacılarıdır.

Atası Əhməd Ağaoğlu Transqafqaziya seyminə keçirilən seçkilərdə müsəlman fraksiyasından üzv seçilir və bu müddətdəki fəaliyyəti ilə  1905-ci ildə etnik erməni-müsəlman qarşıdurmalarının qarşısının alınmasında böyük rol oynayır. Bir qədər sonra onun millətçi fikirlərindən və sosial inqilabi düşüncələrindən təşvişə düşən erməni daşnaklarının təhdidlərinə cavab olaraq türk-müsəlman xalqlarının hüququnu qorumaq üçün “Difai” adlı özünümüdafiə təşkilatı yaradır. Çar Rusiyasının erməni hakimiyyət nümayəndələri Qarabağda etnik təmizləmə işinə başladığı bir dövrdə “Difai” təşkilatı bu siyasətin qarşısını almaq vəzifəsini və Azərbaycan türklərinin milli təhlükəsizliyinin təmin olunmasını öz üzərinə götürür.  Lakin ruslar bunu qəbul etmir. Osmanılı İmperiyasında geniş vüsət almiş «Gənc Türk» inqilabi hərəkatından təşvişə düşmüş çar qüvvələri onun kitab və məqalələrinə “Pan-Türkist” adını verərək təqib etməyə başlayırlar. Aylarla dostlarının evində gizlin yaşayan Əhməd bəy təqib və mümkün həbslər səbəbindən 1908-ci ilin sonlarında Türkiyəyə, İstanbula mühacirət etməli olur. Türk Ocağı türk milli hərəkatının aparıcı siması olan Ağaoğlu bu hərəkatın keçirilmiş konqresinə rəhbər seçilir. 1910-cu ildə Sürəyya Ağaoğlu ailəsi ilə atasının yanına, Türkiyəyə köçür.

Atasının ideologiyası və vəzifələri səbəbi ilə uşaqlığı və gəncliyi “Türk  ocağı” ziyalıları, Mustafa Kamal Paşanın və dostlarının arasında keçir.

Yəqin ki, Sürəyya xanımın Əhməd bəy Ağaoğlunun qızı olması faktı da onun mükəmməl şəxsiyyət kimi formalaşmasında mühim rol oynayıb. Əhməd bəy əsərlərində milli qurtuluşa gedən yolun cəmiyyətin mədəni və təhsili inkişafından keçdiyini bildirirdi. Qadın azadlığı ideyalarını yayan və bunu azadlıq mücadiləsinin əsas faktoru kimi göstərən Ağaoğlu Azərbaycan ziyalıları arasında qadına bərabər hüquqların verilməsinə çağıran ilk ziyalılardan idi. Ağaoğlular ailəsindən Sürəyya xanım, Tezer xanım kimi parlaq qadın obrazlarının bu gün də maraqla öyrənilməsi başadüşüləndi.  (Bacısı Tezer Taşkıran İstanbul Univerisitetinin Fəlsəfə fakultəsini bitirib. O, 1927-ci ildə məktəblərdə tədris olunan “Məntiq” kitabını yazıb. Ailənin digər fərdləri kimi Tezer Taşkıran da dövrünün seçilən fikir adamlarından, pedaqoq olub.)

1920-ci ildə Qiz Liseyindən məzun olan Sürəyya Ağaoğlu, 1921-ci ildə İstanbul Universitetinin Hüquq fakultəsinə qəbul olmaq üçün müraciət edir. O günə qədər hüquq fakultəsinin heç qız tələbəsi olmaması səbəbindən vəkil olmaq istədiyini bildirən S.Ağaoğlunun bu istəyi xoş qarşılanmır.

Həmin dönəmdə hüquq fakültəsində qadın tələbə olmadığı üçün İstanbul Universiteti rektoru Haldun Taner ona kömək edə bilməyəcəyini bildirəndə, o, rektorun atası, dövlət adamı Səlahəttin bəyə müraciət etmək qərarına gəlir.

Türk qadınlarının çarşabda gəzdiyi bir vaxtda Sürayyə Ağaoğlunun stereotipləri dağıdaraq vəkil olmaq üçün hüquq fakültəsinə qəbul olmaq niyyəti ictimaiyyət tərəfindən qeyri-adi qarşılanır. Sürayyə xanım Səlahəttin bəyə hüquq fakültəsinə qəbul olmaq istədiyini dedikdə otaqda olan şəxslər(kişilər) bu təklifi qəhqəhəylə qarşılayırlar. Səlahəddin bəy ona deyir ki, “Get, bir neçə nəfər hüquq fakultəsində oxumaq istəyən qız gətir, kurs açaq”.  Sürəyyə xanımın təkidi ilə və özü kimi 2 nəfər vəkil olmaq üçün gətirdiyi rəfiqələri (Melda və Bedia) təqdim etdikdə onlar üçün ayrıca kurs açmaq məcburiyyətində qalırlar. Amma fakultədə günortaya qədər kişi tələbələrə, günortadan sonra isə qadın tələblərə dərs keçirdilər. Bir müddət belə davam etsə də, üç qız tələbəyə ayrıca təhsil verməyin imkansızlığını görən universitet rəhbərliyi  Sürəyya və iki rəfiqəsinin də oğlan tələbələrlə birlikdə təhsil almasına icazə verirlər.

1921-ci il iyulun 18-də erməni qatil Torlakyan İstanbulun «Pera-Palas» hotelinin önündə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin daxili işlər naziri Behbud xan Cavanşiri üç güllə ilə qətlə yetirir və həbs olunur. Həmin vaxt İstanbul ingilis işğalı altında olduğundan cani cinayət hadisəsindən 20 gün sonra ingilis hərbi tribunalında mühakimə edilir..Sürəyya Ağaoğlu hüquqşunas tələbə kimi iştirak etdiyi bu tarixi məhkəmənin yekunu barədə «Bir ömür də belə keçdi» adlı memuarında yazır: «Nəhayət, məhkəmə bitdi. Prokuror qatil üçün ölüm cəzası istədi. Bu tələb hətta bizi çaşdırdı. Lakin prokuror 24 saat içərisində Türkiyədən uzaqlaşdırıldı. Yerinə gələn prokuror isə müttəhimə bəraət istədi və qatil Torlokyan gecə ikən qaçırıldı». Məhkəmədən illər sonra Sürəyya Ağaoğlu Londonda olarkən prokuror Rickatson Hatt ilə görüşür. Görüş zamanı həmin prokuror məlum məhkəmənin sədri ilə Çində görüşdüyünü və sədrin ona türklərin bu davada haqlı olduğunu söyləyir.

Sürəyya Ağaoğlunun Behbud xan Cavanşirin məhkəməsində iştirakı, bu barədə sonralar öz memuarlarında da yazması onun o dövrün siyasi və milli məsələlərinə laqeyd qalmadığını göstərir.

Sürəyya Ağaoğlu müvəffəqiyyətli təhsil dövrü sonrasında, 1925-ci ildə, o dövrdəki adı ilə Darülfünun hüquq fakültəsindən məzun olmuş, Amerikanın məşhur və ən zəngin iş adamlarından  olan Rockfeller ailəsinin qurmuş olduğu Rockfeller Foundation şirkəti tərəfindən Paris Beynəlxalq İnstitutunda 3 aylıq təqaüd imkanı qazanmışdı. Ancaq qanuni tənzimləmələr və dövlət tərəfindən gərəkli icazələri təmin edilə bilmədiyi üçün bu fürsəti qaçıraraq gedə bilməmişdi.

Sürəyya Ağaoğlu  fakültədən məzun olduqdan sonra atasının da dəstəyi ilə Ankarada Şuranın Dövlət Tənzimat Dairəsində iş həyatına başlayır. Sürəyya Ağaoğlu artıq rəsmi şəkildə Türkiyə Respublikasının ilk qadın vəkili olaraq vəkillik fəaliyyətinə başlayır. Orada iki il işlədikdən sonra Ankara Bürosuna müraciət edir (1927-ci ildə).

1936-cı ildə Ankara Bürosundaki qeydiyyatını İstanbul Bürosuna köçürür. Sürəyya Ağaoğlu Londonda olduğu müddətdə bir çox araşdırmalar edir və Qadın Hüquqları üzərində danışıqları və söhbətləri Columbiya Radiosunda səsləndirilir. İrəliləyən illərdə Amerika Qadın Hüquqşünaslar Birliyinə üzv olmuş, Türkiyədə yaşanan qadın hüquqları problemlərinə və bu problemlərin həllinə istiqamətli işlər görür.

Sürəyya Ağaoğlu Türkiyənin ilk qadın vəkili olaraq tarixə keçməsi ilə bərabər qadınların ictimai sahədə iştirakı üçün də mübarizə aparmış, qadınların eynilə kişilər kimi bir restoranda yemək yeyə bilmə haqqını qazanmaq məsələsinə Atatürkün xanımı Lətifə xanım ilə birlikdə liderlik etmişdir. Ankarada qadınların yemək yeyə bilmək imkanını Atatürkün köməyi ilə qazandığını Sürəyya xanım Atatürklə bağlı danışdığı xatirələrində dönə-dönə qeyd edir. “O zamana qədər Ankarada türk qadınları restoranda yemək yemək lüksünə sahib deyildiər. İstanbulda restorana gedirdilər, Ankarada yox”, -Sürəyya Ağaoğlu bir müsahibəsində deyir.

Bununla da Sürəyya Ağaoğlu daha bir ilkə imza atır.

Vəkil Ağaoğlu 1379 saylı İstanbul Bürosunda da qeydiyyatdan keçir. İstanbul Universiteti Hüquq fakültəsini bitirdikdən sonrakı dövrdən ölüm anına qədər vəkil olaraq çalışır. O, həmçinin qadın hüquqlarını müdafiəçisi kimi də tarixə düşür.

Sürəyya Ağaoğlu  “Azad Fikirləri Yayma Dərnəyi”, “Türk-Amerikan Universitetlər Dərnəyi” və “Sürəyya Ağaoğlu Uşaq Dostları Dərnəyi”nin qurucusu idi. O, 1948-ci ildə Berlin Beynəlxalq Hüquqşünaslar Komissiyasının da üzvü olur.

1960-cı ildönümündən sonra Ağaoğlu “Yassıada Məhkəməsi”ndə atası Əhməd Ağaoğlunun vəkili sifəti ilə prosesə qatılır.

Vəkil Ağaoğlu 1976-1978 illər arasında “Türk Hüquqşünas Qadınlar Assosiasiyası”na rəhbərlik edir, 1980-1982 dövründə isə dərnəyin əməkdaşlıq içində olduğu “Beynəlxalq Qadın Hüquqşunaslar Federasiyası”na rəhbər seçilir.

Ağaoğlu 1949-ci ildə Amerika səyahətinə gedib qayıtdıqdan sonra öz deyimiylə «Taksim parkındaki kimsəsiz uşaqlar üçün “Süreyya Ağaoğlu Uşaq Dostları Dərnəyi” ni qurur.

Ağaoğlu Londonda işlədiyi müddətdə gördükləri barədə xeyli  hüquqi məqalə yazır. Onun məqalələri “Londonda gördüklərim” və “Bir ömür belə keçdi” kitabında cəmlənir.

Sürəyya Ağaoğlu həyat boyu qadın hüquqları sahəsində fəaliyyət göstərir. O, 1989-cu il, dekabrın 29-da İstanbulda “Qadın Hüquqları və Modernizasiyası” mövzusunun müzakirə olunduğu paneldən ayrıldığı zaman beyninə qansızma səbəbi ilə həyatını itirir.

2003-cü ildə Türkiyədə Sürəyya Ağaoğlunun 100 illik yubileyinə həsr olunmuş gümüş xatirə sikkələri buraxıldı.

Müəllif: Könül Alı

Mənbə: Ayna.az

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

QARDAŞ ŞEİRİ

ARZU MÜZƏFFƏR QIZINDAN BİR ŞEİR

QARDAŞ 

Sənlə dosta dostdur düşmənə düşmən.
Gücünə güc qatan dayaqdı qardaş.
Bir an belə düşsən dara çətinə.
Sənə yol göstərən mayakdi qardaş.

Kədərin sevincə üstün gələndə.
Kədərinə ortaq olandı qardaş.
Nədənsə sevinib üzün güləndə.
Üzünə təbəssüm dolandı qardaş.

Ata ocağının gur işığıdır.
Atadan sonraki Atandı qardaş.
Bacının ömür-gün yaraşığıdır.
Ömrünü-ömrünə qatandı qardaş..

Övladın yoxdursa o övlad olar.
Ogul tək arxanda durandı qardaş.
Müqəddəs ocağın ,and yerindi o 
Özünü od-közə vürandı qardaş.

Həyat işıgındır görən gözündür.
Düşünən beynindir, əlindi qardaş.
Dünyasın dəyişib səni tərk etsə .
Qəlbini göynədən qəmindi qardaş.

Qardaşında pisi,yaxşıları var.
Canında can olan canındı qardaş
Yaxşısıda olsa pisidə olsa.
Damarında axan qanındı qardaş.
Arzu Müzəffər Qızı Nuri.

Müəllif: Arzu Muzəffər Qizi Nuri

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Cəfər Cabbarlı

CƏFƏR CABBARLI HAQQINDA

Cəfər Cabbarlı “Ana” şeirinin, “Aydın” pyesinin müəllifi, bir-birindən kəskin dərəcədə fərqlənən qadın obrazlarının yaradıcısıdır. Azərbaycan Sovet dramaturgiyasında realizmın banisi Cəfər Cabbarlı sayılır. Dövürdən asılı olmayaraq onun sözü daim yaşayacaq. Çünki, Cabbarlı sözün əsl mənasında zamanın fövqündə dayanan bir yazardır. O bizim görə bildiyimiz və bilmədiyimiz bütün qaranlıqları aydınlatmağa çalışan ədəbiyyat üfiqlərində doğmuş, daim parlayacaq əbədi günəşidir…

QISA ARAYIŞ

Cəfər Qafar oğlu Cabbarlı 1899-cu il mart ayının 22-də Bakı quberniyasının Xızı kəndində (hazırda rayon mərkəzidir) kasıb ailədə doğulub.
Kömürçülüklə güzəran quran Qafar kişi gözlərinin nurunu itirəndən sonra acı yoxsulluğa düçar olan ailə məcburiyyət qarşısında Bakıya köçüb. Cəfərin üç yaşı olanda atası dünyasını dəyişib. Külfəti idarə etməyin ağırlığı anası Şahbikənin üzərinə düşüb. O, imkanlı ailələrin paltarlarını yuyub, çörək bişirib və oğluna dini savad vermək istəyib. Şahbikə arvad əvvəlcə Cəfəri kiçik yaşlarında molla məktəbinə verib, lakin sonra flkrini dəyişərək onu Bakıdakı 7 saylı türk – rus (rus-tatar) məktəbinə qoyub. Cəfər 1914-cü il-də 3 saylı ali ibtidai məktəbə daxil olub və üç il orada təhsil keçib. Elə ilk pyesini də bu dövrdə qələmə alıb. Qısa vaxtda dramaturq kimi şöhrətlənib tanınan və əsərləri müxtəlif teatr truppalarında tamaşaya qoyulan Cəfər Cabbarlı təhsilini artırmaq məqsədilə 1917-1920-ci illərdə Bakı Politexnik Texnikumunda (Sənaye Məktəbində) təhsil alıb. Hətta iyirminci illərin əvvəllərində Milli Dram Teatrının repertuarında bir neçə əsərinin oynanılmasına baxmayaraq, Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərq və tibb fakültələrində mühazirələr dinləyib, Bakı Teatr Məktəbində sırf səhnə təhsilinə yiyələnib.

Cəfər Cabbarlı 1920-ci ilin ikinci yarısından “Kommunist” (indiki “Xalq qəzeti”) qəzetində ədəbi işçi və tərcüməçi vəzifələrində çalışıb. 1929-cu ildən isə Milli Dram Teatrında ədəbi hissə müdiri işləyib. Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi fəxri adı ilə təltif edilib.

Görkəmli dramaturq 31 dekabr 1934-cü ildə ürək çatışmazlığından qəfildən vəfat edib. Məzarı Fəxri xiyabandadır. Bakıda və Xızıda ev muzeyləri, müxtəlif şəhərlərdə adına küçələr, kinoteatrlar var. Azərbaycan Dövlət Teatr Muzeyi, İrəvan Dövlət Dram Teatrı, Gəncə Dövlət Dram Teatrı, “Azərbaycanfilm” kinostudiyası Cəfər Cabbarlının adını daşıyır. Özünün sağlığında heç bir dramı kitab şəklində çap olunmayan Cəfər Cabbarlının ilk səhnə əsəri “Vəfalı Səriyyə, yaxud göz yaşları içində gülüş” pyesidir. Melodrama janrında işlənmiş bu əsər 1915-ci ildə tamamlanıb. Birinci qələm təcrübəsi olmasına baxmayaraq, pyes janrının estetik prinsipləri baxımından bitkin təsir bağışlayır.

Dramaturqun ikinci dram əsəri “Solğun çiçəklər” pyesidir. Cəfər Cabbarlının 1917-ci ildə tamamladığı dramı ailə-məişət mövzusuna həsr olunub. Konfliktin özəyində var-dövlət və məhəbbət məsələlərinin qarşılaşdırılması qoyulub. Cəmiyyətdə mövcud olan naqis əxlaq normaları, ictimai – siyasi bərabərsizlik, mənəvi paklığa çağırış, aldadılıb təhqir olunmuş məhəbbət duyğularının faciəvi lirizmi, Saranın daxili ülviyyəti və hüzünlü taleyi dramaturji hadisələrin mahiyyətini təşkil edir. 

Cəfər Cabbarlının “Nəsrəddin şah” dramı 1916 və 1918-ci illərdə yazılıb. Pyes tarixi janrdadır və beşpərdəli, yeddi şəkillidir. On doqquzuncu əsrin sonlarında İranda baş verən ictimai-siyasi hadisələrdən bəhs edir. Dramaturji konfliktin mərkəzində 1848-1896-cı illərdə İrana şahlıq etmiş, özü Qacarilər sülaləsindən olan Nəsrəddin şahın hakimiyyətindən və terrorçu təşkilatın üzvü Mirzə Rza Kirmani tərəfindən qətlə yetirilməsindən bəhs edilir.

Cəfər Cabbarlı “Nəsrəddin şah”ın birinci variantından sonra bir-birinin ardınca XX əsrin ikinci onilliyinin müxtəlif tarixi hadisələrindən bəhs edən “Trablis müharibəsi” (“Yulduz, yaxud Trablis müharibəsi”. 1917), “Ədirnə fəthi” (“Ənvər bəyin Ədirnə fəthi”. 1917), “Bakı müharibəsi” (1918-1919) dramlarını yazıb.

Cəfər Cabbarlı romantik ruhlu “Aydın” faciəsini 1919-cu ildə bitirsə də, onun bədii tutumuna sonralar da əl gəzdirib. Cəmiyyətin mövcud ictimai və əxlaqi qanunlarına qarşı üsyankar harayın faciəvi zəmində təsvirinə həsr olunan bu dram milli dramaturgiyamızda faciə janrının yeni mərhələsinin başlanğıcı kimi də xarakterikdir.

Getdikcə daha aydın hiss olunurdu ki, Cəfər Cabbarlı özünün düşüncə və fikirlərini, fəlsəfi və estetik həyat qənaətlərini ideal qəhrəman timsalında canlandırmaq üçün yeni-yeni dramaturji fəndlərə əl atır, təzə psixoloji münasibətləri mürəkkəb konfliktlərdə sınaqdan çıxartmağa çalışır. Bu baxımdan ədibin 1922-ci ildə tamamladığı, lakin bir il sonra tamaşaya qoyulan “Oqtay Eloğlu” dramı xarakterikdir. Cəfər Cabbarlı bu pyesində daha aydın sosial mövqeyi olan, milli səhnə sənətinin tərəqqisi yolunda apardığı dönməz mübarizəni həyat amalına çevirən, iradə və mətanətcə Aydına nisbətən daha dözümlü görünən Oqtay surəti yaradıb.

Cəfər Cabbarlı “Od gəlini” dramının üzərində bir neçə il işləyib. Əsərin məşqlərinə 1927-ci ildə başlanıb, lakin tamaşa 1928-ci ildə hazır olub. Müəyyən mənada tarixi qəhrəmanlıq dramı janrında işlənən əsər mövzunun estetik həllinə görə tamamilə yenidir və pyes Cəfər Cabbarlının yaradıcılığında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilib. Dramın qəhrəmanı Elxan müəyyən mənada tarixi şəxsiyyət olmuş, ərəb istilaçılarına qarşı rəşadətli mübarizə aparmış sərkərdə Babəkin (795-838) prototipidir.

“Od gəlini” faciəsi tamaşaya hazır olanda, 1928-ci ilin əvvəllərində Cəfər Cabbarlı mövzusu çağdaş həyatdan götürülmüş “Sevil” dramını tamamlayıb və teatra verib. Dramaturq bu pyesində sırf realist üslubu seçərək psixoloji-publisist dram janrında maraqlı və aktual, ictimai dəyərli və məişət xarakterli, sosial tutumlu və mənəvi-əxlaqi problemlərə söykənən əsər yazıb.

Mövzusu şəhər mühitindən götürülmüş “Sevil”dən sonra Cəfər Cabbarlı kənd həyatına müraciət edib. Xarakterlərin mübarizə toqquşmalarının əsasında yenicə başlanan kollektivləşmə siyasi-ictimai prosesinin estetik mahiyyəti duran “Almaz” dramını 1930-cu ildə yazıb. Bu əsərdə Cəfər Cabbarlının yaradıcılığında böyük nailiyyət olan və ümumiyyətlə, dramaturgiyamızda ilk dəfə qələmə alınan Hacı Əhməd kimi mürəkkəb xarakter, Şərif, İbad, Baloğlan, Kərbəlayı Fatmanisə, Mirzə Səməndər, Balarza kimi tipik personajlar vardır. Müəyyən publisist quruluğu olsa da, kəndə dərs deməyə gəlmiş 18 yaşlı müəllimə Almaz tipli obrazı da dramaturgiyamızda ilk dəfə Cəfər Cabbarlı qələmə alıb.

Cəfər Cabbarlının xarakter yaratmaq və geniş dramaturji kompozisiya qurmaq səriştəsi onun “1905-ci ildə” dramında başqa istiqamətdə və yeni mövzu-problematika məhvərində özünü büruzə verib. 1931-ci ildə yazılmış dramda ədibin əvvəlki əsərlərində rastlaşmadığımız sadə təbiətli İmamverdi və Allahverdi, şərəfsiz və simasız, mənən murdar Ağamyan, fitnəkar siyasətçi, millətlər arasında təfriqə törədən General-qubernator, onun var-dövlət hərisli arvadı Mariya Timofeyevna, hlkkəli və coşğun, hər şeyə nail olmağı yalnız pulda görən, cırtqoz xarakterli Əmiraslan bəy Salamov, yaltaq və bir qədər də bic Bahadır bəy obrazları koloritli və realdır, duzlu və yumorludur, dramatik cəhətdən təbii və bitkin səhnə surətləridir.

Dramaturq növbəti pyesinin mövzusunu cəmiyyətin yeni Quruculuq yollarında üzləşdiyi çətinliklərə və ictimai-sosial problemlərə həsr edib. “Yaşar” adlanan dramını 1932-ci ildə taınamlayıb. Dramda publisist dəyər üst qatda olsa da, konflikt real və məzmunludur.

Komik-satirik çalarlı “Dönüş” dramını Cəfər Cabbarlı Milli Dram Teatrının 1920-ci ildə yenidən dövlət statusu almasının onilliyinə həsr edib. Pyesdə çağdaş milli teatrda gedən sənətkarlıq proseslərindən, forma və üslub axtarışlarında yeniliklə köhnəliyin mübarizəsindən, peşəkar ixtisas savadına yiyələnməyin vacibliyindən, repertuar siyasətinin bədii təsdiqindən, estetik əsaslarından söhbət açılır.

Cəfər Cabbarlının “Əfqanıstan” və “İncə” adlı tamamlanmamış pyesləri vardır. Dramaturq kiçik həcmli, birpərdəli “Bozbaş qazanı” (1924), “Təzə peşə” (1925), “Yaylağa gedir” (1925), “Doktor gedə bilməz” (1925), “2000 pərdə” və “2000 gecə” (ikisi də 1927-ci ildə yazılıb) vodevil, məsxərə və pyeslərini də yazıb.

O, həmçinin, Reynqold Qliyerin “Şahsənəm”, Anton Mailyanın “Səfa” operalarının librettolarını, “Hacı Qara”, “Sevil”, “1905-ci ildə”, “Almaz”, “Ölülər” kinossenarilərini yazıb. Özünün hekayəsi əsasında işlədiyi “Sitarə” opera librettosu yarımçıq qalıb. Allah rəhmət eləsin…

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Elçin Məlhəmli – Atam şeiri

ELÇİN (BAĞIROV) MƏLHƏMLİDƏN BİR ŞEİR

MƏNIM ATAM

Zəhmi ağır, özü ipək,
Əllər dəmir, ürək kövrək,
Gündə yanmış rəngi tunc tək,
Belə idi mənim atam.

Bir az ciddi, bir az şəndi,
Gözləri tox, ürək gendi,
Cib boş idi, qəlb zəngindi,
Belə idi mənim atam.

Sevərdi haqq-ədaləti,
Yox idi kin-küdurəti,
Var idi eldə hörməti,
Belə idi mənim atam.

Heç vaxt özünü öymədi,
Kimsəyə boyun əymədi,
Dilinə haram dəymədi,
Belə idi mənim atam.

Söz-söhbəti şəkər, noğul,
Danışardı çoxlu nağıl,
Hər nağılı hikmət, ağıl,
Belə idi mənim atam.

Getdi, gəlməz gözəl çağım,
Bir də dönməz o növrağım,
Ürəyimə çəkib dağı,
Belə getdi mənim atam.

Müəllif: Elcin Bagirov

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

HƏSƏN BƏY ZƏRDABİ

BİR DAHA HƏSƏN BƏY ZƏRDABİ HAQQINDA

“Həsən bəyin qızı gələnləri qapıdan qovdu” – Zərdabinin həyatı, övladları…

“Brifinq” layihəsinin növbəti qonağı “Şərq” qəzetinin baş redaktoru, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Akif Aşırlıdır.

Qurban Yaquboğlu: Həsən bəy Zərdabinin xüsusilə tərcümeyi-halı ilə bağlı qaranlıq, açılmamış, yaxud ictimailəşməmiş bir sıra məsələlər var. İstərdik, bu məsələlərdən başlayaq və “Zərdabi kimdir” sualına qısaca cavab tapmağa çalışaq.

– Çox maraqlı mövzudur. Təbii ki, Həsən bəy Zərdabi unikal şəxsiyyətdir. O, böyük azərbaycanlıdır. Biz onu gördüyü işlərə, göstərdiyi fəaliyyətə əsaslanıb böyük azərbaycanlı adlandırırıq. Əlbəttə, Həsən bəy Zərdabinin şəxsiyyəti, onun fəaliyyəti ilə bağlı sovet dönəmində çox ciddi şəkildə məşğul olublar. Sovet dönəminin də təbii ki, özünün müəyyən çərçivələri, müəyyən ideologiya var idi. İstər-istəməz məsələlər bu ideologiyaya tabe etdirilirdi. Yəni, Həsən bəyin həyat və fəaliyyətinin müxtəlif məqamları obyektiv araşdırmalardan bir qədər kənarda idi. Məsələn, onu əsasən ateist adlandırırdılar. Əslində isə o ateist deyildi.

Onun fəaliyyətini yoxsul fəhlə və kəndlilər üzərində qururdular. Guya Həsən bəy bu sinfin aparıcı liderlərindən olub. Əslində, Həsən bəy Zərdabi cəmiyyətdə təbəqələşmənin əleyhinə olub. O, ziyalı və böyük bir maarifçilik hərəkatına rəhbərlik edən şəxsiyyət idi. Həsən bəy Zərdabi təkcə milli mətbuatımızın əsasını qoymayıb. O, həm milli teatrımızın yaradıcılarındandır, həm də indi qeyri-hökumət təşkilatları adlandırdığımız xeyriyyə cəmiyyətlərinin əsasını qoyub. Bununla da gələcək üçün münbit şərait yaratdı, fəaliyyət prinsipləri ortaya qoydu.

“Əkinçi” qəzetinin çap olunması üçün Həsən bəy ciddi fəaliyyət göstərib. Bütün məhrumiyyətlərə dözüb. O dövrdə hürufat yox idi. Yazı dili, qaydaları tam müəyyənləşməmişdi. Yəni, indiki sözlə desək, medianın dili yox idi. Dil formalaşmalı idi. Klassik qəzetçilikdə mövcud olan korrektura sistemi mövcud deyildi. Həsən bəy bunları yaratdı.

Heç məqalə yazıb onu ortaya çıxaran jurnalist adlandıra biləcəyimiz insanlar çox az idi. Onlar mərkəzi mətbuatda rusca məqalələr yazırdılar. Ana dilində yazan çox az idi. Ona görə də biz “Əkinçi” qəzetini Azərbaycan milli mətbuatının bünövrə daşı hesab edirik.

Onun həyatının bir qaranlıq məqamını danışmaq istəyirəm. Bu yaxınlarda İstanbulda oldum. Orada “Qapalı çarşı” deyilən məşhur bir yer var. Orada əslən Gəncədən olan, babaları 1850-ci illərdə İstanbula köçən və vaxtilə xalça ticarəti ilə məşğul olmuş Kərim bəy məni muzeyə bənzər bir otağa apardı. Orada kimlər olmayıb? Həsən bəy Zərdabi də orada olub. Həsən bəy oradan 7 pud hürufat alıb gətirib. Hürufatı Bakı quberniyası mətbəəsi aldı, ondan sonra “Əkinçi” qəzeti çıxdı. Yəni, Həsən bəyin həyatında bu cür faktlar var.

O, çox mütərəqqi bir insan idi. Onun mütərəqqi olmasının səbəbi təkcə Moskva Dövlət Universitetində oxuması deyildi. Həm də ona istiqamət verənlər var idi. Həsən bəyin həyat yoldaşı Hənifə xanımın və qızı Qəribsoltan xanımın xatirələrini oxumuşam. Həsən bəyin həyatında mühüm rol oynayan anasının dayısı, məşhur general Fərəc bəy Ağayev olub. O, Ağcabədidə doğulub, çar mühafizə dəstəsinin rəisi olub. Ancaq xristianlığı qəbul edib. Nikolay Ağayev kimi çar ordusunda məşhur generallardan olub.

Niyə Həsən bəy Zərdabi tarixçi Solovyovun qızı ilə evlənmədi? Fərəc bəyin həyat yoldaşı rus idi. O, ömür boyu Fərəc bəyi xristian cəmiyyətinə çəkmişdi. Həyatının sonlarında Fərəc bəy gördü ki, ailə müqəddəs bir şeydir və xristianlıqdan sonra müsəlmanlığa döndü. Onun qəbri də Tiflisdə Mirzə Fətəli Axundovun dəfn edildiyi Nəbatət Bağındadır. Həsən bəyi də Tiflisə gimnaziyaya aparan məhz o olmuşdu.

Fərəc bəy ona tövsiyə etmişdi ki, gələcəkdə xalq üçün fəaliyyət göstərmək istəyirsənsə evlənəndə öz dinindən, soy kökündən olan bir xanımla evlən.

İlk dəfə 1925-ci ildə Azərbaycan milli mətbuatının yaradılmasının 50 illiyi rəsmi şəkildə qeyd olunub. Həbib Cəbiyev o zaman “Kommunist” qəzetinin redaktoru olub. Mərkəzi Komitədə qərara alınır ki, “Əkinçi” qəzeti ilə bağlı yazılar yazılsın. Çox məşhur publisistlərimizdən, pedaqoqlarımızdan olan Fərhad Ağazadə Həsən bəy Zərdabinin həyatını yazır. “Əkinçi” ilə bağlı bir kitabça buraxılır.

Şərif Mirzəyev müsəlman-türk mətbuatının 1918-ci ilədək senzorlarından biri olub. O, Tiflisdə yaşayırdı. Onunla müqavilə bağlanır. Deyilir ki, biz bu 50 illiyi yazacağıq. Həmin kitabçanı bu yaxınlarda rusca çap etdilər. Onun bizim arxivlərdə iki nüsxəsi var. Həmin kitabçada milli mətbuatımız və senzor məsələləri əks olunub. Yəni, senzorlar, əslində isə ruslar və ermənilər onlara necə müqavimət göstərib. Bu baxımdan mən Həsən bəy Zərdabinin ən düzgün tərcümeyi-halı kimi Fərhad Ağazadənin yazdığını götürürəm.

– Həsən bəy Zərdabi evlənərkən qız seçimi də maraqlı olub…

– Həsən bəy “Qafqaz” qəzetindəki elanda görür ki, Tiflisdə olan “Müqəddəs Nina” qızlar məktəbinin məzunları arasında bir türk qızı var. Onu bəyənir, Tiflisə gedir. Beləliklə, Hənifə Abayeva ilə tanış olur və evlənmək təklif edir. Çünki bilirdi ki, ona bu işləri görmək üçün ən böyük dayağı xanımı ola bilər. Xanım təhsilli, dünyagörüşlü və xalqına bağlı olmaldır. Eyni dinin, eyni etnik mənsubiyyətin daşıyıcısı olmalıdır ki, bu yükün altına girə bilsin.

– Bakıda qızlar məktəbinin açılmasında da Hənifə xanımın xüsusi rolu olub.

– Bəli. Hənifə xanımın özü o qızların təhsili ilə çox ciddi şəkildə məşğul olub. Hənifə xanımın da həyatı həddən artıq maraqlıdır. Biz onun həyatını geniş tədqiq etməmişik. Onu sadəcə pedaqoq kimi və Həsən bəyin həyat yoldaşı kimi araşdırmışıq. Heç pedaqoq kimi də tam öyrənilməyib. Ancaq onun necə müəllim olduğu, xatirələrdə necə yaşadığı aydınlaşdırılmayıb. Rusca çox mükəmməl bilirdi, yazırdı. Çox təəssüf ki, onun xatirələri sovet dövründə yazıldığı üçün Həsən bəy Zərdabi obrazını bizə tam çatdıra bilmir. Milliyyətçə balkar türkü idi. Deyilənə görə, onun qohumları indi də Nalçik və Nalçik ətrafında yaşayırlar. Bunu Şəmistan Nəzirlinin söylədiyinə istinad edirəm.

Həsən bəyin qızı Qəribsoltan Məlikovanın həyatı çox maraqlıdır. Həsən bəy mükəmməl ata idi. Əsl azərbaycanlı ata, valideyn necə olarsa, o da elə idi. Onu çox demokrat kimi təqdim edirlər. Amma Həsən bəyin mühafizəkarlığı da var idi. Məsələn, o, qızı Pəri xanımı Əlimərdan bəy Topçubaşova vermək üçün müəyyən şərt qoymuşdu. Şərt də bundan ibarət idi ki, bu mənim qızımı alır, düzdür? Bunu dolandırmaq üçün bir iş yeri, gəliri olmalıdır.

Ona görə də bu cütlüyün toy mərasimi bir müddət təxirə düşmüşdü. Bunun özü müəyyən mühafizəkarlıq, eyni zamanda məsuliyyət idi. Ənənələrə həddən artıq bağlı idi. Eyni zamanda məclislərdə yaxşı araq içirdi.

Həsən bəy haqqında donos yazmışdılar ki, guya o, Dağıstan və Zaqafqaziyanın cənub-şərq hissəsini Rusiyadan ayırıb Türkiyəyə birləşdirmək istəyir. Halbuki Həsən bəy bu vaxt Zərdabda, kənddə oturmuşdu. 50 dərəcə isti, ağcaqanadlar-filan… Həsən bəy elə-belə adam deyildi. Onun sürgün həyatı da çox maraqlıdır.

– Həsən bəy Zərdabinin qəzet bağlanandan sonrakı fəaliyyəti barədə də müxtəlif fikirlər var…

– Qəzet bağlanandan sonra pedaqoq kimi fəaliyyətini davam etdirir. Onun məqalələrini oxuyanda deyirsən ki, bu kişi nə istəyib? O, planlı iş görürdü. “Rus-türk gimnaziyaları” fəaliyyət göstərirdi. Həsən bəy deyirdi ki, burada müsəlman işləməyənədək müsəlman öz uşağını bu məktəbə verməyəcək. Beləliklə, özü könüllü gimnaziyaya müəllim getdi.

Ermənilər Həsən bəyi heç istəmirdilər. O, azərbaycanlıları ermənilərlə müqayisə edirdi. Üfüqdə ermənilərin bizə düşmən ola biləcəyini deyirdi. Yazırdı ki, ermənilərdə 40 il əvvəl xeyriyyə cəmiyyəti yaranıb, bizdə niyə yoxdur? Ermənilər teatr açıb, qəzetləri var. Bizdə niyə yoxdur? Onlarda birlik var, bizdə niyə yoxdur? Yazırdı ki, mərsiyəxanalara min manatlarla vəsait köçürülür, ancaq xeyriyyə cəmiyyətinə min manat köçürən yoxdur ki, biz iki şagird oxudaq. Bax, bu məsələləri qaldırırdı. Buna görə də ermənilər həmişə onun əleyhinə olub.

– Həsən bəy Zərdabinin dəfni necə olub? Çünki bu barədə müxtəlif mübahisəli məqamlar mövcuddur. Gerçəklik nədən ibarətdir?

– Həsən bəy Bibiheybət məscidinin yaxınlığında dəfn edilib və dəfn çox möhtəşəm olub. Onun dəfnindən foto var. Mən arxivdə o dəfnin bir neçə variantını görmüşəm. Orada təkcə azərbaycanlılar deyil, ruslar, ermənilər, gürcülər və digər xalqların nümayəndələri, ziyalı kəsim iştirak edib.

Həsən bəy Bakı Şəhər Dumasının üzvü idi. Qafqazda elmin-təhsilin inkişafı üçün kifayət qədər xidmətlər göstərmişdi. Özün də təkcə öz xalqının yox, bölgənin rifahı üçün çalışan insanlardan biri olub. Bakı üçün məxsusi çalışan insanlardan biri olub. Həmin dövrdə çıxan qəzetlər Həsən bəy Zərdabinin dəfnindən çoxlu material veriblər. Mərkəzi rus mətbuatı da onun vəfatı ilə bağlı yazılar yayımlayıb. Həmin vaxt Rusiyanın müxtəlif yerlərində Həsən bəyin vəfatı münasibətilə ehsanlar verilib. Hənifə xanımın, Əlimərdan bəy Topçubaşovun ünvanına başsağlığı mesajları gəlirdi. “Dəbistan” uşaq jurnalı bir nömrəsini tamamilə Həsən bəy Zərdabiyə həsr edib.

Onun cənazəsini İçərişəhərdən Bibiheybət məscidinin yaxınlığına çiyinlərdə aparıblar. Özü də bilirsinizmi necə? Məsələn, “Nicat” Cəmiyyətinin qarşısında dayanıb, yaxud hansısa gimnaziyanın qarşısında dayanıb orada matəm mitinqləri düzənləyiblər. Sonra isə Bibiheybət məscidi yaxınlığında dəfn edilib.

Sonralar bu qəbiristanlığın yol çəkilməsi prosesində köçürülməsi məsələsi olub. Həmin dönəmdə insanlara müraciət ediblər ki, gəlin öz doğmalarınızın məzarlarını köçürün. Bu zaman Qəribsoltan xanım iki nəfər tapır, atasının məzarını qazdırır, onun sümüklərini bir yeşiyə yığır. Abbas Zamanovun, Əziz Mirəhmədovun vaxtilə söylədiyi, Tahir Aydınoğlunun yazdığı məqalədəki fikirlər bundan ibarətdir. Həmin yeşiyi götürür, tramvaya qoyur, gətirib Zabrat ətrafında şəhər qəbiristanlıqlarının birində anasının yanında dəfn edir.

Sonradan – 1965-ci ildə Azərbaycan mətbuatının yubileyinin keçirilməsi məsələsi ortaya çıxanda deyirlər ki, yaxşı biz bu yubileyi keçirəcəyik, bəs Həsən bəyin məzarı hanı?

Beləliklə, axtarışa başlayırlar. Onda Qəribsoltan xanım ömrünün son illərini yaşayırmış. O, heç kimi qəbul etmirmiş. Çünki psixoloji gərginlik keçirmişdi. Bacısı Əlimərdan bəy Topçubaşovun həyat yoldaşı olan Pəri xanım Fransada, qardaşı Midhət bəy 1937-ci ildə güllələnmişdi. Bir qardaşı Səfvət də Türkiyədə… İtmiş-parçalanmış bir ailə… Sovet Azərbaycanında Həsən bəyin yeganə övladı qalıb. Gəlirlər Qəribsoltan xanımın evinə.

Azərbaycan SSR-in mədəniyyət naziri, məşhur bəstəkar Rauf Hacıyevin anası Nanə Hacıyeva özü zərdablı olub. Mən Səfvət Zərdabi barədə araşdırma aparanda Rauf Hacıyevin Nanə adı qoyulan qızı ilə danışmışam. Qəribsoltan xanımla Nanə xanımın qan qohumluğu olmayıb, sadəcə həmyerlidirlər və hər ikisi müəllimədir. Bunlar bir yerdə qalıblar. Hətta Şəmkirdə, Gəncədə bunların pedaqoji fəaliyyəti olub. Qəribsoltan xanım Nanə xanımın oğlu Rauf Hacıyevi oğulluğa götürüb. Ona təhsil verib. Üzeyir Hacıbəyovun yanına aparıb. Onu böyüdüb, şəxsiyyət kimi formalaşdırıb. Hazırda Rauf Hacıyevin nəvəsinin adı Qəribsoltandır. Özü də Qəribsoltan xanım Nanə Hacıyeva ilə birgə Yasamal qəbiristanlığında dəfn edilib.

Beləliklə, Həsən bəyin qəbrinin axtarışına çıxan şəxslər Qəribsoltan xanımın evinə gəlirlər. Qəribsoltan xanım onların heç birini qəbul etmir. Deyir ki, mənim atamın sümükləri sizin nəyinizə lazımdır? Atamın ailəsini pərən-pərən saldınız, övladlarını əsir-yesir etdiniz. Qardaşımın birini güllədiniz, biri bilmirəm hardadır. Bacım qürbətdə dünyasını dəyişib. İndi də atamın sümüklərini aparıb məhv etmək istəyirsiniz?

Gələnlər öz aralarında məşvərət edirlər ki, Qəribsoltan xanımı kim dilə tuta bilər?! Məşhur bioloq Mirəli Axundovun Məlikovlara qohumluğu olub. Deyiblər ki, Qəribsoltan xanım onu eşidər. Beləliklə, onu vasitəçi salırlar. Qəribsoltan xanım danışır ki, mən atamın sümüklərini yeşiyə yığıb gətirib anamın yanında dəfn etmişəm. Sonra Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsinin tələbələrini yığırlar, gedib Hənifə xanımın məzarının ətrafını qazırlar və o yeşiyi oradan çıxarırlar.

İndi məsələ bundan ibarətdir ki, Hənifə xanımın məzarı oradadırmı? Bax, bu məsələ var. Mənim bildiyim qədər, ehtimal edirəm ki, elə Hənifə xanımın məzarını da Həsən bəyin Fəxri Xiyabandakı məzarına köçürüblər. Çünki ortada Hənifə xanımın məzarı yoxdur. Olsaydı, ortaya çıxardı.

Bu ailənin nümayəndələrindən biri də Səfvət Zərdabidir. Mən onunla bağlı ayrıca kitab yazdım. Müxtəlif mənbələrdə yazırdılar, vikipediyada da var idi ki, Səfvət Zərdabi 1938-ci ildə dünyasını dəyişib. Mən Türkiyədə hər dəfə gedəndə köhnə kitab satılan yerlərə gedirəm, sahaflara baş çəkirəm. Çünki Azərbaycanla bağlı orada nadir, qiymətli kitablar, sənədlər, şəkillər olur. Bu sahaflardan mənim əlimə Azərbaycan Mühəndislər Dərnəyinin nizamnaməsi keçdi. Nizamnaməni alıb oxudum, gördüm onun qurucuları 11 nəfərdir, bu 11 nəfərin içərisində Səfvət Məlik-Zərdabi adlı bir nəfərin ad-soyadı var. Ankarada filan ünvanda yaşayıb, mühəndis olub. Buna qədər isə Nəsiman Yaqublu mühacirət mətbuatının formalaşmasında Səfvət Zərdabinin də iştirak etdiyini yazmışdı. Ancaq onun ölüm tarixi, doğum tarixi, hansı dərgilərdə işlədiyi qeyd olunmamışdı.

Məlik-Zərdabi oxuyanda dedim ki, bu elə Həsən bəyin oğludur. Çünki bilirdim ki, iki oğlu olub. Onun həyatını araşdırdım. 1967-ci ildə çıxan ”Türkiyə mühəndislər xəbərləri”nin bir sayını tapdım. Ondan sonra digər sayını tapdım, bunun şəklini gördüm, tərcümeyi-halına rast gəldim.

– Bu kim olub?

– Bu, Həsən bəyin sonuncu övladı olub. O, 1915-ci ildə Riqa Politexnik İnstitutuna daxil olub. Özü də atasının adına təsis olunmuş təqaüdlə təhsil alıb.

1917-ci ildə bolşeviklər gəldi, çar Rusiyası ərazisində milli münasibətlər kəskinləşdi. Səfvət də təhsilini yarımçıq qoyub Bakıya qayıdır. Bakıda bir gənc olaraq, Həsən bəyin övladı olaraq cümhuriyyət quruculuğu prosesində iştirak edir. Əlimərdan bəy bunun yeznəsi idi axı. Əlimərdan bəy Paris Sülh Konfransına gedən nümayəndə heyətinin tərkibində Səfvət bəyi özünə köməkçi – qələm müdiri götürür.

Bilirsiniz ki, nümayəndə heyətinə Parisə getmək üçün 3-4 ay viza verilmir. Səfvəti Parisə buraxmırlar və o qalıb bizim səfarətxanada çalışır. Hənifə xanımın oğluna, oğlunun anasının məktubu var. Səfvət anasına yazır ki, mən AXC hökumətinin xaricə oxumağa göndərdiyi 100 tələbənin sırasında olmaq istədim, amma imkan vermədilər. Əslində Həsən bəy Zərdabinin oğluna kim imkan verməyə bilərdi? Sadəcə, Səfvət Zərdabi Paris Sülh Konfransına gedəcək nümayəndə heyətinin tərkibində olduğu üçün, orada səfarətxanada çalışdığına görə tələbə ola bilməzdi.

Hənifə xanım 1921-ci ildə Azərbaycan SSR Xalq Maarif Komissarı Dadaş Bünyadzadəyə bir məktub yazır. Bildirir ki, mənim oğlum Səfvət Zərdabi burda deyil, Konstantinopoldadır. Onun ali təhsil almasına yardım edin.

Beləliklə, Səfvət Zərdabi Bakıya gəlir və 1923-cü ilədək burada qalır. Onu Almaniyaya təhsil almağa göndərirlər. Almaniyada yüksək mühəndis ixtisasına yiyələnir. 1927-ci Türkiyəyə gəlir və daha Azərbaycana qayıtmır. Deyirlər ki, Bakıda artıq bolşeviklər hakimiyyətdədir və milli adamları həbs edirlər, təqiblərə məruz qoyurlar. Həm də Əlimərdan bəy Topçubaşov da onun yeznəsidir. Hələ Həsən bəy Zərdabiyə də münasibət tam bəlli deyil. Səfvət bəy bunları nəzərə alaraq qayıtmır və orada Türkiyə Mühəndislər Dərnəyinin qurucularından olur. Ankaranın ən məşhur binalarının layihələndirilməsində iştirak edir. Biz sonradan axtarıb tapdıq ki, Türkiyə Memarlar Muzeyində onun fotosu var.

Səfvət bəy həm də bizim mühacirət mətbuatının yazarlarından biri olub. Bu adam atasının yolunun davam etdirib, publisist olub. Mən onun 10 məqaləsini tapdım. Hətta “Mücahid” dərgisində bir müddət redaktor kimi çalışıb. Türkiyədə Nəsihə adlı bir xanımla ailə qurub. Sonradan onun 1976-ci ildə dünyasını öyrəndik. Biz Səfvət bəyin məzarının harada olduğunu bilə bilmirik.

1960-cı illərdə SSRİ ilə Türkiyə arasında münasibətlər yaxşılaşmağa doğru getdi. Nümayəndə heyətləri səfərləri başlamışdı. Deyilənı görə o zaman Abbas Zamanov Türkiyəyə gedib Səfvət bəyi tapıb. Abbas Zamanov hətta ona Azərbaycana dönməyi də təklif edib. Deyib, yox, daha dönmək istəmirəm.

Bundan əlavə, 1990-cı illərədək Bakıda Tofiq bəyin qızı, Həsən bəy Zərdabinin nəvəsi yaşayıb. Onun adı Fatma Məlikova-Zərdabi olub. Mən arxivdən Fatma xanımın doğma bibisi, Əlimərdan bəy Topşubaşovun həyat yoldaşı Pəri xanıma yazdığı məktubunu tapdım.

Bizim görkəmli yazıçımız Əzizə Cəfərzadə Türkiyəyə çox gedib-gəlib. Fatma xanım yazır ki, Əzizə xanım mənə sizin məktubunuzu verib. Mən bilmək istəyirəm ki, siz Həsən bəy Zərdabinin nəyisiniz? Siz kimin qızısınız? Mənim bildiyimə görə Əlimərdan bəy Topçubaşovla bibim Pəri xanımın övladları Sevər, Ənvər olub. Mən burda Həsən bəy Zərdabinin sağ qalan yeganə nəvəsiyəm.

Məktubda yazır ki, məni əmim Səfvət bəyin taleyi məni maraqlandırır. 1970-ci ilədək biz onunla əlaqə qurmuşuq, məktublaşmışıq. Ancaq son illərdə nə onun özündən, nə də həyat yoldaşından xəbər yoxdur. Əgər bilirsinizsə, xahiş edirəm mənə əmimlə əlaqə qurmağa yardımçı olun. Yəni, belə bir məktub var. Mən həmin məktubun əslini çap etmişəm. Demək, əlaqələr var imiş.

İndi məsələ ondadır ki, biz gərək bəstəkar Rauf Hacıyevin şəxsi arxivinə girək, çünki dediyim kimi Rauf Hacıyev Qəribsoltan xanımın oğulluğu idi. Onların çox ciddi yazışmaları olub. Mən bir neçə dəfə getdim ki, bəstəkarların arxivlərinin harada olduğunu tapım. Bir nəticə əldə edə bilmədim.

Məsələ ondadır ki, Səfvət bəy çox fərqli fikrin, fərqli millətçi ideologiyanın sahibi olub. Liberal dünyagörüşünə sahib olmayıb. Buna görə də tədqiqatlardan çox kənarda qalıb.

Səxavət Həmid: Akif bəy, “Əkinçi” qəzetinin yaradıldığı dövrdə ictimai-siyasi vəziyyət necə idi?

– “Əkinçi” qəzetinin yaradıldığı dövr milli burjuaziyanın yeni formalaşma dönəmi idi. Bakıda artıq ABŞ-ın, Avropa dövlətlərinin neft şirkətləri artıq oturuşmağa başlamışdılar. Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Şəmsi Əsədullayev yeni-yeni gəlirdilər. Milli burjuaziyanın formalaşması üçün də milli təsisatlar lazım idi. Mətbuat da milli təsisatın bir elementi idi.

Biz Həsən bəy Zərdabini bir obraz kimi götürürük. Ancaq həmin dönəmdə qəzet açılması, teatrın yaradılması və sair təsisatlar üçün ictimai sifariş mövcud idi. Çünki milli burjuaziya həm teatra, həm də qəzetlərə sərmayə qoyurdu. “Həyat” qəzeti kimin idi? Bu qəzeti maliyyələşdirən Hacı Zeynalabdin Tağıyev idi. Yaxud Həsən bəy Zərdabinin Zədabdan sürgündən qurtulub Bakıya gəlməsini təşkil edən milli burjuaziyamızın nümayəndələri idi. Onlar da burada öz milli maraqlarını təmin etmək üçün milli təsisatları quracaq insanlara şərait yaradırdılar.

Məsələn, Hacı Zeynalabdin Tağıyevin evinin üst mərtəbəsində Həsən bəy Zərdabi yaşayırdı. Bu mülk Hacı Zeynalabdin Tağıyevin idi. Gör ona nə qədər dəyər verirdi ki, evinin üst qatını ona vermişdi. Fakt bundan ibarətdir.

Digər fakt bundan ibarətdir ki, 1905-ci ildə erməni-müsəlman qırğınlarında mərkəzi mətbuat və ermənilərin əlində olan mətbuat orqanları həmin bu qırğınlarda azərbaycanlıları günahlandırmağa başlayır. Halbuki qırğını başlayan da, onu aparan da ermənilər olub. Belə olan təqdirdə Hacı Zeynalabdin Tağıyev Həsən bəy Zərdabini, Əhməd bəy Ağaoğlunu, Əli bəy Hüseynzadəni və həmin dönəmdə çalışan mütərəqqi fikir sahiblərini bir araya gətirir. Deyir ki, siz də qəzet açın. Deyirlər necə açaq? Gərək Peterburqdan icazə verilsin. Artıq onun maliyyəsi hesabına və çarın xanımına olan iltifatına görə ona icazə verildi. Vorontsov-Daşkov Qafqaz canişini olandan sonra “Həyat” qəzetinin nəşrinə icazə verildi. Ancaq qəzetin 5-6 nömrəsi qeyri-leqal çıxmışdı. Şifahi şəkildə razılıq alınmışdı. Yəni, bu razılığı Həsən bəy Zərdabi almırdı ki…

Təbii ki, bu razılığı həmin dönəmdə milli burjuaziyanın nümayəndələri alırdı. Onlar azərbaycanlılara qarşı aparılan təbliğata qon qoyulmasını istəyirdilər. Çünki ermənilərin əsas məqsədlərindən biri Bakıya bütünlüklə sahib olmaqdan ibarət idi. Onlar başa düşürdülər ki, Bakının neft ehtiyatlarının hamısına sahib olmaq üçün azərbaycanlıları buradan çıxarmaq lazımdır.

Əhməd bəy Ağaoğlu bununla əlaqədar olaraq Peterburqa getmişdi. Bakı kəndlərinin köçürülməsi məsələsi var idi. Çünki Bakı kəndləri köçürüləndə neft ermənilərə və digər xalqlara qalırdı. Bizim milli burjuaziyamız buna razı olardımı? Təbii ki, idrak sahibləri, millət fədailəri bütün imkanlarını buna sərf edirdilər.

– Qəzetdə siyasi məsələlərə toxunmaq nə dərəcədə mümkün olurdu?

– “Əkinçi” elə siyasi səbəblər üzündən bağlandı. Həmin vaxt rus-türk müharibəsi başlamışdı. Camaat müharibəyə dair xəbərlərin dərcini istəyirdi. Müharibə xəbərlərinin dərcinə də imkan vermirdilər. Hətta dövlət teleqrafı ilə gələn savaş xəbərlərin “Əkinçi”də dərcinə imkan vermirdilər. Çünki burada artıq milli ruh yüksəlirdi. Artıq ruhanilər məscidlərdə gizli şəkildə yığışırdı, üzdə Rusiyaya xeyir-dua verirdilərsə, alt yapıda, gizli şəkildə Osmanlının bu müharibədə udmasını istəyirdilər. Ona görə də imkan vermirdilər ki, savaş xəbərləri orada getsin. Savaş xəbərləri verməyəndə isə qəzetin oxucusu azaldı.

Həsən bəy özü yazır ki, bizim 400 nəfər oxucumuz var idi və həmin 400 nəfərin çoxu üçün maraq kəsb edən informasiyalar olmadığı üçün biz oxucusuz qaldıq.

Zümrüd Kərimova: “Əkinçi” qəzetində işləyənlərin şəxsiyyəti ilə bağlı maraqlı detallar varmı?

– Biz qəzetimizin redaksiyasında mətbuat muzeyi yaratmışıq. Orda mətbuatımızın bütün dövrlərini əks etdirən fotolar, orijinal sənədlər, qəzetlər var. Orada bir foto var – “Əkinçi”lər.

Təbii ki, “Əkinçi”lərin kimliyi ilə bağlı yazılıb. Məsələn, Əsgər ağa Gorani, Əhsənül Qəvaid, Nəcəf bəy Vəzirov. Nəcəf bəy həmin vaxt Moskvada idi, Moskvadan yazırdı. Yəni, belə bir “Əkinçi”lər nəsli yetişdi.

“Əkinçi”nin ən böyük önəmi nədir? Bu gün biz mətbuatda nəyi müzakirə edirik? Mətbuatda müxtəlif fikirliliyin olmamasını, düzdür? İndi baxın ki, “Əkinçi” təzəcə yaranıb, tərtibaçısı yox, korrektoru yox, yazanı yox. Amma o nə edirdi? Bir tərəfdən şaxsey-vaxsey oxumağın, şəbih tamaşalarının xeyrinə olan, digər tərəfdən isə növbəti sayda onu tənqid edən yazılar verirdi. Bu, müxtəlif fikirlilik deyilmi? Biz Qərb mətbuatı deyirik və onun arxasınca düşürük. Qərb mətbuat tipi bu deyil? Bizim üçün onun əsasını Həsən bəy Zərdabi qoyub. Bu örnəyi yaradıb.

Bundan əlavə biz hazırda bəzən istinadlar olmadığını deyirik. “Əkinçi”nin bütün nömrələri tam transliterasiya edilərək 2 dəfə çap olunub. Baxın, orada bütün qəzetlərə istinad verilib. Türkiyə qəzetinə, Rusiya qəzetlərinə istinadlar var. Məlumat haradan alınıbsa, ora istinadlar var. Bu, istinadlar jurnalistikanın bir peşə kimi mədəniyyəti deyilmi? Yəni, “Əkinçi”lərlə bağlı bu cür məqamlar var.

Onu da deyim ki, biz “Əkinçi” qəzetini tədqiq etdiyimizi düşünürük. Ancaq o qədər də tədqiq etməmişik. Biz Həsən bəy Zərdabini yoxsul bir adam kimi təqdim edirik. O necə yoxsul oldu ki, Göyçay əraziləri onun babası Rəhim bəyin, atası Səlim bəyin mülkü idi.

Torpaq sahələri var idi. Yəni, onun əsli-nəsli kifayət qədər tanınan, imkanlı insanlar olub. Həsən bəyin yoxsullaşmış, imkansız bəy ailəsi olmasına dair səslənən fikirlər yalandır.

Onun atasının oğlunu Tiflisdə oxutmağa imkanı var idi. Moskvada təhsil xərcləri də az deyildi. Arxivdə sənədlər var. Biz yenidən Həsən bəy Zərdabiyə qiymət verəndə ona yoxsul insan kimi qiymət verməməliyik. Bu, sovet ideologiyasının gətirdiyi şeylər idi.

Bir daha deyirəm, Həsən bəy yoxsul insan deyildi. Sadəcə, pulunu-parasını millət yolunda fəda edən bir şəxsiyyət idi. Onun bir quru taxtın üstündə dünyasını dəyişdiyini, ac gəlib-ac getdiyini deyirlər. Həsən bəyin dəfnində çoxlu sözlər deyilib. O sözlərin ən təsirlisini Əhməd bəy Ağaoğlu deyib. Deyib ki, ey müqəddəs ruh, sən indi bu bədəndən ayrılıb bizim babalarımızın, əcdadlarımızın yanına gedirsən. Həmin babalarımızı, əcdadlarımızı gör, onların yaxasından tut ki, bizə nə məmləkət qoydunuz.

Onu da deyim ki, Həsən bəy ömrünün sonlarında “Kaspi” qəzetinin redaksiyasına gedirdi. Skeleroz xəstəliyinə tutulmuşdu. Yaddaşında problemlər yaranmışdı. Onu son dönəmlərdə Bakı Şəhər Dumasına seçməmişdilər. Ancaq o elə bilirdi ki, dumanın üzvüdür. Ailə üzvləri də ona deyə bilmirdilər ki, o artıq dumanın üzvü deyil. Ancaq o geyinib-keçinir, deyirdi ki, mən dumaya gedirəm. Amma “Kaspi”nin redaksiyasına gedib orada yazılarla, redaktə işi ilə məşğul olurdu.

Həsən bəy Zərdabi böyük şəxsiyyətdir. Azərbaycanın böyük bir erası onunla başlayıb. Birmənalı olaraq demək mümkündür ki, Azərbaycanda cəmiyyətin, ictimai fikrin formalaşması, dövlət quruluşunda, idarəetmə sistemində ən mütərəqqi cəhətlər, bizim bir millət olaraq millətlərin cərgəsinə qatılmağımız, inkişafımız bilavasitə Azərbaycanda jurnalistika ilə bağlı olub. Azərbaycanda dövlət olmayanda yenə dövlət funksiyasını jurnalistlərimiz – Həsən bəy Zərdabilər icra edib. Teatrı, xeyriyyə cəmiyyətini onlar yaradıb. Ermənilərə qarşı onlar döyüşüb. Torpağı yenə də onlar öz qələmi ilə qoruyublar. Bu işlərin də başında Həsən bəy dayanır.
Teleqraf. com
Müəllif: Səxavət Həmid

Mənbə: Babək Cəfərov

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

İlahiyyat İnstitutu

Ceyhun MƏMMƏDOV: – ÖTƏN BİR İL VƏ PLANLAR

Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu ilk tədris ilini başa vurub. Ali təhsil müəssisəsinin ötən bir il ərzində fəaliyyəti haqqında ətraflı məlumat vermək, yeni tədris ilindən gözləntiləri öyrənmək üçün AZƏRTAC institutun rektoru Ceyhun Məmmədovla müsahibəni təqdim edir.

–Azərbaycan İlahiyyat İnstitutuna qəbul iki ixtisas üzrə aparılır. Bu qəbuldan gözləntiləriniz nədən ibarətdir?

– Hazırda institutumuz yeni tədris ilinə hazırlaşır. Qeyd etdiyiniz kimi, təhsil müəssisəsinə qəbul iki ixtisas üzrə – dinşünaslıq və islamşünaslıq istiqamətlərində aparılır. İslamşünaslıq ixtisasına qəbul olmaq istəyənlər həm də müsahibədən keçməlidirlər. Artıq müsahibədən keçən abituriyentlərimiz var. Bu sahə spesifik olduğundan, ixtisasa uyğun təfəkkürə, dünyagörüşünə uyğun gəncləri seçməyə çalışırıq.

İslamşünaslıq ixtisasına qəbul edilənlərin məscidlərdə din xadimi, dinşünaslıq ixtisasına qəbul olunanların isə dövlət orqanlarında və ali dini təhsil müəssisələrində fəaliyyət göstərmələri nəzərdə tutulur.

Ümumilikdə bu il instituta 72 abituriyentin qəbulu planlaşdırılır ki, onlardan 36-sı islamşünaslıq ixtisası üçün nəzərdə tutulur. Otuz altı yer üçün 130-dan çox abituriyent mübarizə aparacaq. Onların arasından bu ixtisasa uyğun gələn gənclərimizi seçirik. Sevindirici haldır ki, institutumuzu seçən, müsahibəyə gələn abituriyentlər kifayət qədər yüksək bal toplayıblar.

–Tədris ili boyunca Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu ölkəmizin bölgələrinə çoxsaylı səfərlər təşkil etdi. Səfərlərdə məqsəd nə idi?

–Səfərlərin bir neçə məqsədi var idi. Bunlardan biri respublikanın bəzi bölgələrində yerləşən orta məktəblərin yuxarı sinif şagirdləri üçün maarifləndirici tədbirlər keçirməklə, 2019-2020-ci tədris ili üzrə instituta yüksəkintellektli və savadlı gənclərin cəlb olunmasıdır. Həmçinin ölkəmizin bütün bölgələrindən potensiallı gənclərin qəbulunu həyata keçirməkdir. İnstitutumuz yeni yarandığı üçün onu təbliğ etməyə çalışırıq.

Digər səfərlərimizin məqsədi isə tələbələrimizin dünyagörüşünün zənginləşdirilməsi, ölkəmizdəki tarixi-dini abidələrlə, multikultural və tolerant mühitlə onların yaxından tanışlığına şərait yaradılması idi. Cocuq Mərcanlı, Qəbələ, Şamaxı, Quba rayonlarına səfərlərdə tələbələrimiz qədim mədəniyyətimizlə, zəngin mənəviyyatımızla yaxından tanış oldular. Milli-mənəvi dəyərlərimizin qorunub saxlanılması və gənc nəsillərə çatdırılması olduqca mühüm məsələdir. Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu gənclərimizin vətənpərvər ruhda böyüməsi və tərbiyə olunması üçün belə səfərləri zaman-zaman təşkil edir.

Mühüm bir amili də qeyd edim ki, Azərbaycan İlahiyyat İnstitutunda təhsil tam ödnənişsizdir. Tələbələr institutu bitirdikdən sonra dünyanın aparıcı ölkələrinin qabaqcıl universitetlərində təhsillərini davam etdirmək imkanına malikdirlər. Həmçinin təhsillərini başa vurduqdan sonra müxtəlif dövlət qurumlarında çalışa biləcəklər.

–Qeyd etdiniz ki, səfərlərin bir hissəsi Azərbaycan İlahiyyat İnstitutunun tanıdılması məqsədilə keçirilir. İnstitutun təbliği üçün daha hansı işlər görülüb?

–Gördüyümüz ilk işlərdən biri ali təhsil müəssisəsinin fəaliyyəti haqqında Azərbaycan, rus və ingilis dillərində kataloqun nəşri oldu. Bundan əlavə, ana dilimizdə olmaqla, həmçinin ingilis, ərəb və rus dillərində broşür və bukletlər çap etdik. İnstitutumuzun Azərbaycan, rus və ingilis dillərində saytı fəaliyyətə başladı. Burada məlumat hər gün 3 dildə yenilənir. Siz buradan ali təhsil müəssisəsi haqqında bütün lazımi məlumatları əldə edə, fəaliyyətimiz haqqında xəbərləri izləyə bilərsiniz.

Bir il ərzində ali təhsil müəssisəsinin tanıdılması istiqamətində kütləvi informasiya vasitələrində – televiziyalarda, informasiya agentliklərində, qəzetlərdə, xəbər portallarında haqqımızda müxtəlif verilişlər və yazılar dərc olundu. Mən bununla əlaqədar olaraq bir daha bütün kütləvi informasiya vasitələrinin rəhbərlərinə və kollektivinə təşəkkür edirəm.

–Fəaliyyətinizi tətil zamanı da davam edirirsiniz. Bu günlərdə tələbələriniz Türkiyənin Bursa şəhərində təşkil edilmiş yay məktəbinə yollanıblar. Yay məktəbinin tələbələrə nə kimi səmərəsi olacaq?

–Azərbaycan İlahiyyat İnstitutunun 16 qız, 14 oğlan olmaqla, 30 tələbəsi Türkiyənin Bursa şəhərində təşkil olunmuş yay məktəbinə qatılıb. Biz bu proqramı Türkiyənin Təhsil Nazirliyi və Dini İşlər İdarəsi arasında əldə olunmuş razılaşmaya əsasən təşkil etdik.

Bursada yay məktəbi iki istiqamətdə aparıldı. Dərslər müxtəlif sahələrdə – ərəb dili, ingilis dili, islam elmləri üzrə tədris edildi. Eyni zamanda, müxtəlif ilahiyyatçı alimlərlə görüşlər təşkil olundu. Tələbələrin asudə vaxtlarının düzgün dəyərləndirilməsinə xüsusi diqqət yetirildi. Bursa şəhərinin tarixi yerlərinə ziyarətlər təşkil olundu. Yay məktəbində təkcə İlahiyyat İnstitutunun tələbələri deyil, Qazaxıstan və Qırğızıstanın ali məktəblərinin İlahiyyat fakültələrindən də gənclər iştirak etdilər. Bu da tələbələrimizin dünyagörüşünün zənginləşməsinə, müxtəlif mədəniyyətlərlə tanışlığına səbəb oldu. Gənclərimiz, həmçinin ölkəmizin tolerant və multikultural mühitini burada tanıdıblar.

Biz belə məktəbləri davamlı olaraq təşkil etməyi planlaşdırırıq. İnstitutumuz qış məktəbi layihəsi təşkil etmişdi, bu da tələbələrimizin inkişafına böyük təkan vermişdi.

Belə tədbirlərin, məktəblərin təşkil olunmasında məqsədimiz tələbələrimizin İslam və digər dünya dinləri haqqında dərin biliklərə yiyələnmələrini təmin etmək, tərəfsiz və bütün konfessiyalara dözümlü yanaşan din xadimləri yetişdirmək, intellektual, elmi potensiallı, səriştəli və savadlı kadrlar hazırlamaqdır.

–İlk tədris ilini başa vurdunuz. Nəticələrdən razısınızmı?

–Ötən bir il ərzində səy göstərdik ki, tələbələr güclü təhsil ala bilsinlər. İlk gündən etibarən, institutun fəaliyyətinin qurulması istiqamətində tədbirlərin həyata keçirilməsinə başladıq. Vaxtımızın məhdudluğuna baxmayaraq, sentyabra – tədris ilinin başlanmasına qədər, demək olar, tədrisə aid bir çox məsələləri həll etdik. Azərbaycan İlahiyyat İnstitutunun mövcud ali təhsil müəssisələri arasında çox fərqli, şəffaf, modern, aydın və sağlam təməli quruldu.

Tələbələrimizin təhsillə bərabər, sosialyönümlü layihələrə, maarifləndirmə tədbirlərinə cəlb olunmasına başladıq, həmçinin bölgələrimizə səfərlər etdik. Bunların hər biri tələbələrimizin daha dərin dini və dünyəvi biliklərə malik olmaları, mənəvi dünyalarının, dünyagörüşlərinin zənginləşdirilmələri, natiq kimi yetişmələri üçün edilirdi.

Bir il ərzində tələbələrimizin dünyagörüşündə, nitq qabiliyyətində nə qədər dəyişikliyin şahidi olduq. Dərslərdə, imtahanlarda şəffaflığın qorunması üçün əlimizdən gələni etdik. Tələbələrin tədris olunan fənləri sevmələri, hazırlıqlı olmaları üçün əlimizdən gələni əsirgəmədik.

Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu olaraq, tələbələrə öz övladlarımız kimi yanaşdıq. Ona görə ki, onların hər biri bizim gələcəyimizdir. Gələcəyimizin etibarlı təməllər üzərində qurulmasını istəyiriksə, gənclərimizi sağlam mühitdə, Vətəninə, millətinə xeyirli övlad olaraq yetişdirməliyik.

Daim tələbələrimiz üçün daha nələr edə biləcəyimizi düşünürük ki, onların daha bacarıqlı, savadlı, zəngin dünyagörüşlü olmalarını təmin edək. Düşünürəm, ali təhsil müəssisəsini bitirib hər hansı təşkilatda, qurumda işləyən məzunumuz həm dini savadını, həm də dünyəvi elmləri dərindən bilən, yüksək dil biliklərinə malik olduğunu hər kəsə nümayiş etdirsin.

–Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Əhməd bəy Ağaoğlunun 150 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında Sərəncam imzalayıb. Bu Sərəncama əsasən siz də konfrans keçirəcəksiniz. Konfransın mövzusu və istiqamətləri barədə bir qədər məlumat verərdiniz.

–Məqsədimiz böyük mütəfəkkir Əhməd bəy Ağaoğlunun ictimai-siyasi fəaliyyətinin, bədii-publisistik və elmi-nəzəri irsinin araşdırılması, həmçinin bu istiqamətdə fəaliyyət göstərən alim və mütəxəssislər arasında tədqiqat işləri, məlumat və təcrübə mübadiləsi üçün bir platforma təşkil etməkdir. Konfrans Əhməd bəy Ağaoğlunun həyatı və fəaliyyəti, yaradıcılığında türkçülük ideologiyası, multikultural dəyərlərin tərənnümü, qadın azadlığı məsələləri, onun Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentində fəaliyyəti, Difai təşkilatının yaradılmasında, Türkiyənin ictimai-siyasi həyatında rolu barədə mövzuları əhatə edəcək. Bununla yanaşı, Əhməd bəy Ağaoğlunun ictimai-siyasi baxışlarının tədqiqi məsələləri müzakirə olunacaq.

–“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumunun təşkilatçılarından biri də Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu oldu. Nəticələri sizi qane etdimi?

–Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu fəaliyyətə başladığı ilk gündən beynəlxalq əlaqələrin qurulmasına xüsusi diqqət verir. Bu əlaqələrin nəticəsi olaraq, “İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumunu keçirdik. İlk dəfə bu simpozium ulu öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1998-ci ildə təşkil olunub.

“İslam Sivilizasiyası Qafqazda” II Beynəlxalq Simpoziumu nəinki Azərbaycan, eyni zamanda, bütün region üçün əlamətdar hadisədir. Ümumilikdə, Türkiyə, Rusiya, Gürcüstan, Ukrayna, Qazaxıstan, Özbəkistan, Moldova, ABŞ, Avstraliya, Misir, Səudiyyə Ərəbistanı kimi ölkələrin universitetlərindən Qafqazda İslam sivilizasiyası mövzusu üzrə çalışan alim, tədqiqatçı və ekspertlərin 12 paneldə 100-dən çox məruzəsi dinlənildi. Bu məruzələrin tezisləri Azərbaycan, rus və ingilis dillərində çap olundu. Yaxın zamanda iştirakçıların məqalələri də dərc ediləcək. Güman edirəm, buradakı məqalələrin hər biri gələcəkdə araşdırma mövzusu ola bilər.

–Gələcək hədəflərinizi, məqsədlərinizi öyrənmək maraqlı olardı…

–Əsas məqsədimiz, hədəfimiz gənclərimizin ali dini biliklərə yiyələnmələrinə, eyni zamanda, dünyəvi elmlərə dərindən bələd olmalarına lazımi şərait yaratmaqdır. Bizim hər hədəfimiz, məqsədimiz bu amal üzərinə köklənir. Aparıcı ali dini təhsil müəssisələri ilə əlaqələr qurmağa, onlarla əməkdaşlıq etməyə, gələcəkdə tələbələrimizin təhsillərini dünyanın qabaqcıl ali tədris müəssisələrində davam etdirmələrinə çalışırıq.

Karyera Mərkəzinin açılması gələcək planlarımıza daxildir. Hazırda bu istiqamətdə işlər gedir. Mərkəz gələcəyin intellektual kapitalının yetişdirilməsində tələbə və məzunların karyeralarının planlaşdırılmasına məsləhət və istiqamət verməklə, onları iş dünyasına hazırlamaq məqsədi daşıyır. Həmçinin bir sıra qurumlarla əlaqələr yaratmağı, könüllülük proqramı vasitəsilə məzunlarımızın iş imkanlarını artırmağı planlaşdırır.

Elmi fəaliyyətimizə gəldikdə isə müəllimlərimiz yeni dərs proqramları və dərsliklərin hazırlanması üzərində çalışırlar. Bütün dərsliklərimizin öz mütəxəssislərimiz tərəfindən hazırlanmasını qərara almışıq. Bundan əlavə, qədim əlyazmaların çap olunmasını planlaşdırırıq.

İnstitutun hər ay çap olunan “İlahiyyatçı” qəzeti, ildə iki dəfə nəşr edilən “Din araşdırmaları” jurnalı da mövcuddur.

Gələcəkdə “İlahiyyat nəşrləri” adı altında layihə nəzərdə tutulur ki, buraya müəllimlərimizin və bu sahədə çalışan mütəxəssislərin kitablarının, müxtəlif dillərdən tərcümə olunan əsərlərin nəşri daxildir.

Eyni zamanda, ilahiyyat sahəsində problemləri araşdıran və beynəlxalq standartlara cavab verən tədqiqatlar aparmaq və onları nəşr etdirmək istəyirik.

–Məzmunlu müsahibənizə görə təşəkkür edirik.

İlkin mənbə: ©  AZƏRTAC ( Bakı, 8 avqust )

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru