KAMAL CAMALOV

AD GÜNÜNÜZ MÜBARƏK !!!

Bu gün (5 dekabr 1973) dəyərli dostumuz, çox hörmətli alim, Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Kamal Camalovun doğum günüdür. Ad günü münasibəti ilə Kamal müəllimi təbrik edir, uzun ömür, can sağlığı və bütün işlərində müvəffəqiyyətlər arzu edirik. Uğurlarınız bol olsun,  Kamal müəllim!!!

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Söz xiridarlarının pedaqoji görüşləri Kamal Camalov yaradıcılığında

Zaman keçdikcə nəsillər bir-birini əvəzləyir, dünyaya gələn hər bir yeni nəsil öz keçmişinə, tarixi yaddaşına nəzər salır, bütün şüurlu həyatını xalqının maariflənməsi naminə şam kimi əritmiş ziyalıların (Ə.Seyidov, Ə.Tağıyev, H.Əhmədov, Y.Talıbov, Ə.Ağayev, N.Kazımov, O. Həsənli və b.) şərəfli ömür yolunu örnək kimi qəbul edir. Bu insanlar millətin intibahını haqlı olaraq elm və təhsildə axtarır, araşdırmaları, tədqiqatları ilə çoxlarının bəhrələnəcəyi zəngin bir məktəb yaradırlar.
“Azərbayan romantiklərinin maarifçilik ideyaları”, “Həzrəti Əlinin elm və tərbiyə haqqında görüşləri”, “Valideyn-övlad münasibəti məsələləri Şərq mütəfəkkirlərinin gözü ilə”, “Hüseyn Cavid və məktəb”, “Mollanəsrəddinçilər və ailə-məktəb problemi”, “Böyük mütəfəkkirlərin maarifçilik ideyaları”, “Ömər Faiq Nemanzadə yaradıcılığında maarifçilik ideyaları”, “Yusif Vəzir Çəmənzəminli yaradıcılığında maarifçilik ideyaları” və s. kimi əsərləri ilə zəngin bilik fondu yaradanlardan biri də pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi Kamal Həsən oğlu Camalovdur.
Kamal Camalov bu gün doktorant, dissertant, magistr və ümumtəhsil məktəb müəllimlərinin görüşünə 222 səhifədən ibarət olan “Pedaqoji-psixoloji fikrin inkişafı sələflərdən­xələflərə” adlı dərs vəsaiti ilə gəlib. Dərs vəsaiti üç fəsildən ibarətdir. Birinci fəsil “VII əsrdən – XV əsrə qədər olan dövrdə tərbiyənin rolu vətəhsilin təşəkkülü” adlanır. Bu fəsildə elmin sultanı Həzrəti Əli, Balasaqunlu Yusif, Xaqani Şirvani, Nəsirəddin Tusi, Marağalı Əvhədi və Fəzlullah Nəimi kimi söz xiridarlarının pedaqoji və ya humanist görüşləri təhlil obyektinə çevrilmişdir.
Fəlsəfi baxımdan bir insanın istəkləri onun şəxsiyyətinin təzahürünü təşkil edir. Amma xalq baxımından insanların şəxsiyyəti, gözəl bir sifətin təcəllisi nə ticəsində ümumiləşir. Məsələn, siyasi işlərdə güclü olan bir kimsənin siyasi şəxsiyyəti vardır, əgər alim isə elmi şəxsiyyəti vardır. Psixologiyada insanın istək və sifətlərinin bir­birinin üzərində sintez təşkil etdikləri isbat edilmişdir. Bundan dolayı bir şəxsin kişiliyini yaxşı bir şəkildə tanıtmaq üçün onun zahiri görünüşünün yanında ruhi və əxlaqi özəlliklərini də incələmək lazımdır.Bu mənada, tədqiqatçı Həzrəti Əlinin əxlaqi görüşlərindən bəhs edərkən qeyd edir ki, Həzrəti Əlinin zəngin irsində həm uşaqların, həm də böyüklərin təlim-tərbiyə və təhsili məsələləri geniş yer tutur. Elm sultanının tərbiyə ilə bağlı fikirlərində məqsəd insanı müdrikləşdirmək, ruhunu paklaşdırmaq, əxlaqını kamilləşdirmək, davranış və əməllərini salehləşdirməkdir.
İddiaçı qeyd edir ki, Həzrəti Əli uşağın fiziki və ruhi inkişafında ana südünün böyük təsir gücünə malik olduğu qənaətindədir. Ana südü uşaqda qorxusuzluq, təhlükəsizlik və rahatlıq yaratmaqla yanaşı, uşaqla ana arasında məhəbbət tellərini də möhkəmləndirir. Həzrəti Əli demişdir: “Baxın, övladlarınıza kim süd verir. Çünki uşaq onun südü ilə inkişaf edəcək. Axmaq qadını dayə tutmayın, çünki süd təbiətə, xasiyyətə üstün gəlir”.
Kamal müəllim qeyd edir ki, ensiklopedik alim Nəsirəddin Tusi də “Əxlaqi-Nasiri” əsərində Həzrəti Əlinin bu fikrini sanki təkrarlamışdır. Tusi də Həzrəti Əlinin fikrini təsdiqləyərək yazır ki, uşaq olan kimi ilk növbədə ona ağıllı və sağlam bir dayə tapmaq lazımdır, çünki pis adət və xəstəliyin çoxu süd vasitəsi ilə uşağa keçər:
Südəmər bir uşaq tutmamış maya,
Tutmayın siz, axmaq, xəstə bir daya.
Süd ilə bədənə girərsə azar,
O, bədəndən, yalnız, öləndə çıxar! (Bax: səh.12)
Dərs vəsaitində ana südü uşağın ruhi və psixoloji vəziyyətinə müsbət təsir kimi əsaslandırılır. Qeyd olunur ki, Həzrəti Əli bir il doqquz aydan az müddətə uşağa süd verilməsini ona zülm etmək hesab edir.
Həmçinin, tədqiqatçı haqlı olaraq Həzrəti Əlinin uşaqların yaş dövrlərini Aristotel və Məhəmməd Peyğəmbər (s.ə.s.) kimi yeddi-yeddi olmaqla üç yerə böldüyünü, hər bir mərhələdə tərbiyənin məzmununu açıqladığını,belə ki, uşağı yeddi il azad buraxmağı, yeddi il helm və elm öyrətməyi, yeddi il isə işə bişirməyin zəruri olduğunu irəli sürür. Vurğulanır ki, Məhəmməd Peyğəmbərin “atanın övladına öyrətdiyi ən yaxşı şey ədəbdir” – fikrini Həzrəti Əli daha qüvvətləndirir: “Ata övladına yaxşı ad qoymalı, onun ədəb və əxlaqını gözəlləşdirməlidir. Yaxşı tərbiyə verməyi, təlim yolu ilə onlara ədəb, əxlaq öyrətməyi valideynlərin əsas vəzifələrindən biri hesab edirdi:
Verməsə övladına ana tərbiyət,
Onda qalar daima heyvaniyyət.
Olmasa fərzəndə ata çün kəfil,
Daim o fərzənd olacaqdır zəlil
(Bax: səh.13).
O, yetim uşaqlara qarşı daha artıq dərəcədə diqqətli olmağı tövsiyə edir (“yetim uşağı öz övladını tərbiyələndirdiyin kimi tərbiyə et”). Özü övladlarına çıxış etməyi, nitq söyləməyi öyrədir, şeirlərini əzbərləməyə həvəsləndirir. Uşaqları itaət və ibadət etməyə alışdırmaqda tənbeh etməkdən və rəğbətləndirməkdən düzgün istifadə etməyi məsləhət bilir: “Evindəki kiçik uşaqlara dilinlə namaz və paklığı təlim et, elə ki, on yaşlarına çatdılar tənbeh et, lakin üç dəfədən artıq olmasın. Dan­lamağı ifrat həddinə çatdırmaq inadkarlıq odunu artırır”. Kamal müəllim qeyd edir ki, Azərbaycanın bir çox maarifçi alim və pedaqoqları Həzrəti Əlinin (ə.) ailə tərbiyəsi ilə bağlı, bu fikirlərini rəhbər tutmuş, əsərlərində onun təsirindən yan keçə bilməmişlər.
Həmçinin, araşdırılır ki, Həzrəti Əli uşaqları sevməklə yanaşı, onlara qarşı tələbkar olmağı tələb edir: “Tərbiyə ağacı yumşaq olanın övlad və təbbəələri tərbiyəsiz olar”, “Ədəb insanın şəklidir”, “İnsanlar öz ata-analarından çox, zəmanələrinə oxşayırlar”, “Şəxsiyyətin ən yaxşı cəhəti əxlaqdır”, “Əsil-nəcabətin ölçüsü ədəbdir”, “Adam yanında birinə nəsihət etmək – onu danlamaqdır”, “Əxlaqsız adamın şərəfi olmaz”, “Qeybətə qulaq asan qeybət edənlərdən biridir” və s.
Həzrəti Əli uşaqların iffətli olmasında (mənəvi təmizliyində), hər cür pis əməllərdən uzaq böyüməsində onların cinsi tərbiyəsinin düzgün qurulmasını vacib bilirdi.
Öz geniş, real izah və şərhini tapan dərs vəsaitini oxuduqda görürük ki, tədqiqatçı haqlı olaraq dönələrlə vurğulayır ki, söz xiridarları şəxsiyyətin təşəkkülündə tərbiyənin gücünə böyük əhəmiyyət vermiş və onu geniş mənada başa düşmüşlər. Müəllif göstərir ki,Balasaqunlu Yusif də ailə tərbiyəsinə diqqət yetirərkən onu tərbiyənin mühüm amili kimi çox yüksək qiymətləndirmişdir. Oxuyan zaman görürük ki, Yusif Xas Hacib valideynin uşaq tərbiyə etməsi işini xalq qarşısında xidməti borc hesab edir. Oğulu, qızı gözün nuru hesab edən şair, həmçinin oğul-qız üzərində olan diqqət və məsuliyyəti də dibsiz dənizə bənzədir. Sual edir ki, arvad, oğul-qız sahibi olan kişinin yuxusu gələrmi? Belə məsuliyyət sahibi olan kişinin al bənizi sarı olmazmı?
Oğul-qız doğrudan da gözün nurudur.
Oğul-qız dərdi dibsiz bir dənizdir,
Oğul-qız al bənizi sarı edər.
Kimin arvadı, oğlu-qızı varsa,
O kişinin necə yuxusu gələr?
Oğul-qızdan ötrü ata əziyyət çəkər (Bax: səh.48).
Xatırladılır ki, Balasaqunlu Yusif valideynlərə həyatlarının hər bir anında övladlarına yaxşı nümunə olmalarını tələb edir. Çünki uşaq valideynin həyatında baş verən ən kiçik dəyişikliyi görür, hiss edir, hətta valideyn fikrinin bütün dönüşləri gözə görünməyən yollarla uşağa çatır. Məhz buna görə də hər bir valideyn özünə qarşı tələbkar olmalıdır fikrinə gəlir. Bu kimi uyğun fikir tədqiqatçı tərəfindən Fəzlullah Nəiminin “Vəsiyyət-namə”sindən gətirdiyi sitatlarda da təqdir edilir. Qeyd edilir ki, Fəzlullah Nəimi vəsiyyətində Şərq adət-ənənələrində olan valideyin-övlad münasibəti məsələlərini, belə ki, ailədə balaca uşaqların qeyd-şərtsiz böyük övladın sözünə əməl etmələrini və ona sadiq qalmağı da unutmamışdır. Böyük övladın da özündən balacalara hövsələli yanaşmağı, qarşılıqlı etibar və hörməti saxlamağı, mehriban olmağı, səbir və məhəbbəti vacib şərtlərdən biri sayır. I fəsildə tərbiyənin və elmin inkişafı, valideyn-övlad problemləri, əxlaqi-mənəvi dəyərlər, humanist görüşlər Həzrəti Əlinin, Balasaqunlu Yusifin, Xaqani Şirvaninin, Nəsirəddin Tusinin, Marağalı Əvhədinin, Fəzlullah Nəiminin maarifçi fəaliyyətinin leytmotivini təşkil edir.
Dərs vəsaitinin II fəsli “XVIII-XIX əsrdə maarif və pedaqoji fikrin inkişafi” adlanır. Bu fəsildə Molla Pənah Vaqifin, Mirzə Fətəli Axundovun, Məhəmməd Tağı Sidqinin, Həsən bəy Zərdabinin, Nəcəfbəy Vəzirovun tərbiyə komponentləri, valideynlərin şəxsi nümunəsinin didaktik və tərbiyəvi təsir dəyəri açıqlanaraq öz geniş izah və şərhini tapmışdır. Tədqiqatçının araşdırdığı ədəbiyyatlar təsdiqləyir ki, tərbiyədə nümunələr yolu yaxın və gerçəkdir, ona görə tərbiyəedənlərin bütün tərbiyə komponentlərindən uşaqlara ideal nümunə olması vacibdir, gərəklidir və hətta zəruridir. Tədqiqatçı qeyd edir ki, pedaqoq və maarifçilər gənclərə elə tərbiyə verməyi irəli sürürdü ki, o tərbiyə ictimai həyatın düzgün inkişafına, maarif mədəniyyətin irəliləməsinə, mühafizəkar əxlaq normalarının aradan qaldırılmasına, həyatın inkişafına mane olmağa çalışan xurafatçılıq kimi əxlaq normalarının, tərbiyə sisteminin, pis adət-ənənələrin aradan qaldırılmasına kömək et­sin və onun üçün bir vasitə olsun.
“XX əsrin birinci yarısında təlim və təhsilin ideoloqlari” adlanan üçüncü fəsildə Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikrinin inkişafında Məhəmmədağa Şahtaxtlı və Firidun bəy Köçərlinin müstəsna xidmətləri; “Şərqi-Rus” qəzetinin təşəkkül imkanlarının genişlənməsi gücünü və xalqı inkişafdan, tərəqqidən saxlayan ruhanilərə, fırıldaqçı din xadimlərinə qarşı mübarizə apararaq milli oyanışa ciddi cəhd göstərmələri; xalqın təhsili, təlimi, tərbiyəsi naminə yazdıqarı və çap etdirdikləri əsərləri ilə Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixini necə zənginləşdirmələri; xalqda milli təfəkkürün inkişafını, bu mənada onları oyatmağı, ayağa qaldırmağı, hərəkətə gətirməyi, düşündürməyi, zülm və əsarətə qarşı mübarizəyə ruhlandırmağı, “camaatın bəsirət gözünü açıb dost ilə düşmənini ona tanıtmağı”, xalq azadlıq hərəkatına yaxından kömək göstərmələri, əzilən kütləni azad görmək arzusu ilə yeni fikir, yeni düşüncə və milli təfəkkürün inkişafında doğru fikir yürütmələri tədqiqatçı tərəfindən aydın təhlilə cəlb edilmişdir.
Ümumiyyətlə, haqqında yüksək fikirdə olduğumuz “Pedaqoji-psixoloji fikrin inki­şafı sələflərdən xələflərə (VII əsr – XX əsrin əvvəlləri)”əsər elmi üslubu ilə seçilən, aydın, səlis, oxunaqlı bir dillə yazılmış bitkin, mükəmməl dərs vəsaitidir.
Fikrimizcə, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi, pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Kamal Həsən oğlu Camalov tədqiqat zamanı qarşısına qoyduğu məqsəd və vəzifələri tam yerinə yetirmiş, Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixində maarifçi və pedaqoqların (Həzrəti Əli, Balasaqunlu Yusif, Xaqani Şirvani, Nəsirəddin Tusi, Marağalı Əvhədi və Fəzlullah Nəimi, Molla Pənah Vaqif, Mirzə Fətəli Axundov, Məhəmməd Tağı Sidqi, Həsən Bəy Zərdabi, Nəcəfbəy Vəzirov, Məhəmmədağa Şahtaxtlı, Firidun bəy Köçərli) özünəməxsus əhəmiy-yətli yer tutduğunu müvəffəqiyyətlə sübut edə bilmişdir.
Kamal Camalovun tədqiqatları təkcə məktəb və pedaqoji fikir tarixinin araşdırılması ilə məhdudlaşmır. Pedaqogikanın və məktəbin müasir problemləri, təhsilin idarə edilməsi, Avropa təhsil məkanına inteqrasiya, qloballaşma və təhsil məsələləri haqqında Kamal müəllimin məqalələri və çıxışları onun geniş yaradıcılıq diapozonuna və pedaqoji təfəkkürə malik olduğunu sübut edir.
Xalqımızın böyük istiqlal mücahidlərindən olan Şeyx Məhəmməd Xiyabani vaxtilə deyirdi ki, ictimai həyata laqeydlik ölümə bərabərdir. Əsil ziyalı üçün vacib sayılan ən mühüm keyfiyyətlərdən biri də dövrün ictimai-elmi-siyasi proseslərinə münasibətdə düzgün mövqeyin seçilməsi və sona qədər bu əqidəyə sadiqlik nümayişidir. İctimai-siyasi xadim Kamal Camalov da aydın mövqeyi olan ziyalılardandır. Biz də bu yolda sadə, səmimi, təvazökar, qayğıkeş, nəcib, tələbkar, prinsipial və xeyirxah Kamal Camalova yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzulayırıq.


İntiqam Cəbrayılov
Pedaqogika üzrə elmlər doktoru,
professor
Azərbaycan Respublikası Təhsil
İnstitutunun Təhsil
nəzəriyyəsi
şöbəsinin müdiri

İLKİN MƏNBƏ:

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

“Əliş və Anna” haqqında


Zaur Ustacın “ƏLİŞ və ANNA” poemasında ƏXLAQİ-MƏNƏVİ dəyərlər
“Əliş və Anna” poeması Zaur Ustacın yaradıcılıq pasportudur

Zaur Ustac “Günaydın” (“Ağçiçəyim”), “İstəməzdim şair olum hələ mən”, “Gülzar”, “Şehçiçəyim”, “Məhdud həyatın məchul düşüncələri”, “Mum kimi yumşalanda”, “Bayatılar”, “Balçiçəyim”, “Bərzəxdə”, “Gülünün şeirləri”, “Sevin ki, seviləsiz”, “Qəlbimin açıqcası”, “Ustadnamə”, “Nişangah”, “Çəhrayı kitab”, “Otuz ildir əldə qələm” şeir kitablarının  müəllifi, “Qızıl qələm” mükafatı laueratıdır.

Zaman keçdikcə nəsillər bir-birini əvəz edir, dünyaya gələn hər yeni nəsil öz keçmişinə, ta­rixi yaddaşına nəzər salır. Zaur Ustac da keçmişə, tarixi yaddaşa nəzər salaraq “Əliş və Anna” poe­masını görkəmli memar Şamaxılı Əliş bəy Sübhan oğlu Kərəmli-Şirvaninin anadan ol­ma­sı­nın 700 illiyi münasibətilə qələmə alıb (Bakı: Ustacaz.nəşr, 2018, 67 səh.). Öncə qeyd edək ki, poe­­mada mənəvi-əxlaqi kamilliyə, insani davranışa çağırış və əxlaqi keyfiyyətlərin təbliği ilə bağ­­lı mövqe müəyyənləşdirilib. “Əliş və Anna” poeması öz bədii-emosional və əxlaqi-estetik mə­­ziyyətləri ilə seçilir. Həmçinin, əsərin dili təbii, aydın və səlisdir.

Poemanı oxuyan zaman Zaur Ustacı dini və dünyəvi elmlərə dərindən bələd olan bir şair ki­mi tanıyırıq. Belə ki, poemada Dədə Qorqudun, Şah İsmayıl Xətainin, İmadəddin Nəsiminin, ümu­milikdə, əcdadların adının çəkildiyini görürük.

Doqquz fəsildən ibarət olan əsərdə ciddi fəlsəfi mülahizələrə, sirlərlə dolu olan göy haq­qın­da dərin təsvir və müqayisələrə rast gəlirik. Göstərilir ki, Günəşin donu ağ ipəkdən, gün­düz­dən ibarətdirsə, Ayın donu isə qaranlıq gecədəndir. Tanrı gecəni, gündüzü elə bir hüsnlə ya­rat­mış­dır ki, ona bənzər ikinci bir yaradılış olmayıb və olmayacaq da. Gövhəri sapa necə dü­zür­lər­sə, Ulu Tanrı göyə ulduzları eləcə düzmüş, gecənin qara saçlarına sığal çəkərək, yoxluq tozunu sil­miş, varlığı yaratmışdır.

Günəşin saatı, ayın saatı,

Çox dəqiq döndərir tüm kainatı.

Elə qurulub ki, nizam məhvəri,

Gecəylə gündüzün səhv düşməz yeri.

Zərrədən ən böyük ulduza qədər,

Bir “ol”a bağlısa, onda nə kədər…

Həmd olsun Allaha, tanırıq onu,

Hər kəlmə başında anırıq onu (səh.4).

Şair oxucuların varlığın gizli sirləri ilə tanış olmasını istəyir. İstəyir ki, hər insan nə üçün yarandığını, niyə yaşadığını başa düşsün, yaşam mahiyyətini anlasın.

Adil Allahın mərəhəmətindən bəhs edən şair yazır ki, Allah nadir dürdanəsi hesab etdiyi insana bütün canlılardan üstün olaraq ağıl verib. Bütün başqa varlıqlardan fərqli olaraq bizə dü­şün­mək və dünya bilməcələrini qavramaq, anlamaq istedadı verib. Hər bir pay sahibi də öz qis­mə­tindən razı qalır.

Şükür Yaradanın ədalətinə,

O Adil Allahın mərhəmətinə.

Elə bölüşdürüb, elə paylayıb,

Hamı qismətindən çox razı qalıb.

Ağlı elə bölüb, verib Yaradan,

Heç kim öz ağlından deyil bədgüman (səh.5).

«Nübuvvət» (Peyğəmbərlik) adlandırılan bölmədə cəhalət qaranlığından dünyaya öz mə­ri­fət günəşi ilə işıq saçan və kainatın son əfəndisi Məhəmməd peyğəmbəri salamlayan şair pey­ğəm­bəri dünya üzüyünün qaşı sayır. Bildiyimiz kimi, Ulu Tanrı Məhəmməd peyğəmbərə gələn vəhyi (gizli səs və ya gizli danışığı) «Qurani-Kərim» adı ilə təxminən 23 il müddətində ta­mam­la­mış­dır. Şair qeyri-adi zəka qüdrətinə malik peyğəmbəri haqlı şəkildə haqq sayır, eləcə də ona son­suz sevgi və minnətdarlığını belə bildirir.

Salam olsun Sənə, ey “Haqqın səsi”,

Cəlal sahibinin seçkin bəndəsi.

Məhəmməd Mustafa (s.ə.v.), Haqqın nəbisi,

Bütün kainatın son əfəndisi.

“Qurani-Kərim”i  bizə gətirən,

Haqqın kəlamını bizə yetirən,

Xatəmül-Ənbiya hökm edibdi Haqq,

Höküm sahibinə məxsus hökm, haqq (səh.5).

«İmamət» (imamlıq edən, məzhəb işlərinə rəhbərlik edən) bölməsində isə Həzrəti Əlini nübüvvətdən (peyğəmbərdən) nur alan işıq kimi mədh edir. Şair belə təsvir edir ki, Həzrəti Əli (ə.) Peyğəmbər əfəndimizin eşsiz tərbiyəsi altında böyümüş və onun inanc və davranışlarından dərs almışdır. Məhəmməd Peyğəmbər (s.ə.s.) Adəm peyğəmbərin elmini, Nuh peyğəmbərin hikmətini və İbrahim peyğəmbərin həlimliyinin Həzrəti Əlidə (ə.) cəm olduğunu qeyd edərək buyurur: “Kim istəsə ki, Adəmə (s) – elminə görə, Nuha (s.) – hikmətinə görə, İbrahimə (s.) – hil­minə görə nəzər salsın, o şəxs Əliyyibni Əbu-Talibə baxsın”. Şair elm və hikmət, şücaət və ülviyyət sahibi olan Həzrəti Əlini (ə.) Məhəmməd Peyğəmbərin sözlərinə əsaslanaraq (s.ə.s.) elmin qapısı adlandırır. Rəsuli-Əkrəmin elm haqqında dürüst düsturu belədir: “Mən elmin şəhəriyəm, Əli də o şəhərin qapısıdır. Şəhərə girmək istəyən o qapıdan girsin”. Şair isə Həzrəti Əlinin (ə.) təlimini bəşəri mahiyyət daşıyan təlim adlandırıraq yazır:

Nübuvvət odundan nur alan işıq,

Atadan, babadan belə duymuşuq.

Rəsulun dizinin dibindən çıxan,

Çeşmədir, heç kimə gəlməyib ziyan.

Nümunə olubdur cümlə cahana,

Əlbəttə, aiddir arif olana.

Elmin şəhərinin təkdir qapısı,

Bu işin belədir təməl, yapısı…

Salam olsun Sənə ey Əhli-beyt,

Allahım bu yolu daha rəvan et (səh.6).

«Məad» (qayıdış yeri), «Namaz», «Oruc», «Zəkat», «Xüms», «Həcc», «Cihad», «Əmr-bə-məruf», «Nəhy-əz-münkər», «Təvəlli», «Təbərri», «Münacat», «Üsuli-iltimas» kimi böl­mə­lər­­də Zaur Ustac haqlı olaraq elm və əxlaqa bir-birini bağlayan motivlər kimi baxır. Şair yax­şı­lıq, düzlük, pislik, yalançılıq, ikiüzlülük və s. kimi mənfi və müsbət əxlaqi keyfiyyətlər haq­qın­da da geniş, qiymətli fikirlər söyləmiş və əxlaq tərbiyəsinin böyük bir sistemini yaratmışdır. Z.Ustac bu təsvirlərlə hər şeyi gözəl görmək istəyir və bunların da bərqərar olması üçün elmə, biliyə üs­tün­lük verir. Hamını savadlı, bilikli, xalq üçün gözəllik yaradan görmək istəyir. Buna görə də müəl­lif maarifpərvər şair kimi gözəlliyin əmələ gəlməsini elmə, biliyə yiyələnməkdə və ağılda gö­rür.

Həqiqi elmdən bir damla dadan,

Heç zaman dönməyib bu doğru yoldan (səh.7).

Yaxud:

Çevrəndə dostların dinsə elmdən,

Hər dəm dürr tökülsə əgər dilindən,

Nə xoş halımıza, bəxtəvərik biz,

Allahın dostların dost seçərik biz… (səh.11).

Dini-fəlsəfi baxışlarını real nəzərlərlə tərənnüm edən Z.Ustac qorxmazlıq, cəsurluq, iradə sa­­hibi olmaq, səxavətlilik, düzgünlük, “Mərifət kəsb et”mək, “Özünü bilməz insanlardan uzaq ol”maq, “kamal sahibləri ilə dost olmaq”, dostluq, sədaqətlilik, etibarlılıq, yoldaşlıq, “zülmə bo­yun əyməmək” və s. kimi əxlaqi keyfiyyətlərdən geniş bəhs edir və tərbiyənin məqsədini “ağıllı, müd­rik, kamil və əxlaqlı insan” yetişdirməkdə görür.

Cəlal sahibinə şərik qoşanlar,

Onun dostlarına pis yanaşanlar,

Əndazəni pozub, həddin aşanlar,

Yersiz  körüklənib, coşub-daşanlar,

Belə adamlardan uzaq dolan, gəz,

Hədsizdən kimsəyə bir xeyir gəlməz… (səh.12).

Tərbiyə carçısı Zaur Ustac oxucusuna qızıla, vara arxalanmamağı, şahlar kimi dünya ma­lı­na, cəvahirata uymamağı məsləhət görür və insana öz əməyi ilə şöhrətlənməyi tövsiyə edir. Tər­biyəçi-şair şöhrət üçün dostbazlıq edənləri tənqid edir, çörək üçün, aş üçün əldən getmələrini, dar gündə uzaq qaçdıqlarını, tez dost olub, tez doyduqlarını, varın olarsa dost olduqlarını, yeyib qur­tardıqdan sonra atıb getdiklərini, dostun puluna göz tikdiklərini, yemək verəndə dostluq edən­lə­ri, verməyəndə isə düşmənçilik bəsləyənləri və s. birbəbir təhlil, şərh edərək üzünü ya­ra­da­na tu­tur:

Səndən istəmirəm nə şöhrət, nə şan,

Səndən istəmirəm beş günlük ad-san.

Var-dövlət, saraylar deyil şakərim,

Öz əlim, ayağım olsun nökərim…

Niyətim bəllidir, istəyim dəqiq,

Ustac heç istəməz nə altun, əqiq…

Mustafa oğlunun istəyi təkdir,

Zaurun arzusu dəqiqdir, yekdir…

Elmin qapıların üzümüzə aç,

O güllü bağçandan bir az ətir saç.

Ruhumuz məst olsun, olsa da anlıq,

Dili tərk etməsin bir an şükranlıq… (səh.14).

Z.Ustacın Dədə Qorquda üz tutaraq ondan mədəd ummasını xüsusi qeyd etmək istərdik. Şairin yaradıcılığında Dədə Qorqudun əxlaqi dəyərlərə yanaşması, xalqımızın milli xü­su­siy­yət­lə­ri­ni öyməsi, vətənin – ananın müqəddəsliyi, ailəyə və dosta sədaqət, namus və is­mə­tin to­­xu­nul­maz­lığı, qopuza, saza yüksək ehtiram və s. öz əksini tapır. Görürük ki, şairin ya­ra­dı­cı­lı­ğında bə­şə­ri dəyərlər, əxlaqi keyfiyyətlər hər şeydən öndə gəlir.

Sinəmdə Qopuzum yoxdu, neyləyim,

Simlərə toxunub mədət umardım…

Dədəm Qorqud ruhu, kömək ol mənə,

Qopuzun namına, sazın xətrinə…

Ərlərə ad verib, san saylamısan,

Boylara yol verib, boy boylamısan…

Kamanın xətrinə, oxun xətrinə,

Əslində var olan yoxun xətrinə (səh.15).

Şair Zaur Ustac Xətaini görkəmli şəxsiyyətlərin mütərəqqi ənənələrinin nəticəsi kimi qiy­mət­ləndirirsə, İmadəddin Nəsimini də xalqının dini etiqadlarını yaşadan ulu insan kimi tə­rən­nüm edir. Sanki Şamaxının hər döngəsində, tinində Nəsiminin ayaq izləri və ruhu yaşamaqdadır. Şair, həm­çinin, Şamaxını şairlər eli, təbiblər yurdu kimi tərənnüm edir. Poetik dil­lə deyir ki, Əf­zə­ləd­din Xaqani, İmadəddin Nəsimi, Seyid Əzim Şirvani, Mirzə Ələkbər Sabir, Abbas Səhhət, Mə­həm­məd Hadi kimi görkəmli şair və maarifçilər təkcə Azərbaycanın deyil, bütün Yaxın və uzaq Şər­qin mütəfəkkirləri olmuşlar.

Şairlər şəhəri, təbiblər eli,

Yurda çıraq tutan ülama əli…

Nə qədər alimi, sənətkarı var,

Şamaxı həmişə olub ziyadar…

Əfzələddin Xaqanisi bir düha,

İmadəddin Nəsimidən yox daha,

Seyid Əzim Şirvanidir tək ancaq,

Kim nə bilir, bir də Sabir olacaq?

Abbas Səhət, ya da Hadi bu yerdə,

Könüllərin fatehidir zirvədə… (səh.16).

Şair bəhs edilən subyektin (Əlişin) mənəvi təmizlik, əxlaqi saflıq kimi keyfiyyətlərini ön planda göstərir, digər müsbət cəhətləri də bu prizmadan oxucusuna göstərməyə çalışır. Poemanın I fəslində oxuyuruq ki, bahar bayramından bir ay keçmişdi ki, Sübhan kişinin ocağına böyük şadlıq üz verir. Oğul atası olan Sübhan kişinin sevincinin həddi-hüdudu yoxdur. Körpəni gö­rən­lə­rin hamısı bir ağızdan “Əli (ə.) köməyi olsun” deyərək öz xeyir-dualarını verir. Atası da uşa­ğa Əliş adını verir. Şair burada həm də Sübhan kişini mahir tərbiyəçi və səxavətli biri kimi təqdim edir. Göstərilir ki, Əliş sanki anbaan, saatbasaat, günbəgün böyüyür, “pərvaz” edir. Əliş məntiqi, he­sabı və digər fənləri mükəmməl öyrənsə də, elmini, biliyini daha da təkmilləşdirmək istəyir. Bu minvalla Təbrizə, İraqa, Dəməşqə, Bağdada gedir. Çünki Əliş memar olmaq istəyir.

Onu düşündürən bircə amaldı,

Qurub yaratmaqdı əzmi, amalı.

Məqsədi bir idi – memar olmalı.

Qəlbində niyyəti, dilində Allah,

Amalı yolunda etdi Bismillah (səh.18).

Poemanın bir gözəlliyi də ondadır ki, müəllif təsvir etdiyi hadisələrə, söylədiyi fikirlərə öz daxili hisslərini hopdurmağı bacarır. Göstərir ki, Əliş artıq 44 yaşına çatıb. İstedadının şöhrəti Moskva Knyazına qədər gedib çatmışdır. Knyaz ilk olaraq daşdan imarət qurdurmaq üçün el­çi­lə­ri­ni Şirvanşah Şeyx İbrahimin üstünə göndərib ondan izin istəyir. Şirvanşah Şeyx İbrahimin tə­rəd­düd içində qaldığını görən Kərəmli Şeyx İbrahim Əliş təklifi dəyərləndirməyi xahiş edir və sonda Əlişin getməsinə razılıq verilir. İmarətin (“Kərəmli Qalası”nın və ya Kremlin) tikilərək ba­şa çatması müqaviləsini dörd ilə imzalasalar da, üç il üzərində tamamlanmasına çalışan Əlişin qa­­lacağı mənzil Annanın evi olacaqdı. Əlişin zil qara saçları, şəvə bığ-saqqalı, boy-buxunu, xoş­hal, gülərüz sifəti Annanı sanki məst edir.

Zil qara saçları, şəvə bığ-saqqal,

Boy-buxun yerində, sifəti xoşhal.

Zirəklik, çeviklik işdə məharət,

Annanı büsbütün eyləmişdi məst…

Aşkarda, gizlində olmuşdu kölgə,

Zirəklik, çeviklik işdə məharət (səh.25).

Artıq memar Əliş imarəti tamamlamışdır. Ancaq Knyazın içinə şübhələr toxumu sə­pil­miş­dir. Ona görə ki, Əliş belə bir bənzəri olmayan imarətdən bir başqasını da tikə bilər. Son qə­ra­ra gəlir ki, Əlişin başı bədənindən ayrılmalıdır.

Şübhə toxumları düşdü qəlbinə,

Qorxdu tay tikilə onun “Kreml”inə…

Düşünüb, daşınıb verdi qərarı,

Dedi: – “Sabah yola salaq memarı”.

Tapşırdı bir gözəl məclis qurulsun,

Sonunda memarın boynu vurulsun… (səh.26).

Z.Ustac Memar Əlişin faciə dolu ölümünü və Annanın dəlilik dərəcəsinə çatdığını və son­da ölümünü çox mahir qələm fırçasıyla gözəl təsvir edir. Faciə dolu mənzərini belə mə­na­lan­dı­­rır:

Anna saçın yolub verdi yellərə,

Getdi ibadətə qürbət ellərə…

Məzarı başına gələrək hərdən,

Hədiyyə gətirdi güldən, çiçəkdən…

Uzun zaman oldu çəkdilər həsrət,

Bir-birin duymayıb etdilər söhbət…

Vüsal da var imiş demə qismətdə,

Bir gün anlaşdılar qəfil söhbətdə…

Hər dəfə Annaya yazıq deyənlər,

Cansız bədənini yolda gördülər… (səh.29).

Zaur Ustacın yaradıcılıq uğurlarından biri də Əliş və Annanı ölümsüzləşdirməsidir. Yəni başqa bir aləmin varlığına çevirməsidir.  Əlişin başına gələn faciələr və Annanın uzun müddət çəkən iz­­tirabları, nəhayət, sona çatır, onların ruhları azad-sərbəst olduqdan sonra qovuşurlar. Bu axirət səadətini – həyatın davam etməsini şair özünəməxsus bir poetik dillə oxucusuna çatdırır. Qəmli hekayəni nikbin və ya optimist sonluqla bitirir. Qəhrəmanlar sadəcə sözün əsl mənasında dünyalarını dəyişirlər, həyat isə davam edir:

İndi həmin yerdə hər il qumrular,

İyunda, iyulda nəğmə oxurlar… (səh.29).

Kövrək bir əhvalat haqqında Zaur Ustacın hekayəsi oxucuya dərin təsir bağışlayır. Bu real hadisədə həyat qanununa çevrilən məhəbbətin, eşqin aydın təcəssümü verilmişdir. Yaxşı əməl, xeyirxahlıq, mənəvi saflıq, hikmət dolu sözlər və s. yüksək sosial-əxlaqi məzmunlu mə­sə­lə­­lərin də poemaya daxil edilməsi məqsədəmüvafiqdir.

Z.Ustac “Əliş və Anna” adlı tarixi poemasında qeyd etdiyimiz kimi, ümumiləşdirmələri ruh yüksəkliyilə aparmışdır. Çünki keçmişə baxaraq tariximizi öyrənmək hər bir vətəndaşın bor­cu­dur. Sürücü irəliyə hərəkət etmək üçün avtomobilin yan güzgüsüdən arxaya baxmalı olduğu ki­mi, millət də inkişaf etmək, bəşər mədəniyyətinə töhfələr vermək, imzasını imzalar içində gör­mək üçün öz keçmişini, soykökünü öyrənmək, tarixini bilmək məcburiyyətindədir. Bunsuz tə­şək­kül, inkişaf və tərəqqi yoxdur. Zaur Ustac da bu tarixi əsəri yazmaqla öz keçmişinə, soy­kö­kü­nə sadiqliyini bir daha sübut etmişdir.

Ümumiyyətlə, Zaur Ustacın elm, ürfan, təlim, əql, idrak, zəka, kamillik, gözəlliyi qiy­mət­lən­dirməyi bacarmaq kimi fikirləri də vardır ki, bunların ciddi elmi-tədqiqata ehtiyacı var.

Kamal CAMALOV,

Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru,

dosent, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi,

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

ƏBÜLFƏZ MUXTAROĞLU

SÖZÜN QÜDRƏTİ – SƏSİN SEHRİ ƏBÜLFƏZ MUXTAROĞLU YARADICILIĞINDA

Mənəviyyat insanın mənəvi şüuru ilə mənəvi davranışı arasında möhkəm əqidə ya­­­­­radan, onları tənzimləyən, hərəkətə gətirən, idarə edən daxili mənəvi tələbatıdır, in­sa­nın həyatda yerinə yetirməyə cəhd etdiyi idealın həqiqətə çevrilməsinə dərin inam, möh­­­­­­­kəm baxışlar sistemidir. Əqidəli adam prinsipial, sadə, təvazökar və humanist olur. Be­­lə prin­si­pi­al, sadə, təvazökar və humanist insanlardan biri də mənə ali təhsil ocağında mü­­­hazirələr oxuyan müəl­lim, alim, şair və bu gün də əziz dostum Əbülfəz Muxtaroğludur.

Ədəbiyyatın, incəsənətin, xüsusilə poeziyanın vurğunu, alim, şair-pedaqoq Əbülfəz Muxtaroğlu mənalı ömrünü gənc nəslin təlim-tərbiyəsinə, Azərbaycan dilçiliyinin təd­ri­si­nə həsr etmiş, çoxlu elmi məqalə, monoqrafiya, dərs vəsaiti və ümumilikdə doqquz (9) ki­tabı işıq üzü görmüşdür. Əbülfəz müəllim ali məktəb müəllimi, təhsil işçisi kimi elmi əsər­lərində də tərbiyə məsələlərinə daha çox yer vermişdir.

Müasir ədəbiyyatımızın görkəmli tədqiqatçı alimləri akademik İsa Həbibbəyli, Kam­­­ran Əliyev, Cəlal Qasımov, Sevindik Vəliyev, Akif Axundov, Məhərrəm Cəfərov, Nə­­­zakət İsmayılova, Abbas Hacıyev və b. Əbülfəz Muxtaroğlunun yaradıcılığı barədə çox dəyərli fikirlər söyləmiş, elmi-tənqidi araşdırmalar aparmışlar. Lakin Əbülfəz müəl­li­min yaradıcılığı elə zəngin mənəvi sərvətdir ki, o, daim tədqiq olunmağa layiqdir və mə­nə­­vi ehtiyac vardır. Çünki Əbülfəz müəllimin çox zəngin şeir dünyası hər saat, hər gün çağ­layır, yeniləşir, dolğunlaşır, fəlsəfi-estetik məzmun kəsb edir. Şair yazıb-yaratmaq eş­qiy­lə yaşayır, ömrünün mənalı dəqiqələrini günümüzün söz inciləri axtarışına həsr edir. Ye­ni misra qoşmaq, cilalamaq istəyi yuxusuna haram qatır. Əbülfəz müəllimin şeir­lə­rin­də qeyd etdiyimiz kimi, estetik və əxlaqi-tərbiyəvi mahiyyət vəhdətdədir. Şeirlərinin bə­dii və tərbiyəvi təsiri oxucusunu ovsunlayır, düşündürür, ona yüksək əxlaqi sifətlər aşı­la­yır.

Əbülfəz Muxtaroğlu bu dəfə də oxucularının görüşünə “Ömürdən qalan izlər” adlı şeir­lər ki­ta­bı ilə gəlmişdir. Kitabı vərəqləyib “Azərbaycan”, “Naxçıvan”, “Soruşdumu?”, “Mil­lət im­­­tana çağırır səni”, “İzimiz bizim”, “Ata arzusu”, “El arana qayıdanda”, “Qey­rət”, “Dün­­­ya”, “Haray”, “Cəngi” vaxtıdır”, “Şikayətim var”, “Hayıfdı” və s. şeirləri oxu­duq­­ca gö­rürük ki, Əbülfəz Mux­ta­roğ­lu­nun yaradıcılıq diapazonunu şəxsiyyətin mənəvi zən­­gin­li­yi, vətən-yurd sevgisi, övlad sevgisi, saf sevgi, mənəvi saflıq, estetik hiss və zövq, mə­­ri­fət, təvazökarlıq, mərdlik, dostluğa sadiqlik kimi əxlaqi-mənəvi dəyərlər, həm­çi­nin, düş­­mə­nə nifrət, lovğalıq, yüngüllük, paxıllıq, vəfasızlıq, xəbislik kimi mənfi xü­su­siy­­yət­lə­rə qə­zəb, nifrət hissi də təşkil edir.

Əbülfəz Muxtaroğlu xüsusi pedaqoji əsər yazmamışdır, lakin onun istər fəlsəfi şeir­­lərində, istərsə də bədii təfəkkürünün heyrətamiz nümunələrində haqqında danışdımız  mə­­­sələlər geniş yer tutur. Şairin yaradıcılığını dərindən təhlil edən akademik İsa Hə­bib­bəy­­­li haqlı şəkildə belə qənaətə gəlmişdir ki, “Əbülfəz Muxtaroğlunun şeirlərində ma­arif­çi­­lik­dən gələn müəyyən didaktika da var… Əbülfəz müəllimin maarifçi didaktik şeir­­lə­rinə quru nəsihətçilik notları yox, poetik bir müdriklik ruhu hakimdir” (Bax: səh.12). Fi­k­ri­mi­zi möhkəmləndirmək üçün Əbülfəz Muxtaroğlunun maarifçilik, əxlaqi də­­­yərlər haqqında fikirlərinin şərhinə keçək.

Əbülfəz Muxtaroğlunun əxlaqi görüşlərində vətənprvərlik hisslərinin inkişaf et­di­ril­­­məsinin zəruriliyi diqqət mərkəzində dayanır. O, vətənpərlik və xalqpərvərlik uğ­run­da ma­­­­lından, canından keçməyi əsirgəməyən, vətəninin və xalqının mənafeyi və azadlığı uğ­run­­da çalışan və hər cür əzab-əziyyətə qatlaşan şəxsləri patriot (vətənpərvər) adlandırır.

                                               Bir qulaq ver ana Vətən,

                                               Ürəyimdən gələn səsə…

                                               Yeri gəlsə keçərəm mən

                                               Hər arzumdan, diləyimdən.

                                               Əgər qanım azlıq etsə,

                                               Qan verərəm ürəyimdən.

                                               Yaşayaram bu ürəklə

                                               Sağında mən, solunda mən.

                                               Yeri gəlsə, yolunda mən

                                               Bu ürəkdən keçmək üçün [1, 18].

Doğma torpağın ecazkar, füsunkar gözəlliyindən vəcdə gələn şair gəncliyi vətəni sev­­məyə, vətənpərlik nümunəsi göstərməyə, doğma torpağın maddi və mənəvi sər­vət­lə­ri­ni­ qorumağa səsləyir. Şair deklarativ şəkildə “Vətəni sevin!” demir, lakin “Vətənin qum­sal, boz torpağı da güllü çəməndir”, “daşı da Vətənimdir” deməklə doğma torpağın mü­qəd­­­­­dəsliyini, toxunulmazlığını, böyüklüyünü orijinal misralarla dərk etdirir, hafizələrə hop­­durur. Vətənpərvərlik, əməyə, torpağa və xalqa bağlılıq, mənəvi kamillik, bəşərilik və hu­manizm motivləri şairin yaradıcılığının qabarıq məziyyətlərini təşkil edir.

                                               Gözümü açandan vurğun olmuşam

                                               Dərənə, düzünə, daşına sənin.

                                               Pərvanə olsaydım, səni şam bilib

                                               Dönüb dolanardım başına sənin.

                                               Dahilər yetirən ey şanlı torpaq,

                                               Sənət bulağının gözü səndədir.

                                               Ana məhəbbəti – “Mömünə Xatun” –

                                               Memar Əcəminin izi səndədir [1, 71].

Vətəndaşlıq – vətənə sakinlik etmək deməkdir. “Əsil vətəndaş” dərin fəlsəfi mənalar da­­şısa da, yeniyetmələrin, gənclərin dərk edə biləcəyi, həyat idealına çevirəcəyi bir an­la­yış­­dır. Bü­tün dinlərdə və səmavi kitablarda vətən kəlməsi tez-tez səslənir, onu əziz və mü­­­qəddəs tutmağın zəruri olması göstərilir. Dünyanı və insanlığı dərindən və hərtərəfli dərk edənlər və gələcəyi görənlər peyğəmbərlərdir. İlahiyyatşünaslıqda, o cümlədən is­lam­­şünaslıqda do­­­­ğulub boya-başa çatılan yerə, yəni vətənə məhəbbət və onu qorumağın mü­­qəddəsliyi qeyd olunur və göstərilir: uşağa doğma olan iki şey var: onun biri anadırsa, ikin­­cisi və­tən­dir. 30-35 il bundan qabaqkı Azərbaycan ailələrində aparılan tərbiyə işində əsas yeri mil­li­lik, özünüdərk, milli vətənpərvərlik deyil, beynəlmiləlçilik təşkil edirdi. Bu işin nəticəsi bi­zə çox baha başa gəldi, nəticədə erməni təbliğatı çoxlarını çaşdırdı, ona ina­­nan­­lar da ta­pıl­dı, türk soyumuzla fəxr etmək kimi mənəvi bor­cu­muzu az qalmışdıq ki, unu­­daq. Və bü­tün bunlar da ermənilərin Qarabağı əli­miz­dən qoparmaq iştəhasını real­laş­dır­­maqda və Qa­rabağ müharibəsində bizim tam əleyhimizə işləmiş oldu.

Azərbaycan ailələrində yeniyetmələrlə, gənclərlə söhbətlərdə tariximizdən da­nış­maq məqsə­də­uy­ğun bilinmirdi. Unutqanlıq “əxlaqi” keyfiyyət hesab olunurdu. Elə bu mə­nada da Əbül­fəz Muxtaroğlu yaradıcılığının əsas cəhətlərini bu istiqamətə yönəldir və və­­tən­pər­vər­­­lik ruhunda şeirlərilə­ xalqı mübarizəyə səsləyərək deyir ki, Azərbaycan tor­pa­ğı hər bi­ri­­­mizin son kəfəni olmalıdır. Əbülfəz Muxtaroğlu Azər­bay­­canı düçar edildiyi bə­la­lardan qo­­rumaq, xilas etmək və yaşatmaq üçün hamıdan qa­baq Azərbaycanın özünü var gü­cü ilə “cəngi” etməyə, döyüşə çağırır. Qisas alınmalıdır. Özü də necə?! Azərbaycan öv­ladları bir nəfər kimi silaha sarılacaq, hücuma keçəcək, erməniləri öz ərazimizdən tə­miz­ləyəcək və beləliklə, 26 fevral Xocalı faciəsində şəhid gedənlərin qanını alacaqlar. Hələ 1990-cı ildə qələmə aldığı doq­quz bənddən ibarət olan “Cəngi” adlı şeirində şair hiddətini, qəzəbini belə ifadə edirdi:

                            Başımıza nə gəlmədi “sarı”dan,

                            Qovduq darvazadan, aşdı barıdan.

                            Yalvarmaqla donuz çıxmaz darıdan,

                            Götür qardaş, gəl tüfəngi vaxtıdır,

                            “Cəngi” çalın, bu gün “Cəngi” vaxtıdır.

                            Düşmənləri tanıyır haçandır,

                            Ermənilər qan gördümü qaçandır.

                            Gəlin kəsək bu xərçəngi, vaxtıdır,

                            “Cəngi” çalın, bu gün “Cəngi” vaxtıdır.

                            Xocalının intiqamın almasaq,

                            Bağışlamaz bizi bu daş, bu torpaq.

                            İynə batırana biz batırmasaq,

                            Avazımaz yağı rəngi, vaxtıdır,

                            “Cəngi” çalın, bu gün “Cəngi” vaxtıdır.

                            Haray salın bütün kəndə, şəhərə,

                            Bircə yol var, qələbəyə, zəfərə.

                            Mərd ərənlər süvar olsun yəhərə,

                            Qırılmasın qoy üzəngi, vaxtıdır!

                            “Cəngi” çalın, bu gün “Cəngi” vaxtıdır [1, 106-107].

Göründüyü kimi, şair Əbülfəz Muxtaroğlu milli köklərdən, ənənələrdən qüvvət və cəsarət əldə edərək yeni-yeni cığırlar salır.

Əbülfəz Muxtaroğlunun şeirlərinin şah damarı qoynunda boya-başa çatdığı tə­bi­ət­dir. Təbiət lövhələrinə həsr olunan şeirlərini oxuduqca düşünürsən ki, əgər şair qəlbindən qo­pan hər bir misra, hər bir bənd, hər bir söz oxucunu torpağa, təbiətin seyrinə çəkə bi­lir­sə, saflığa, duruluğa qaytarmağı bacarırsa, bu sənətkar ömrünün ən uca mükafatıdır.

                                      Bürüyüb dərəni, təpəni, düzü,

                                      Ürəklər oxşayan ətri güllərin,

                                      Qızların örtdüyü şala bənzəyir,

                                      Kənardan baxanda çətri güllərin.

                                      O göz qamaşdıran bulaq daşları,

                                      Sanmışam ən parlaq daş-qaşlarıdır.

                                      Durnagöz bulaqlar qarlı dağların

                                      Sevincdən tökdüyü göz yaşlarıdır.

                                      Gah çoban olmuşam, tütək çalmışam,

                                      Dinləmiş çəmənlər, çiçəklər məni.

                                      Gecələr ulduzlar laylay deyibdir,

                                      Səhərlər oyadıb küləklər məni [1, 60].

Saf, sağlam duyğulu şairin misra-misra, bənd-bənd açıqladığı “Tanrıyla söhbət”ini eşidib, anlayanlar da elə Tanrısına tapınan duyğulu insanlar olmalıdırlar – zənnindəyik. Elə buna görə də hər bir şeirini oxuyarkən, elə bil, şairin ürək çırpıntılarını eşidirsən, qeyb­­­dən gələn bir səslə qulaq-qulağa dayanırsan, bu mülayim səsin bəzən küskün, bəzən inam­lı, bəzən sakit, bəzən coşğun axarında bir-birindən oynaq, bir-birindən zərif, bir-bi­rin­dən mənalı söz sənəti gözəlliklərinə qərq olursan. İncə lirizm, axıcılıq, ürəkdən, can­dan yaşanan səmimi duyğulardan qopan həyatilik, təbiilik şeirləri oxucuya elə doğ­ma­laş­dı­rır ki, dönə-dönə oxuyub, hər birini öz duyğularında yaşatmağa başlayırsan – insana sev­gi, yaşantıya ehtiram, taleyə şəriklik yanğısı kimi. Çünki bu şeirlər xalq yaradıcılığı ənə­nələrindən, şair ruhu, xalq ruhundan qidalanır.

                                      Pozulubdur təbiətin naxışı,

                                      Kədərlidir qayaların baxışı.

                                      Ağı dedi bulaqların axışı,

                                      Yerimdən oynatdı məni, ay Allah!

                                      Bu dağlar ağlatdı məni, ay Allah!

Yaxud:

                                      Qonaqgörməz əziz qonaq görmədi,

                                      Qız-gəlinlər əvəliyin hörmədi.

                                      Nəmi qurub, südü qaymaq sərmədi,

                                      Kim belə alçaltdı məni, ay Allah!

                                      Bu dağlar ağlatdı məni, ay Allah!

Yaxud da:

                                      Tanrı, məni salma düşmən girinə,

Mehriban et xalqımı bir-birinə!

                                      Qurbanım var ulu Qırxlar pirinə,

                                      Bu arzuma çatdır məni, ay Allah!

                                      Bu dağlar ağlatdı məni, ay Allah! [1, 77]

  • deyən şair sevgi dünyasının istili-bürkülü, buzlu-şaxtalı aləminə baş vurur, nikbin ar­zu­la­rıy­la bir xoş tale, qismət axtarır. Elə buna görə də kitabdakı şeirlər rəngarəngdir, əlvandır. Müəl­lifin özünəməxsus deyim tərzi, yığcam, oynaq ifadə üsulu, hiss və duyğuların poetik tə­rənnümündəki obrazlılıq onu oxucusuna sevdirir. Həm də ona görə ki, lirik tə­rən­nüm­dən yoğrulmuş bu şeirlərin qəhrəmanı sevincini, kədərini, həsrətini, nisgilini mərdliklə ya­şa­yan ülvi bir insandır.

Əbülfəz Muxtaroğlunun şeirlərində bəzən uzun müddət torpaq qoxusundan, əkindən, biçindən, dağdan-daşdan, təbiətdən uzaq düşən, onun xiffətini çəkən, onun həsrətini yaşayan bir şair də görürük. Gözəl yaylaqları, təmiz havalı və şirin çeşməli yurdu və məkanı, könülaçan və ruhtəzələyən xoş hava və şəfalı yerləri özləmişdir. Şair ümid edir ki, uşaqlıq və gənclik illərini birlikdə keçirdiyi dostları, həmçinin, Şahbuzun hər bir dağı, dərəsi, al yamacı, çayı, gölü, laləsi, nərgizi, bənövşəsi, kəkliyi, turacı, yaşılbaş sonaları da onu özləyir. Şair həsrət dolu anılarını poetik dillə yurdundan gələn bir oğlandan belə xəbər alır:

                                               Batabatdan gələn oğlan,

                                               Göz yaşımı silən oğlan,

                                               El dərdini bilən oğlan,

                                               Ellər məni soruşdumu?

                                               Təzələyib donun meşə?

                                               İnanmıram yolum düşə.

                                               Lalə, nərgiz, tər bənövşə –

                                               Güllər məni soruşdumu?

                                               Gözəllikdir suda quşlar,

                                               Oda tutar qəlbi daşlar.

                                               Qanadlandı yaşılbaşlar,

                                               Göllər məni soruşdumu?

                                               Ot çalımı başlar haçan?

                                               Göz oxşayan, könül açan,

                                               Kərənti ağzından qaçan,

                                               Güllər məni soruşdumu?

                                               Abdulla dedi nəyindən?

                                               Yarasının göynəyindən.

                                               Saz çıxanda köynəyindən,

                                               Tellər məni soruşdumu [1, 26]

Əbülfəz Muxtaroğlu öz təbirincə desək gül balaların da şairdən küsməmələri üçün  uşaq şeirləri yazmışdır. Uşaq­lar üçün də yazılan şeirlər cəlbedici və öyrədicidir. Əbülfəz Muxtaroğlunun uşaq şeir­­­lərini iki qrupa və ya daha artıq qrupa ayırmaq olar: Təbiətə sevgi, insana sevgi, milli-mə­­nəvi dəyərlərə sevgi və s. “Gözəl bir fəsildi qış”, “Niyə soyuq dəyməyir”, “Bahar gəl­di” və s. adlı şeirlərdə şair gül balalara hər bir fəslin biri-birindən gö­zəlliyini və özəlliyini tə­­rənnüm edir. Budur, balaca Dilbər babasına qışı sevmədiyini bildirir. Bu fəsildən giley-gü­­zarı da olduqca çoxdur: Qışda qar yağır, yağış yağır, günlər qısa olur, günəş tez çıxır, tez batır, uşaqlar tez yatır, soyuqdan əli üşüyür, buz üstünə çıxanda sürüşüb yıxılır, quşlar da üşüyür, yemək tapa bilmirlər və s. Babası balaca nəvəsini gülə-gülə dinlədikdən sonra sa­də deyim tərzi ilə qı­şın gözəlliyini belə təsvir edir:

                                               Qışda çıx yağmasa qar,

                                               Bax, quruyar budaqlar.

                                               Quruyar axan çay da

                                               Məhsul bol olmaz yayda!

                                               Qar torpağın canıdır,

                                               Ən isti yorğanıdır,

                                               Qışda çox yağmasa qar,

                                               Məhsul verməz tarlalar.

                                               Qarğaya, sərçəyə sən

                                               Hər gün dən verməlisən.

                                               Sənin kimi uşaqlar

                                               Gərək qoymasın onlar

                                               Korluq çəksin acından.

                                               Heç çıxarma yadından.

                                               Çox yağsa da qar, yağış,

                                               Gözəl bir fəsildi qış [1, 167].

Fikrimizcə, uşaqlar üçün şeir yazmaq heç də asan deyil. Şərt o deyil ki, şeirdə təh­ki­­yə, qafiyə uyğunluğu, ritmik sürət, təmtaraq, elitarlıq və s. olmalıdır, xeyr, uşaq qəlbinə yol tap­­maq üçün həm də gərək da­ha həssas emosionallığa, uşaq psixologiyasında olan rən­­garəngliyə, estetikliyə, daha iti ustalığa, sənətkarlığa malik olasan. Əbülfəz Mux­­ta­roğ­lu­­nun uşaq­lar üçün yazdığı şeirləri oxuduqca görürük ki, şair uşaq ruhunun bi­li­ci­si kimi uşaq qəlbinə yol tapmağı bacarır. Fəsillərin gözəlliyi dəqiqliklə, oynaq, lakonik mis­ra­lar­la qulaqdan süzülüb ürəyə belə axır:

                                               Şirin-şirin töhfələrlə

                                               Budur, gözəl bahar gəlir.

                                               Al günəşli səhərlə

                                               Budur, gözəl bahar gəlir.

                                               Dağ başında əriyir qar,

                                               Bağça, bağlar gətirir qar,

                                               Noruzgülü bizə nubar,

                                               Budur, gözəl bahar gəlir [1, 174].

Ümumiyyətlə, Əbülfəz Muxtaroğlu təkcə balaca balaların təfəkkür imkanlarını, ma­raq dairələrini əhatə edən mövzulara toxunmaqla kifayətlənmir, bu şairdə sözün özünü bə­­dii ifadəni, deyim tərzini uşaq hafizəsinin, uşaq emosiyasının və psixologiyasının tə­ləb­lə­­rinə uyğunlaşdırmaq bacarığı güclüdür. Əbülfəz Muxtaroğlu uşaq şeirlərində pri­mi­tiv nə­­sihətçilikdən, sözçülükdən və deklarativ ibarəpərdazlıqdan uzaqdır. Əbülfəz Mux­tar­oğ­lu­­nun bu yanaşması ilə bağlı hələ vaxtilə V.Q.Belinski “Yeni ilə hədiyyə” adlı mə­qa­lə­sin­də yazırdı: “…Başlıca iş – sentesiyalardan, nəsihət və tərbiyəpərdazlıqdan imkan da­xi­lin­də qaçmaqdır: onları böyüklər də xoşlamır, uşaqların isə sadəcə zəhləsi gedir”.

Fikrimizcə, uşaq şeirləri yazmaq üçün şairin bədii dili zəngin olmalıdır, təbiiliyi, axar­­lığı olmalıdır. Bunlar, uşaq şeirləri yazmaqda xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əbülfəz Mux­­­­taroğlunun uşaqlar üçün yazdığı şeirlərin dili sadədir, rəvandır, axınaqlıdır, la­ko­nik­dir və estetik tərbiyəvi əhəmiyyəti ilə də zəngindir.

Oxucularıyla görüşə “Ömürdən qalan izlər” şeirlər kitabı ilə gə­­­lən Əbülfəz Mux­­taroğlunun ömründən qalan izlərini belə ümimiləşdirə bilərik: Əbülfəz Mux­­­taroğlu ömür yolunun zirvəsinə kamil qədəmlərlə addımlayan, sevimli müəllimim və həmkarımızın həyat akkordları barədə sonsuz sayda fikir və şərafət, erudisiya və ziyalılıq, şəfqət və qay­ğı, elmilik və fəzilət, milli-mənəvi irsə dərin məhəbbət, xalqımızın elm və sənət adam­larına ehtiram hissi – Əbülfəz Mux­­taroğlunun həyat, yaradıcı qayəsidir. Elmə, şeirə, cə­miyyətə və təbiətə yüksək milli və bəşəri duyğularla bağlanan Əbülfəz Mux­­ta­roğ­luya Ulu Tanrıdan bəşəri nemət olan can sağlığı və yeni-yeni yaradıcılıq uğurları ar­zu­la­yırıq.

                                     KAMAL CAMALOV

                                     Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

                                     Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi

                                     Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Kamal Camalov

BİOLOGİYANIN TƏDRİSİ ŞAGİRDLƏRİN MƏNƏVİ SİMASININ FORMALAŞDIRILMASINA XİDMƏT EDİR

İnsanın təbiətlə və ətraf mühitə olan münasibətləri özünün yaranışı qədər qə­dim­dir. Təbiət və cə­miy­yət arasında bir sıra problemlərin yaranması XIX əsrdən baş­la­yaraq bə­şə­riy­yəti məşğul və bu haqda düşünməyə vadar etmişdir. Bu gün ətraf mü­hit şə­rai­tinin fəlakətli vəziyyəti təbiət məsələlərini öyrənən mütəxəssisləri, o cümlə­dən föv­qəladə hallar və kənd təsərrüfatı mütəxəssislərini, ictimaiy­yə­ti, ictimai-siyasi xa­dimləri, eləcə də daim gələcək nəslin qayğısına qalan müəl­lim­ləri və bütün vətən­daş­ları narahat etməkdədir.

Yeni paradiqmalar, konsepsiyalar, innovasiyalar, investisiyalar, dövlət stan­dart­­­ları, alternativ tədris planları, müasir tipli məktəblər yaradılır. Təlim prose­si­nin in­­­ten­­siv və ekstensiv yolla təkmilləşdirilməsi, sinif işinin diferensiyası və fərdiləş­di­ril­­­­­mə­si hesabına təlim keyfiyyətinin yüksəldilməsi nəzərdə tutulur. Bu baxımdan Vüsalə İsmayılovanın «Biologiyanın tədrisi prosesində təlim-tərbiyə məsələlərinə komp­leks yanaşma» adlı dərs vəsaiti böyük maraq doğrurur, elmi-nəzəri və prak­tik əhəmiyyəti ilə seçilir. Burada şa­gird­­lərin təbiəti qorumağının formalaş­dırıl­ması, tə­lim-tərbiyə prosesinin məhsul­dar­lı­ğı, daxili ehtiyatlar – təbiəti mühafizə mate­rial­la­rı­nın səmərəli tədrisi hesabına həyata keçirilir.

Ümumtəhsil məktəblərində biologiyanın təd­ri­sivasitəsi ilə şagirdlərin mə­nə­vi cə­­hətdən formalaşdırılmasının müasir dövrdə çox böyük aktuallıq kəsb et­di­­yini zən­gin mən­bə­­lər, tarixi qaynaqlar, faktlar və dəlillərlə əsaslandıran təd­qi­­qatçı müəllim öncə möv­zu­­ya geniş yer ayırır, qarşıya qoyduğu məq­sədə uyğun olaraq işçi fərziy­yə müəy­yən­ləş­­dirir, vəzifələri, metodları, elmi ye­niliyi, nəzəri və prak­tik əhəmiyyəti sə­ciy­yə­lən­di­­rir, müdafiəyə təqdim etdiyi müd­dəaları şərh edir. Onun təqdim etdiyi müddəalar el­­mi istiqamətinə, ümu­mi­ləşdirmə səviy­yə­sinə və inandırıcılığına görə diqqəti cəlb edir.

Dərs vəsaiti 3 fəsil, 17 yarımfəsil, tapşırıqlar və istifadə olunmuş ədə­biy­yat si­ya­­hısından ibarətdir. «Təlim-tərbiyə prosesinin və biologiyanın tədrisinin inkişaf ta­ri­xi» kimi adlandırılan I fəsildə biologiya dərslərində şagirdlərdə yüksək mənəviyyat for­­malaşdırmaq üçün onlarda can­lı təbiətə dərin hörmət hissi, flora və faunanın hər bi­rinə huma­nist, diqqətli, müha­fi­zə­kar münasibət inkişaf etdirmək kimi məsələlər müəy­­yən­­ləş­di­rilmiş, problemlə bağlı möv­cud elmi-metodik ədəbiyyat araşdırıl­mış, mü­­­qayisəli təhlillər aparılmış, elmi ədə­biyyata tənqidi müna­si­­bət bildiril­miş­dir. «Mü­tə­­fəkkirlər təlim-tərbiyənin formalaşdırılması haqqında», «Biologiya elminin inkişaf ta­­rixi», «Azərbaycanda biologiyanın tədrisinin inkişaf tarixi» an­la­yış­larının ma­hiy­yə­ti açıqlanmış, gör­kəm­li insanların, tarixi şəxsiyyətlərin, müasir təd­qi­qatçı alimlərin prob­lemlə bağlı fikirləri saf-çürük edil­miş, bu kimi struktur kom­po­nent­ləri təhlil ob­yek­tinə çevrilmişdir.

Ümum­təh­sil məktəblərində biologiyanın təd­ri­sində məktəbli­lərin mənəvi tər­bi­yə­sinin formalaşdırılması üzrə işin sistemini bir vasitə kimi təhlilə cəlb edən təd­­­qi­­qat­çı məktəb təcrübəsində bu işin vəziyyətini ətraflı öyrənmiş, bu sahə­də­ki çatış­ma­­­ma­z­lıq­­ların səbəblərini müəyyənləşdirmiş, onları aradan qaldırmaq üçün xüsusi me­to­dika iş­­ləyib hazırlamışdır. Məktəbdə mövcud vəziyyəti öy­rən­­­məklə tədqi­qat­çı­nın məq­sə­di ay­rı-ayrı müəllimlərin təlim prosesində şa­gird­­­lərin təbiətdən, eko­lo­gi­yadan necə is­ti­fa­­də etdiklərini müəyyənləşdirməsi, si­nifdənxaric tədbirlərdə tə­biə­ti mühafizəyə aid ma­­teriallardan mənəvi tərbiyə məq­sədləri baxımından necə is­ti­fadə olunduğunu ay­dın­­­laş­dırmasından, məktəb rəh­bər­lərinin bu məsələyə qayğısı, kö­mə­yi və nəzarəti ilə ta­nış olmasından ibarət ol­muş­dur. Dərs vəsaitində biologiya dərs­lə­rində məktəblilərin mə­nə­vi tərbiyəsi işinin tanış­lıq səviyyəsini aşkara çıxarmaq üçün nümunələrdən də is­tifadə olun­­muşdur.

Didaktik prosesi səmə­rə­li idarə etmək, mövcud şəraitdə op­ti­mal nə­ti­cələrə nail ol­maq diaqnostikasız müm­kün deyil. Diaqnostikanın məq­sə­di tə­lim-tərbiyə pro­se­si­nin baş vermə şəraitini, onun nəticələrini dəqiq üzə çıxar­maq, qiy­mətləndirmək və təh­­lil et­mək­dir. Dərs vəsaitində bu məsələlərə tədqi­qatçı xüsusi diq­qət yetirmiş, nə­za­rə­­ti, yoxlamanı, qiymətlən­dir­mə­ni, statistik məlumat­la­rın top­lan­masını, onların təh­li­li­ni, hadisələrin sonrakı inkişa­fı­nın proqnozlaş­dı­rı­l­ma­sını reallaşdıra bilmişdir.

Dərs vəsaitinin «Müasir biologiyanın tədrisində təlim metodları» adlı ikinci fə­sli 7 ya­rım­­­fəsildən ibarətdir. Burada biologiya dərslərində məktəblilərin mənəvi tər­bi­yə işi­nin təşkili imkanları üzə çıxarılmış, tədris proqramları, dərsliklər problem baxı­mın­­dan təhlil edilmiş, biologiya dərslərində şagirdlərin mənəvi tərbiyəsi üzrə işin ma­hiy­­yə­­tinin müasir elmi – nəzəri fikir baxımından xüsusiyyətlərini xarakterizə etmiş, şa­girdlərin tərbiyə olunmasında digər fənlərlə yanaşı biologiya  dərslərinin təşkiledici və­zifəsini, yeri və rolunu aşkarlamış və  biologiya fənlərinin tədrisi prosesində şa­gird­­­lərin mənəvi tərbiyəsi üzrə mövcud vəziyyəti müəyyənləşdirilmişdir.

Tədqiqatçı müəllim təcrübə və müşahidələri əsasında belə qənaətə gəlmişdir ki, şa­­gird­­lərin biologiya fənninin tədrisi zamanı şagird şəxsiyyətini for­malaşdırmaq üçün dərs­də mənəvi tərbiyənin bütün prinsip və qaydaları optimal nisbətdə həyata ke­çi­ril­mə­­­li­dir, şagirdlərin maraq, meyl, qabiliyyət və tələbatları nəzərə alınmaqla onların id­rakı fəaliyyəti üçün lazımi şərait yara­dıl­ma­lı­, fənlərarası və fənlərdaxili əlaqə təmin edil­­­mə­li, şagirdlərin nail olduqları inkişaf səviyyəsinə istinad edilməli və nəhayət hər bir dərs diqqətlə diaqnozlaşdırılmalı, proqnozlaş­dı­­rılmalı, layihə­lən­­dirilməli və plan­laş­­­dı­rılmalı­dır. Şagirdlərdə biologiya fənnində mənəvi tərbiyənin təd­ri­si zamanı dər­sin tər­biyəedici imkanları, nail olunacaq real tərbiyə məqsədləri müəyyənləşdiril­mə­li­dir. Biologiya fənninin materiallarının məqsəd və məzmu­nun­dan irəli gə­lən tərbiyə və­­zi­fə­ləri qoyulmalı və bu şagird şəxsiyyətini forma­laş­dı­r­maqla üzvi su­rətdə əla­qə­lən­­­di­ril­məlidir. Müəllifin gəldiyi elmi qənaətlə biz də həmfikirik ki, fənlə bağ­lı ke­çi­ri­lən hər bir dərs tərbiyəedici, təhsilverici və inkişafetdirici funksiyaları ye­rinə yetir­mə­li­dir. Ancaq belə olan halda şagirdlərdə təbiəti sevmək və onu qorumağı for­malaş­dır­­maq olar. Unutmaq olmaz ki, təlim, tərbiyə və inkişaf  ara­sın­da üzvi əla­qə var və on­­lar bir-birinə qarşılıqlı təsir göstərir. Orta əsr Şərq təsəv­vür­lə­rinə görə, tərbiyə ver­mə­­yən bilik odunsuz ocağa bənzəyir, bilik verməyən tərbiyə isə bə­dən­siz ruha ox­şa­yır.

Dərs vəsaitində tərbiyə prosesində şagirdlərdə təbiəti mühafizə material­la­rın­dan is­tifadə etməklə əxlaqi biliklərin əxlaqi əqidələrə çevrilməsi, bu əqidələrin sis­te­minin ya­­ra­dılması, sabit əxlaqi hisslər, əxlaqi keyfiyyətlər, əxlaqi adətlərin for­ma­­laşdırıl­ma­sı ilə bağlı diqqəti cəlb edən maraqlı nəzəri fikirlər, elmi ümumiləş­dir­mə­lər, zən­gin təc­rübi materiallar və müəllimlərə tövsiyələr vardır.

Vəsaitdə biologiya dərslərində tədris ekskursiyalarının keçirilmə mexanizmi və on­ların şagirdlərə təbiəti sev­məyin aşılan­ma­sı,  forma­laş­masında oynadığı rol da ge­niş təhlil olunur. Müəllif haqlı olaraq belə bir elmi qə­naətə gəlir ki, təbiəti mühafizə fəaliyyəti işləri məktəbin həyatla əlaqəsini möh­­kəm­ləndirir, məktəblilərin səxsiyyət kimi formalaşmasında mühüm va­­sitə rolunu oy­­nayır, bütövlükdə təlim prosesinin həyatı və yerli faktlarla zəngin­ləş­­məsinə şə­rait ya­­radır, məktəbliləri həm­çi­nin mənəvi tərbiyə baxımından axtarıcılıq, təd­qi­qat­çılıq və ya­radıcılıq işlərinə qo­şur. Bu tədbirlər şagirdlərin öz-özlüyündə biologiya fənnində mə­nəvi tərbiyəyə aid mate­rial­lar top­la­ma­­sına, onları öyrənməsinə şərait yaradır. Feno­loji müşahidə, yay tap­şırıqlarının ye­ri­nə yetirilməsi, təbiətə qayğılı münasibət, təbi­ətə ekskursiyalar, prak­tik işlər, şa­gird­lər­də estetik, fiziki, ekoloji mədəniyyətin for­malaşmasına kömək edir.

«Biologiyanın tədrisi prosesində tərbiyə məsələri» adlanan üçüncü fəsil də 7 yarımfəsildən ibarətdir. Bu fəsildə biologiya fənn kurikulumunda şagirdlərin məntiqi təfəkkürünün, fənlə bağlı həyati bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi, inteqrativlik, sadədən mürəkkəbə doğru inkişaf, məzmun və fəaliyyətin qarşılıqlı əlaqəsinin təşkili, fənnin tədrisində yeni texnologiyaların tətbiqinin təmin edilməsi məsələləri nəzərdə tutulur. Kurikulumda canlıların hüceyrədən biosferədək təşkili səviyyələri, canlılar aləminin kimyəvi və bioloji təkamülü, irsi dəyişikliklərin qanunauyğunluqları, ekoloji problemlər, onun dərkedilməsi və həlli yolları sadədən mürəkkəbə doğru istər mərhələlər, istərsə də siniflər üzrə şaquli və üfiqi inteqrasiya nəzərə alınmaqla təqdim edilir. Ekoloji problemlər və davranış vərdişlərinə aid elmi, əxlaqi – mənəvi, hüquqi fikir və mülahizələr estetik fikirlərlə vəhdətdə, sıx əlaqədə inkişaf edir. Əgər mənəvi mahiyyətdə olan fikirlər şagirdlərə yaxşı və pisi fərqləndirmək və qiymətləndirmək im­kanıdırsa, estetik mahiyyətdə olan fikir və mühakimələr isə ətraf aləmə gözəllik və çir­kinlik yanaşmasını ifadə edir. Ətraf aləmə çirkin münasibətlərə qarşı şagirdlərdə həs­saslıq yaratmaq, təbii mühitə ziyan vuranlarla mübarizə aparmaq səylərini güc­lən­dir­­mək, onlarda gözəlliyə adət, meyil, arzu və həvəs oyatmaq nəinki ekologiyada, ümu­milikdə biologiyada eyni şəkilə, eyni məzmuna malik problemlərdir.

Tədqiqatçı müəllim Vüsalə İsmayılova sonda belə nəticəyə gəlir ki, ümum­təh­sil məktəblərində şagirdlərin təlim fənləri üzrə əldə etdikləri bilik, bacarıq və vər­diş­lər yetişən nəslin müxtəlif elm sahələri üzrə anlayış və qanunauyğunluqlar haqqında zeh­­ni səviyyəsini formalaşdırmaqla məhdudlaşmır. Bilik faktlar, hadisələr, rəqəmlər yı­­­ğımı deyil. O, insanda dünyagörüşü, ətraf aləmə, insanlara, cəmiyyətə, özünə mü­əy­­­­yən normalar daxilində münasibət formalaşdırır, mənəvi simanı traktovka etmək im­kanına malikdir. Məktəbdə öyrədilən digər fənlər kimi biologiya dərsləri də şa­gird­lə­rin intellektual səviyyəsini və mənəvi simasını formalaşdırmaq funksiyasını yerinə ye­­tirir. Belə bir yüksək məzmun keyfiyyətlərinə – bilik və mənəvi tərbiyə im­kan­­larına ma­lik biologiyanın bütün bölmələrinin pedaqoji əsaslarını üzə çıxarmaq, təc­rübi işdə on­dan istifadə etmək yetişən nəslin insan, vətəndaş kimi formalaşması məqsədinə əhə­miyyətli dərəcədə təsir göstərə bilər.

Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru V.İsmayılova ciddi elmi-nəzəri ümu­mi­ləş­dir­mə­­lər, uzunmüddətli təc­­rübə və müşahidələr və apardığı eksperimentlərin köməyi ilə sübut et­miş­dir ki, şagird şəxsiy­yə­­tinin formalaşdırılmasında mənəvi tərbiyə mühüm rol oy­na­yır. O, göründüyü kimi, dərs vəsaitində məqsədinə nail ol­muşdur. Biologiya fən­ninin təd­ri­sində məktəbli­lərin mənəvi tərbiyəsinin forma­laş­dı­­rılması üzrə işin sis­te­mini qurmuş, mükəmməl nəzəri kon­sep­siya hazırlamışdır. V.İsmayılovanın gəldiyi nə­­ti­cə­lər, elmi qənaətlər pedaqoji nəzəriyyəni zənginləş­dir­­mək baxımından maraq do­ğur­­maq­la yanaşı, həm də yüksək praktik əhəmiyyətə malikdir.

«Biologiyanın tədrisi prosesində təlim-tərbiyə məsələlərinə kompleks ya­naş­ma» adlı dərs vəsaitini sonda təhlil süzgəcindən keçirən zaman belə qənaətə gəlirik: Mək­­təbdə tərbiyə prosesinin ümummədəni məzmun aspekti və biologiya dərs­lərində şagirdlərin mənəvi simasının formalaşdırılması ilə bağlı sosial – fəlsəfi, pedaqoji və metodiki ədəbiyyatlar öyrənilmiş; biologiya dərslərində şagirdlərin mənəvi tərbiyəsi üzrə işin mahiyyətinin müasir elmi-nəzəri fikir baxımından xüsusiyyətləri xarakterizə edilmiş; şagirdlərin tərbiyə olunmasında digər fənlərlə yanaşı biologiya dərslərinin təşkiledici vəzifəsləri, yeri və rolu aşkarlanaraq ümumtərbiyə sisteminin tərkib hissəsi olduğu açıqlanmış; biologiyanın tədrisi prosesində şagirdlərin mənəvi tərbiyəsi üzrə mövcud vəziyyət öyrənilərək, bu sahə üzrə işin səmərəliliyini yüksəltmək məqsədi ilə əsas istiqamətlər müəyyənləşdirilmiş; bu fənnin (biologiya fənninin) sosial fay­da­lı­lı­ğı­na əsaslanmaqla şagirdlərin mənəvi tərbiyəsinin forma və metodları, vasitə və  üsul­ları aşkar edilmiş; bioloji məzmun istiqamətinə malik sinifdənxaric işlər və mək­təb­­dənkənar tədbirlər zamanı şagirdlərin mənəvi tərbiyəsi üzrə imkanları üzə çı­xa­rıl­mış və nəhayət biologiya dərslərində şagirdlərin mənəvi tərbiyəsi üzrə əsas fəaliyyət növ­­lə­ri təcrübi – eksperimental yollarla üzə çıxarılmış və təsdiq edilmişdir.

Aqillər deyir ki, insan zəhmətə qatlaşmaqla hər bir arzusuna çata bilər. «Adam axtardığını zəhmət qarşısında tapar», «Hər kəs öz bəxtinin dəmirçisidir» kimi aforistik ifadələr zəhmətkeş insanların sanki fəaliyyət proqramıdır. Vüsalə İs­ma­yı­lo­va­nın da «Biologiyanın tədrisi prosesində təlim-tərbiyə məsələlərinə kompleks ya­naş­ma» adlı dərs vəsaiti gərgin zəhmətin və çalışqanlığın bəhrəsidir. Ömrünün ən məh­sul­dar çağlarını yaşayan pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Vüsalə İs­ma­yı­lo­va­ya yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzulayırıq.

                            KAMAL CAMALOV

                            Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

                            Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi

                            Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Kamal Camalov

“PEDAQOJİ FİKİR TA­RİXİN­DƏN” ADLI ƏSƏR ƏXLAQIN

SAF­LAŞ­DI­RIL­MA­SINA XIDMƏT EDƏN ƏSƏRDİR

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2017-ci il 28 avqust tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş oxunması zəruri olan kitabların əhəmiyyəti çox böyükdür. Bu kitablar yeniyetmə və gənclərin şüurlu həyat yaşamasına, peşə istiqamətini düzgün istiqamətləndirməsinə kömək edir. İnsana öz ləyaqətini düzgün qiymətləndirməsinə, onun özünü, kimliyini dərk etməsinə, həyatın mənasının nədən ibarət olduğunu aşılanmasına kömək edən kitabladan biri də yaxın aylarda nəşr olunmuş “Pedaqoji fikir tarixindən” (Naxçıvan: “Əcəmi” nəşriyyatı, 2019, 288 səh.) adlı kitabdır.

Kitabda dünya xalqlarının çox əsrlik tarixi boyunca gənc nəslin tərbiyəsi ilə bağlı zəngin pedaqoji fikirlər top­lan­mış­­dır. Bu mənəvi, əxlaqi-pedaqoji sərvətləri öyrənmək, onları pedaqoji təfəkkür süz­gə­cin­­­dən ke­çi­­rib müasir gəncliyin tərbiyəsində istifadə etmək və məktəb təcrübəsinə gə­tir­mək pedaqoji fi­kir tarixində ciddi problemlərdən biri olmuşdur. Çünki yeni pedaqoji fikir keç­­mişin mü­tə­rəqqi irsi ilə orijinal fikirlərin sintezindən yarana bilər. Elə buna görə də, tə­lim və tər­bi­yə­nin yeni konsepsiyasını, inkişaf tendensiyasını müəyyənləşdirməyə ça­lı­şan pe­daqoji fi­kir tarixçiləri (K.D.Uşinski, A.O.Çernyayevski, V.A.Suxomlinski, M.Qor­ki, M.A.Şah­taxt­lı, M.T.Sidqi, E.Sultanov, C.Məmmədquluzadə, M.S.Ordubadi, N.Nə­ri­ma­­nov, H.Cavid və b.) pedaqoji irsdəki qabaqcıl ideya, fikir və təcrübələri ailəyə, mək­tə­bə, ic­­timaiyyətə gə­tir­mə­yi qarşılarına məqsəd qoymuşlar.

Maarif­çi­­li­­yin formalaşma və in­ki­şafında özünə­məx­­sus xid­mətləri olmuş bu kimi gör­­­­kəmli söz sahibləri təh­­­­silin prinsipləri, tərbi­yə üsulları­, əx­laq, vətənpərvərlik, mə­nə­viy­­­­yat, bədii zövq və s. ki­mi zə­­­ru­ri məsələlərdən bəhs et­miş­lər. Onların qar­şı­sına qoy­du­ğu əsas məq­­səd xalqı maarifləndir­mək və “bə­­si­rət sahibi etmək” ideyası olmuşdur. Sal­na­mə sa­hi­b­lə­­rinin yaradıcılıqları bir daha onu təsdiqləyir ki, onlar ötüb ke­çənlərə de­­­­yil, dü­nən­­dən bu gü­­­­nə ba­xmış, sanki dünəni bugünləşdirmiş, dü­­­nənə bu günün ça­lar­­la­rı­­nı əlavə edib sabaha apa­raraq əbədiləşdirirlər.

“Ürəyimi uşaqlara verirəm” deyən Suxomlinski uşaqları xalqın ümidi, canı, ürəyi ad­­­­­lan­dırır və on­­ların oxu­ma­­­sı­nı, ədə­­bə, pak əxlaqa sahib olmalarını zəruri sayırdı. Bu ki­mi qey­­­də qal­­mağın ən ba­­laca məq­sədini isə vali­deyn­lə­rin özlərinin elmli, təhsilli ol­ma­sın­da gö­­­rürdü. Görkəmli pedaqoq va­li­deyn­lərdən uşaqlarda elmə maraq oyatmağı tələb edir və de­yir­di ki, ən yaxşı ailə odur ki, öv­ladını məktəbə verib, oxutdurur. Yox əgər bu­na la­qeyd ya­na­­­şır, övla­dı­nın oxu­ma­sı­na ma­raq göstərmir, inanın ki, o valideyn qəbir evin­­­də də ra­­hat yata bil­mə­yə­cək­dir. Valideynin öz övladlarının tərbiyəsi üçün böyük mə­su­liyyət hiss etməsi uşaq­­­­la­rın ailədə düzgün tərbiyə almaları üçün əsas şərtdir. Suxom­­lins­ki yazırdı ki “Uşaq öz-öz­­lü­yün­də sevinc mənbəyi ola bilməz: ata və ananı yeni əsasda tək­­rar edən in­­­­­san­da ata və ana üçün sevinc mənbəyi hər şeydən əvvəl onların ona [uşa­ğa – K.C.] nə ve­­­­rə bil­dik­lə­ri­dir”. Bu mənada tərbiyə üçün məsu­liyyət hiss edən valideyn­lər öz öv­­lad­­­­la­rın­da nə kimi keyfiyyətlər tərbiyə etmək lazım ol­du­ğu­­­­nu aydın surətdə dərk edib, bu key­­­fiy­yət­­lə­rin ardıcıl tərbiyəsinə çalış­ma­lıdırlar – deyir. Çünki bu mə­suliyyət his­si onları uşaq­­larının tə­lim və tər­biyəsini nəzarətsiz bu­rax­mağa qoy­­­­­mur, tər­biyə işində tə­sadüf et­­­­dikləri çə­tin­lik­ləri ara­­dan qaldırmaq üçün yaxşı uşaq­­­­­lar tərbiyə et­miş başqa ailə­lə­­rin təc­rübəsini öy­rən­mə­yə, öz hərə­­kətlərini diq­qət­­­lə nəzərdən ke­çir­mə­yə məc­bur edir. Tər­­biyə işi üçün məsu­liy­yət hiss et­məmək çox müxtəlif şəkillərdə ifadə olu­­nur. Bə­zi va­li­deyn­lər öz öv­lad­­­la­rın­dan nə kimi adam yetişdirmək məsələsinə ta­mam la­­qeyd ya­na­şaraq, on­ların tər­bi­­yə­si ilə məş­ğul ol­maq üçün özlərinə heç bir zəh­mət ver­mir­­­­lər. Bi­zim üçün hər bir uşa­ğın ta­le­yi əziz­dir, onun taleyinə biganə qal­maq, öz va­li­­­deyn­lik və­­zifəsinə mə­su­­liy­­yət­siz ya­­­­­naşmaq hal­la­rı cə­miyyət tə­rə­findən kəs­­kin tən­­qid olu­nur. Hə­lə bu da azdır, uşa­­ğın düz­gün in­ki­şa­fı ke­­şi­yin­­də duran qa­nunlar va­li­­deyn­ləri öz öv­­­lad­­la­rı­nın tər­bi­yə­si üçün mə­su­liyyət daşıma­ğa məc­bur edir. Əgər bir çox vali­de­yn­­lər öz ömür-gün­lə­­­ri­ni qəf­lət­­də ke­çir­dik­lə­rini gec də ol­sa anla­yıb­­lar­sa, ar­­­tıq bu gün öv­lad­­la­­rın­dan yax­­­­şı adam ye­tir­mək üçün belə vali­deyn­­lər öz­lə­ri­nə qar­şı çox tə­ləb­kar olur­lar. Şəx­­­si nü­­mu­­nənin tərbiyədə həl­ledici rol oy­na­­dığı mə­lum həqiqətdir Suxomlinki qeyd edir ki, “vəzifəmiz gənc­­ləri ilk gündən elə tər­bi­yə etməkdir ki, onlar bir-birinə sevinc bəxş etməyi ba­car­­­­­­­sınlar, onlar unut­ma­sın­­lar ki, insanın doğulması ilə gələcək doğulur. Məhəbbət, ni­­­gah doğum insan fəaliyyətinin ən zərif, ən incə, ən müqəddəs sahəsidir. Qolları ara­­­­­­sında körpəsinə süd verən, beşik ba­şında dayanan ana öz postunda növbə çəkən əs­­kər­dir. O, gələcəyi yaradır və onu qo­ruyur. Ana dövlətin xidmətçisidir”.

“Ana” adlı romanı ilə özünə ölməzlik qazandıran Maksim Qorki də va­li­deyn-övlad tərbiyəsinə pedaqoji görüşlərində çox bö­yük əhə­miy­­yət ve­r­miş­dir. Qeyd edir ki, yaşadığımız dövrdə övladlarının sağlam ruh­da tər­­­­bi­yə­si qey­­dinə qal­­mayan mə­su­liy­yətsiz valideynlər, yaramaz hərəkətləri ilə uşaq­­­­­larına mən­fi nü­mu­nə gös­­tərən ca­hil ata və analar da yox deyildir. Bildiyimiz ki­mi, uşaq­­­­ların da psi­xo­lo­ji xü­­su­siy­yət­­ləri elə­dir ki, on­lar nü­mu­­nə­­ləri nəsihətlər­dən daha tez və asan qə­bul edirlər. Çün­ki can­lı nü­mu­nə sözlə ifa­­­­­də edi­lən uzun-uzadı nəsi­hət­­­­­lərdən daha konk­ret və daha tə­sir­lidir. Bütün bun­la­­rı hər bir va­li­deyn rüt­bə­sin­dən asılı olmayaraq nə­zərə almalı və öz hə­­rəkət­lə­rini daim nəzarət al­­tında sax­­­­­la­ma­­­lıdır. Biz övladlarımızı yalnız sevməklə, əziz­lə­mək­lə kifayətlənə bilmərik. Mak­sim Qorki gözəl qeyd edir ki, “övladı sevmək asandır, toyuq da öz balasını sevir. La­kin övladı tərbiyə etməyi bacarmaq insandan istedad və zəngin həyat biliyi tələb edən böyük dövlət əhəmiyyəti olan bir işdir”. Burada nə sevərkən, nə də tələbkarlıq gös­tə­rərkən ifrata varmaq olmaz. Valideyn çalışmalıdır ki, onun övladı heç kəsə xeyir ver­mə­yən şumlanmamış xam torpaq olmasın.

“Pe­daqoji fikir tarixindən” adlı əsərə bir daha nəzər salan zaman görürük ki, Mə­həm­məd Tağı Sidqi də fikirlərində – hər bir valideyn öz uşağının tərbiyəsi ilə məşğul ol­ma­ğa bütün məsuliyyəti ilə borcludur qənaətinə gəlmişdir. Qeyd edir ki, “Övlada əv­və­lin­ci tə­lim və tər­biyə verən anadır. Anaların rəftarı və kir­da­rı, hal, hə­rəkəti ba­la­la­rın qəl­bi­nin aynasına əks salır. Elm­­­li və mə­rifətli analar süd verən vaxtdan başlayıb, öv­­­­la­dı­nın tə­lim və tərbiyəsinə məşğul olurlar”. Beləliklə, hər bir ata-ana va­­lideynlik borcunu ödə­məli, uşağını cəmiyyətin yararlı üzvü kimi tərbiyə etməli, aqibəti ilə ma­raq­lan­­malıdır. Əx­laqi cə­hət­dən möhkəm olan namuslu vətəndaşlar tərbiyə etmək üçün ma­arifçi pedaqoq yu­xarıda qeyd etdiyimiz kimi, anaların özlərinin qüsursuz ol­ma­la­rını, on­la­rın müəy­yən qə­dər pedaqoji biliklərə yiyələnmə­lə­rini zəruri he­sab edirdi. Gör­kəm­li pe­da­qoq Məhəm­məd Tağı Sidqi istəyirdi ki, valideyn qarşısında du­ran bu kimi çə­tin, eyni za­man­da şərəfli və mə­su­liy­yət­li vəzifələr müm­kün qədər inandırma, şəxsi nü­mu­nə əsasında hə­­yata ke­çi­rilsin. Yenə də bütün bu qeyd olunan keyfiyyətlərin isə ancaq və ancaq elm yo­lu ilə, təhsil yolu ilə əldə edilə biləcəyi görüşünə gəlmişdir.

Məhəmməd Tağı Sidqini özünə mənəvi ata sayan Cəlil Məmmədquluzadə də Sid­qi­nin səsinə səs verərək qeyd edir ki, ailə tərbiyəsinin yax­­­­­­şı­laş­ma­sı üçün Azərbaycan qa­dın­­la­rı­nın savadlanması, elm, təhsil al­ma­­­ları zə­ru­­ri­dir. Böyük demokrat yazır ki, bi­zim gə­­ləcək in­kişafımız, uşaqların yaxşı tər­­bi­­yə olun­­­ma­­­sın­dan çox asılıdır. “Hər bir millət üçün nicat yo­lu tapmaq balaca uşaq­­­la­rı mək­­­tə­bə gön­də­rib tərbiyə vermək ilə əmələ gə­lir. Əgər be­lə olmasa, heç bir şey fay­­­­­da ba­ğış­­­­lamaz”.

Görkəmli müəllim-pedaqoq Hüseyn Cavid də “Həsbi-hal” adlı əsərində ailə tər­bi­yə­si­nə olduqca böyük əhəmiyyət verərək, uşağın tərbiyəsində ilk növbədə ata və anaların bö­yük rol oynadığını göstərir. O, yazır ki, uşaq dünyaya gəldiyi gündən mək­­­təb yaşına qə­­­­­­­dər ata-anasının yanında ev tər­bi­yə­si, ailə tərbiyəsi alır. Onun fikrinə əsasən ailə tərbi­yə­­­­­­­­sin­­də ata və anaların ən ümdə vəzifələri uşaqlarının sağ­­lam böyüməsinə şərait ya­rat­ma­sı­­dır. Bir çox uşaq­lar ana­dan xəstə doğulur və xəstə bir vücud ilə “tərki-həyat” olurlar. H.Ca­vid bu xəstəliyin səbəbini ata və ana­­­dan başqa heç kəsdə aramır. Çünki bir çox xəs­tə­­­­lik­­­lər irsi olaraq yayılır. Uşaqlarda bu xəstəliklərə, fə­la­­­kətlərə yol açan isə ilk növbədə ana­­­­lardır. Çünki uşaq, ana “rəhminə” düşdüyü zamandan başlayaraq doq­­­quz ay ananın qa­­­nı ilə, sonra südü ilə qidalanaraq xəs­­­təliklərə düçar olurlar. Cavid qeyd edir ki, “biçarə mə­­­sum” bö­yü­dük­­cə vücudundakı təhlükəli xəstəliklər də onunla bərabər böyüməyə baş­la­­­­yır. Bir çox uşaq­­lar da olur ki, ata-anasından qorunmayaraq yeyəcəyi, içə­cə­­yi, geyəcəyi üzün­­­dən xəs­tə­lə­­­nir, tənəffüs etdiyi ha­va, hərəkətsizlik və s. valideynin qayğısızlığı uc­ba­tın­­­­dan səhhətinə mən­fi təsir göstərmiş olur.

H.Cavid qeyd edir ki, hər şeydən əvvəl uşaqların düz­gün qidalanmasına diqqət ye­tir­mək lazımdır. Çox ye­­­mək sağlamlığa ziyan verdiyi kimi, az yemək də fay­­­­­­dalı deyildir. O, va­lideynlərə öz uşaqlarına qarşı son dərəcə diqqətli olmağı, uşağı nəzarətsiz bura­x­ma­ma­­­ğı, ədəb­sizlik etməyə qoymamağı, ərköyünlüyə öy­rət­­­məməyi tövsiyə edirdi. Bu və­zi­fə­lə­rin həllində gör­kəm­­­li pedaqoq H.Cavidin irsiyyət amillərinin rolunu gör­­­məsi və düzgün el­mi nəticələrə əsaslanması təq­di­rə­­­layiqdir.

H.Cavid valideynlərin öz körpələrini “məvhumi” qüv­­­vələrlə hədələməsini, qorxu için­­­də yaşatmasını pis­­­­ləyirdi. Belə ki, uşaq iki-üç yaşında qaranlıq gu­şə­yə gedəndə va­li­deyn­­ləri tərəfindən cinlər, divlər, ifri­tə­­lər vasitəsi ilə qorxudulur, təhdid edilir. Biçarə, za­val­­­­­lı körpənin isə bütün mənəviyyatı alt-üst olur. Otuz ya­­şına gələndə belə uşaqlıqda ke­çir­­­diyi o qorxunc köl­gə­­ləri bir “türlü başından çıxara bilmir”. H.Cavid ailə­lər­­də tər­bi­yə­nin bu cür qurulmasına qəzəblənərək ki­na­­yə ilə belə qeyd edir: “…Ev tərbiyəsinin do­ğur­­­du­­ğu ən gö­­zəl tərbiyə, ən xoş əxlaq, yalançılıq, kin­darlıq, bəd­nəfslik, arsızlıq, ita­ət­sizlik, qor­qaq­lıq kibi bir ta­qım rəzil, murdar əxlaqsızlıqlardan ibarətdir”.

Şair-pedaqoq hər bir hərəkətin tərbiyə ilə bağlı ol­du­­ğunu qeyd edir. Onun fikrincə hə­­­lə kiçik yaşla­rın­dan uşağa verilən düzgün tərbiyə uşağın gələcək inki­şa­­fının əsasını təş­kil edir. Ailə tərbiyəsindəki başqa qü­­surlardan birini qeyd edərək yazırdı: “Bir ana oğ­lu­na “Yav­rum! Quzum! Get qardaşını çağır da gəlsin, ye­­məyini yesin” deyəcəyi yerdə, “Part­­damış! Gəbər­miş! Get o qan qusmuş cönənbəri çağır da gəlsin, zəh­ri­marını zoq­qum­­­lasın” – diyor”.

 Hüseyn Cavidin haqlı fikrincə ata və anaların gözəl, mə­­nəvi sifətlərə malik olması uşaq­­la­rın düzgün tər­biyə­­sinə təsir edir. Övladlarının tərbiyəsi ilə məşğul ol­ma­­yan va­li­deyn­lər isə sabahkı gün öz “cigərguşələ­ri­nin zillət, fəlakət odunda yanıb-qovrulduqlarını” ağ­­­­la­ya-ağ­laya seyr edəcəklərini şair qeyd edərək yazır: “Bu gün azacıq təbiətə qarşı du­rub öv­la­dı­nı tərbi­yə­dən məhrum buraqanlar, yarınki gün cigərguşələrinin zil­lət, fəlakət odun­­da ya­nıb-qovrulduqlarını ağlaya-ağ­­laya seyr edəcəklər. Cocuqlar məsumdurlar, onün­­­­­­çin et­dik­ləri işlərin heç birindən məsul deyil­dirlər, onların hal və hərəkətlərindən mə­sul olacaq yal­­nız ata-analarıdır. Qızını, oğlunu tərbiyə etməkdə mü­sa­mə­­hə [səh­lən­kar­lıq – K.C.] gös­tə­rən valideyn qa­nun və əx­­laq nəzərində şiddətlə məsul tutulmalıdır. Çün­ki cə­­miy­yəti-bə­şə­riyyə için müzürr [ziyanlı, zərər­li – K.C.] bir adam hazırlamış olurlar. Xe­yir­siz, xain, ədəb­­siz öv­lad yetişdirib onları tərbiyə və islaha çalış­ma­yan ata-analar, şüb­hə­siz ki, gə­lə­cək­də namuslu, vic­danlı, hey­siyyətli insanlara müsəllət olmaq üçün bir sürü əx­­­laq­­sız, bir yı­ğın sərsəri yetişdirmiş olurlar. Böy­lə qeyd­­siz, tərbiyəsiz ata-ananın nə də­rə­cə məsul ola­­ca­ğı, nə müdhiş cinayət işləyəcəyi hər kəscə məlum, aydın bir həqiqətdir”.

Yekun olaraq qeyd edək ki, pedaqoji fikir nümayəndələri (K.D.Uşinski, A.O.Çern­ya­­yevski, V.A.Suxomlinski, M.Qor­ki, M.A.Şahtaxtlı, M.T.Sidqi, E.Sultanov, N.Nə­ri­ma­­nov, C.Məm­məd­­quluzadə, M.S.Ordubadi, H.Cavid və b.) ailədə yeni, sağlam, gö­zü­açıq, mə­­­­də­­ni in­­san­­lar yetişdirmək işinə mane olan ən­gəl­­ləri qələmlərinin gücü ilə təsvir etmiş, bu əngəl­ləri tö­­rə­dən sə­bəbləri açıb demiş və eləcə də onların aradan qaldırılmasının tətbiqi yollarını gös­tər­­miş­lər. Pedaqoji fikir nümayəndələri tərbiyə işinə bö­yük xalq və vətən işi ki­mi bax­mış­lar. Çün­­­ki hər işin başlanğıcı tərbiyədən ası­lı­dır. Xal­­qın ən bö­yük ümi­­di olan gənc nəsli tər­­bi­yə etməkdir. Vətənin gələcəyi, onun in­ki­şafı, dövlət, ədə­biy­­yat və elm xadim­lə­ri­nin bö­­yük ideyaları gənc nəslin tərbiyə­sin­­dən ası­­lı­dır. Bu gerçək hə­­qiqəti müdafiə və bə­yan edən söz xiridarları ailə-övlad tər­biyəsi, yetişən nəslin təhsili, təlimi, onların əx­la­qı­nın saf­­­­laş­dı­rıl­ma­sı, mənəvi key­fiy­yətlərinin yetkinləşdi­ril­mə­si, halal əməyə alış­dı­rıl­ma­sı, qey­­­­rət­li-namuslu vətəndaş­lar kimi yetişdi­ril­­məsi ilə bağ­lı yazıları ilə Azərbaycan mək­təb və pedaqoji fikir tarixinin zənginləşdirilməsi sahəsində bir daha misilsiz xidmətlər gös­­­tər­miş­­­lər.

KAMAL CAMALOV

 Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

KAMAL CAMALOV

HÜSEYN CAVİD YARADICILIĞINDA UŞAQ PSİXOLOGİYASI

XX əsr Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişafında xüsusi xidməti olan sə­nət­kar­lar­dan biri də Azərbaycan romantik şeirinin banisi Hüseyn Caviddir. Onun bu janrda fəa­liy­yə­ti təsadüfi olmamışdır. Yaradıcılığında uşaq əsərlərinə əhəmiyyət verməsi, XX əsrin əv­və­lində Azərbaycanda milli məktəblər şəbəkəsinin nisbətən genişlənməsi və ana dilində dərs­­liklərin uşaqlar üçün oxu materiallarının yoxluğu ilə əlaqədar idi. Təsadüfi deyildi ki, bu zəruriyyət üzündən Azərbaycanda bir çox mütərəqqi fikirli ziyalıların (M.Ə.Sabir, A.Şaiq, A.Səhhət, S.S.Axundov, M.Mahmudbəyov və b.) təşəbbüsü ilə uşaqlara məxsus mət­buat orqanları nəşrə başlayır, dərsliklər çap olunurdu. Yeni nəsli maraqlandıran, zöv­qü­nü oxşayan xüsusi əsərlər yazılır, tərcümələr edilir, mətbuat vasitəsilə uşaqlara çat­dı­rı­lır­dı. Bununla da Azərbaycanın görkəmli maarifpərvər şair və yazıçıları bir tərəfdən sə­ləf­lə­ri (N.Gəncəvi, M.Füzuli, Q.Zakir, S.Ə.Şirvani) tərəfindən əsası qoyulan milli uşaq ədə­biy­yatı sahəsindəki işi davam etdirirdi, digər tərəfdən, uşaqların təlim-tərbiyə və təhsil sa­hə­­sində ehtiyacını ödəməyə çalışırdılar. H.Cavid də məhz bu yolda əmək sərf etmiş, öz ya­ra­­dıcılığı ilə Azərbaycanda milli uşaq ədəbiyyatının xəzinəsinə töhfələr vermiş, onu yük­sək pilləyə qaldırmışdır.

Uşaq ədəbiyyatının tematikası H.Cavid yaradılılığında nə qədər müxtəlif olsa da, bu sa­­hədə onun əsərləri zahirən nə qədər dağınıq və sistemsiz görünsə də onlar öz məzmunu eti­barilə vahiddir, tərbiyəvi mənasına görə bir-birini tamamlayır və inkişaf etdirir, onlarda da­xili birlik və məqsəd aydınlığı vardır.

H.Cavidin bu sahədəki bütün səy və cəhdi bir məqsədə – ümumiyyətlə, adamların, xü­susən gənc nəslin əxlaqi cəhətdən yüksəlməsinə yönəldilmişdir; o, adamı həm özü üçün, həm də cəmiyyət üçün yararlı etməyə, onun zəkasını həyat təcrübəsi ilə, bəşəriyyətin əsrlər boyu yaratmış olduğu ən yaxşı sərvətlərlə zənginləşdirməyə çalışırdı. H.Cavid gənc nəsli elə silahlandırmaq istəyirdi ki, o, ictimai mühiti mümkün qədər dərin və ətraflı başa düş­sün, mövcud vəziyyətə düzgün qiymət verməyi bacarsın və hətta lazım gələrsə, onu də­yiş­di­­rə bilsin. Uşaq ədəbiyyatında H.Cavidin irəli sürdüyü məsələlər elə aktual və həyatidir ki, bir əsr bundan əvvəl yazılmasına baxmayaraq onlar hələ indi də öz əhəmiyyətini itir­mə­miş­dir. H.Cavidin əsərləri insan şəxsiyyətinin və cəmiyyətin inkişafına mane olan qa­ra­gü­ruh­­çu qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq üçün oxucunu mədəniyyətə, maarifə, in­san­pər­vər­­liyə, xeyirxahlığa, dostluğa, əməkdaşlığa çağırır. Həm də bütün bunlar oxuculara, bi­rin­ci növbədə uşaqlara elə məharətlə təqdim edilir ki, hətta kiçik yaşlı uşaqlar belə çətinlik çək­mədən onu oxuya və başa düşə bilir.

H.Cavidin uşaq və yeniyetmələr üçün yaratmış olduğu səmimi, sadə, təbii lirik şeir­lə­ri öz maraqlılığı, həyatiliyi, tərbiyə, təhsil nöqteyi-nəzərdən faydalılığı cəhətdən əha­tə­li­dir. Onun Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının qızıl fonduna daxil edilmiş, indi də uşaqların dil­lər əzbəri olan «Qız məktəbində», «Sevinmə, gülmə quzum», «Öksüz Ənvər», «İlk bahar», «Çiçək sevgisi», «Qoca bir türkün vəsiyyəti», «Hərb və fəlakət», «Kiçik sərsəri» və s. ori­ji­nal şeirləri uşaq yaşına və psixologiyasına uyğun olaraq onlarda dünyagörüşünün, əq­lin, tə­fəkkürün, bədii zövqün və təxəyyülün formalaşmasına təsir edir. H.Cavidin uşaq ədə­biy­ya­tı sahəsində müvəffəqiyyətlə çıxış etməsi, onun uşaq əsərlərinin maraqlı, cəlbedici, uşa­ğın psixologiyasına uyğun olması ondan irəli gəlir ki, H.Cavid bir şair, dramaturq olaraq qal­ma­mış, həm də yüksək pedaqoji ustalığa malik bacarıqlı bir müəllim olmuşdur. Nakam öm­rünün axırına kimi müəllim işləyərək gənc nəslin təlim-tərbiyəsinə xidmət etdiyindən uşaq psixologiyasını daha dərindən öyrənmiş və onların yaşına müvafiq əsərlər ya­rat­mış­dır. Onun əsərlərinin tədqiqi və bu əsərlərdə irəli sürülən pedaqoji məsələlərin müəy­yən­ləş­­dirilməsi də H.Cavidin uşaq psixologiyasını incəliklərinə qədər bilən, uşaq aləmini ay­dın surətdə dərindən təsəvvür edən, əsl uşaq yazıçısına xas olan xüsusiyyətlərə malik «…nəcib, sevən, riqqətli, sakit, körpəcə sadədil bir qəlb, yüksək məlumatlı bir ağıl, şeylərə ay­dın bir baxış, yalnız canlı təsəvvür deyil, həm də canlı, şairanə bir xəyal, hər şeyi canlı, rəng­li surətlər halında təsəvvür etməyə qabil», uşaqları ata məhəbbəti ilə sevən şair-pe­da­qoq-psixoloq olduğunu təsdiq edir.

H.Cavidin şeirləri nəinki uşaqları, hətta böyükləri belə cəlb edir; bu şeirlər diqqəti cəlb edir, oxucunun qəlbinə daxil olur. H.Cavid öz yaradıcılığında belə tələbləri nəzərə al­mış­­dır; o öz şeirləri ilə uşaqları heyran edir, intizarda qoyur, sevindirir, ruh yüksəkliyi ya­ra­­dır və s. Elə buna görə də H.Cavid artıq romantik uşaq ədəbiyyatının yaradıcısı kimi yox, həqiqətən bədii realist uşaq ədəbiyyatının yaradıcısı olmağa çalışmışdır. H.Cavid Azər­­baycanda uşaq ədəbiyyatının sürətlə inkişafına ciddi təsir göstərmişdir. O, uşaqlar üçün yazılmış olan əsərlərdə yoruculuğa, darıxdırıcılığa, sıxıntılığa, səmərəsizliyə qarşı çıx­mış­dır. Öz uşaq ədəbiyyatı ilə H.Cavid uşaqlarda ideyalılıq, həyatilik, doğruçuluq, yük­sək bədiilik, zəngin bədii təxəyyül və s. kimi əxlaqi keyfiyyətlər tərbiyə etməyə ça­lış­mış­dır. Uşaqları yormadan, onları darıxdırmadan ədəbiyyat vasitəsilə onlara bilik vermək və tər­­biyə etmək Cavidin arzusu olmuşdur. Şair uşaqları uydurulmuş sayıqlamalarla al­dat­ma­ğın əleyhdarı, həyat həqiqətlərinin uşağa şərh edilməsinə tərəfdar idi.

Gözəl həyata çağırış, zülmkarlara qarşı amansız mübarizə aparmaq və insanın ya­ra­dı­cı qüvvəsinə inam H.Cavidin uşaq ədəbiyyatının əsas qayəsini təşkil edir. Həqiqət və xe­yir­xahlığın qələbəsinə inam onun bütün əsərlərinin tamlığını təşkil edir. Şairin əsərlərində hə­yat təcrübəsindən irəli gələn xalq müdrikliyi tərənnüm edilir; buna görə də onun ya­rat­mış olduğu uşaq ədəbiyyatı gənc nəslin tərbiyəsində böyük rol oynayır.

İlkin olaraq qeyd edək ki, H.Cavid pedaqoji-metodik fikir tariximizdə dərslik müəl­li­fi kimi də tanınır. Bildiyimiz kimi, XIX əsrin axırları – XX əsrin əvvəllərində milli dərs­lik kitablarımız yox dərəcəsində idi. Dərslik kitabları yazmağa təşəbbüs göstərən şair və ədib­­lərimiz Abdulla Şaiq və Hüseyn Cavid olmuşdur. Təsadüfi deyildi ki, 1919-cu ildə əməl dostları A. Şaiqlə H.Cavidin birgə yazdığı «Ədəbiyyat dərsləri» adlı dərslik ki­tab­ça­sı pedaqoji ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, müəllim və şagirdlərin istifadəsi üçün yararlı hesab edilmişdir. Bu tədris vəsaiti uğurlu nəşr idi. Müəlliflər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin «Hökumət mətbəəsi»ndə nəşr olunmuş dərslikdə dövrün ictimai si­fa­rişlərini və pedaqoji tələblərini gözləməyə çalışmış və demək olar ki, buna nail olmuşlar. Şüb­həsiz, belə debütün əsasında hər iki müəllifin çoxillik müəllimlik təcrübəsi, «uşaq ru­hu­nun mühəndisi» olmaq kimi psixoloq-pedaqoq keyfiyyətləri və ən başlıcası isə onların parlaq yazıçı istedadı dururdu. Məhz bunun nəticəsidir ki, H.Cavid uşaq şeirlərinin mahir ustası kimi tanınır və qiymətləndirilirdi.

Fikrimizcə, H.Cavidin uşaq şeirlərini məzmun-mündəricə baxımından iki qismə ayır­­maq olar: birinci qisim şeirlərində bu sahənin klassikləri kimi H.Cavid də uşaqların ətraf aləm haqqında tanışlığı, bilik və təsəvvürlərinin genişləndirilməsinə çalışır. Məsələn, «İlk bahar» və s. şeirlərində olduğu kimi. İkinci qisim şeirlərində isə daha çox özünün pe­da­­qoji baxışlarını – tərbiyə haqqında fikirlərini ön plana çəkir. Məsələn, «Öksüz Ənvər», «Qız məktəbində» və s. şeirlərində olduğu kimi.

«Kiçik bir məktəbliyə» həsr olunmuş «İlk bahar» şeirində şair ilk öncə baharın gəl­mə­si ilə təbiətdə baş verən canlanmanı qələmə alır. Cavid baharın gəlişi ilə insanların tut­qun  qəlbinin açılmasını, məktəbli oğlan və qızların bir ağızdan oxuyub-oynamasını, qol-qo­­la gəzib təbiətin bu füsunkar gözəlliyinə heyran olmalarını pedaqoji ustalıqla təsvir etmişdir:

                    Bahar, bahar gəlmiş, yenə ilk bahar;

                    Güllər, çiçəklər gülər, quşlar oynar.

                    Göyün altın saçlı qızı nur saçar,

                    İnsanların tutqun gönlünü açar…

                    Bir yanda məktəbli bir çox qız, oğlan

                    Oynaşıb oquşur həp bir ağızdan.

                    Əl-ələ, qol-qola şadan olurlar,

                    Haqqın qüdrətinə heyran olurlar.

H.Cavid çılpaq nəsihətə, didaktizmə yol verməmək üçün şeirlərini həyati hadisələr əsa­sında yazmışdır. «Öksüz Ənvər» şeirində oxuyuruq: Budur, oxuduğu sinifdə həmişə dərs­də və əxlaqda birincilik qazanan doqquz yaşlı balaca Ənvər neçə gündür ki, dərsdə su­sur, danışmır: dindirəndə də sel kimi göz yaşları tökür, hıçqırıqlara boğulur. Ənvər çox­dan­­dır ki, atadan yetim qalmışdır. Üç ay var ki, yeganə ümidi olan anası da sönmək üz­rə­dir. Ənvər hər sabah dərsə davam edir, ancaq fikri, xəyalı anasının yanında qaldığından müəl­limin söylədiklərini eşitmir, «bir şey anlamayır»:

                    Dalıb, dalıb gediyor, dərs için, vəzifə için,

                    Toqat yeyirsə də biçarə susmuş, ağlamayır.

Artıq səkkiz gündür ki, Ənvər dərsə getməyir. Artıq anasını itirdiyindən hər gün mə­zarı üstündə ağlar, sonra bayğın hal keçirər. Müəllimə gəldikdə isə, Ənvər onu yalnız bir şagird kimi maraqlandırır. Əgər şagird verilən tapşırıqlara əməl etməyibsə, məlum sə­bəb­lər üzündən belə dərsə gəlməyibsə, müəllimin nəzərincə tənbehə layiqdir. Bəs bir in­san, canlı varlıq və psixoloji-ruhi orqanizm olaraq Ənvəri duymaq, onun pərişan əhval-ru­hiyyəsinə aşina olmaq, təsəlli etmək lazım deyilmi:

                    Sorar sinifdə müəllim o kimsəsiz cocuğu,

                    Qızar da söylənərək hər gün arxasınca onun;

                    «Aman, nasıl yaramaz! Bax, bu həftə keçdi dəxi

                    Nə bir xəbər, nə bir iz var? Demək o bir çapqın…»

Şair şeiri ürək yaxan, qəlb titrədən aşağıdakı sonluqla bitirir:

                    Yarınkı gün o soluq çöhrə pürməlali təb,

                    Sinifdə ərzi-vücud etdi. Dərsə başlanacaq

                    Müəllim əksi, çatıq üzlə püritabü qəzəb,

                    Görüncə Ənvəri, qaldırdı:

                    – Ey Cocuq, mənə bax!

                    Sən, iştə hanki cəhənnəmdə, söylə, nerdə idin?

                    Düşünmə, söylə!

                    –  Əfəndim, şey…

–Ah, dəni, yaramaz!

                    Nasıl da bax dalıyor, sanki tülküdür qurnaz!..

                    Cocuqcığazda cavab: iştə bir sükuti-həzin…

                    Gözündə dalğalanır incə bir bahar buludu,

                    O həp baxıb duruyor, yoxdur onda hiylə və suç…

                    Sükuta qarşı müəllim qəzəblə bir, iki, üç

                    Toqatlayınca, cocuq bircə kərrə hıçqırdı;

                    «Aman, vay, annəciyim!..», sonra qəşş olub getdi;

                    Bu səs sinifdə olan cümlə qəlbi titrətdi.

Göründüyü kimi, bu parçada təsvir olunan müəllim də, sinif də köhnə cəmiyyətin müəllimi, şagird kollektividir. Müsibətlərə düçar olmuş balaca Ənvərin dərdindən, ələ­min­dən nə müəllimi, nə də şagird yoldaşları xəbər tutur. Səkkiz gün dərsə gəlməyən Ənvərlə ma­raqlanmırlar. Onu heç kəs duymur, üstəlik, patriarxal rejimin sərt, kobud tərbiyə üsul­la­rın­dan əl çəkməyən müəllimin yaramaz hərəkətləri Ənvəri daha da sarsıdır. Bu cavablar, na­layiq sözlər, «toqatlar» məktəbli şagirdin ürəyinin dərinliklərindən gələn hıçqırıqlara, göz yaşlarına və nəhayətdə, «qəşş olub» getməsinə səbəb olur.

H.Cavidin bilavasitə məktəblə bağlı olan şeirləri içərisində «Qız məktəbində» adlı şeiri də diqqəti cəlb edir. Cavid Gülbahardan sorduğu suallara dəyərli və məntiqli cavablar alır. Şeirin məzmunundan aydın olur ki, Gülbaharın atası «bəyzadə»dir. Müəlliməsi tə­rə­fin­dən Gülbara  elə aşılanıb ki, qızcığazın heç bir varda, dövlətdə, qızılda gözü yoxdur. Gül­­bahar müəlliməsinin söylədiyi kimi, «bir qızın, ancaq bilgidir, təmizlikdir ziynəti» söz­lə­rini şüar tutaraq məhəbbətinin allaha, onun göndərdiyi elçilərə, ata-anasına, müəl­li­mə­si­nə və ən nəhayətdə bütün insanlara olduğunu açıqlayır:

Müəlliməm hər gün söylər: «Onların yox qiyməti,

                      Bir qızın ancaq bilgidir, təmizlikdir ziynəti».

                      – Pək doğru söz. …Bu dünyada sənin ən çox sevdiyin

                      Kimdir, quzum, söylərmisin?

                                        – Ən çox sevdiyim ilkin

                      O allah ki, yeri, göyü, insanları xəlq eylər.

                      – Sonra kimlər?

                      – Sonra onun göndərdiyi elçilər.

                      – Başqa sevdiklərin nasıl, yoxmu?

                      – Var…

                      – Kimdir onlar?

                    Anam, babam, müəlliməm, bir də bütün insanlar…

 Qeyd etdiyimiz kimi, məktəblə valideynlər arasında bu kimi sıx əlaqə yaradılmalı, vahid tələblər sistemindən yanaşılmalıdır. 

«Sevinmə, gülmə, quzum!» adlı şeirində isə H.Cavid insan şəxsiyyətinin tə­şək­kü­lün­də tərbiyənin rolunu yenə yüksək qiymətləndirir. Şeirdə qeyd edilir ki, birinə ağır fə­la­kət üz verərsə, belə hala sevinmək lazım deyildir. O, «zavallıların», «bikəslərin» qəlbinə to­xunmamağı məsləhət edir.

         Sevinmə, gülmə, quzum, kimsənin fəlakətinə;

         Bu  hal, əvət, eyi bir şey deyil, sevinmə, saqın!

         Sevinmə başqasının hali-pürsəfalətinə,

         Toxunma qəlbinə bikəslərin, zavallıların.

         Toxunma ruhum! Əvət, kinlidir fələk, bir gün…

         Qızar, həmən gücənib intiqam alar səndən.

         Bu gün gülən yarın ağlar, saqın öyünmə, düşün!

         Düşün də munis ol! İncitmə, qırma kimsəyi sən!..

Göründüyü kimi, şair-müəllim uşaqları yoldaşlıqda, dostluqda möhkəm olmağa, biri-birilərinin qəmlərinə, sevinclərinə şərik olmağı, tən olmağı məsləhət edir. H.Cavid bu cür hikmətamiz sözləri aydın, obrazlı, saf Azərbaycan milli koloritində, canlı təsvir olunan ha­disələr fonunda elə bacarıqla verir ki, şagirdlər bunu daha aydın başa düşür, ondan tə­sir­lənir, öz əməli işlərində və davranışlarında bu tələblərə əməl etməyə çalışırlar.

Şairin uşaq əsərlərinə xas olan xüsusiyyətlərdən biri də onun şeirlərinin konkretliyi, fikir aydınlığı ilə fərqlənməsidir. Cavidin yuxarıda adları qeyd olunan şeirləri məhz bu cə­hət­dən də maraqlıdır. Bu şeirlərdə artıq ifadə və sözlərə rast gəlmirik, hər sözün öz yeri, öz mə­nası vardır. Şair həmişə lakonik şəkildə sözlə çox məna və fikir ifadə etməyə çalışır ki, bu da uşaqlar üçün yazılan əsərlərə verilən mühüm tələblərdəndir.

H.Cavid əsərlərində irəli sürdüyü ideyanı, elmi məlumatları, həyat hadisələrini elə ma­raqla, elə real şəkildə ifadə edir ki, hər bir şagird, uşaq həmin məlumat və hadisələri ay­dın dərk edir, düşünür, müqayisə edir, müstəqil mühakimə yürüdə bilir. Cavid əsərlərində əsas ideyanı – şagirdlərə aşılanacaq əxlaqi keyfiyyətləri daha təsirli çatdırmaq üçün həmişə mən­fi və müsbət keyfiyyətləri – yaxşılıq-pislik, sadəlik-təkəbbürlülük, təvazökarlıq-lov­ğa­lıq, xeyirxahlıq-bədxahlıq, tənbəllik-işgüzarlıq və s. bir-biri ilə qarşılaşdırır. Bunlardan han­sının yaxşı keyfiyyət və hansının pis sifət olduğu uşaqlara əsaslı sübutlarla izah edilir. Bu da əsərdə irəli sürülən tərbiyəvi ideyanın şüurlu şəkildə mənimsənilməsini təmin et­mək­lə uşaqlarda müstəqilliyi, təşəbbüskarlığı və fikir fəallığını yüksəldir.

Qeyd etmək lazımdır ki, H.Cavidin uşaq şeirləri nəinki uşaqlar üçün tərbiyə mək­tə­bi­dir, eyni zamanda, yaşlı nəsli də dərindən düşündürməyə sövq edir, onların əxlaqına, mə­nəviyyatına qida verir. Heç təsadüfi deyildir ki, şair-müəllimin uşaq şeirləri dəfələrlə Abdulla Şaiqin hazırladığı milli uşaq dərsliklərində, o cümlədən «Türk çələngi», «Qiraət ki­tabı», «Türk ədəbiyyatı» kimi milli dərslik kitablarında nəşr edilmişdir.

Bütün bu deyilənlər göstərir ki, H.Cavidin gənc nəslin təlim və tərbiyəsində uşaq ədə­biyyatının əhəmiyyətini aydın dərk etdiyini, onun yaradılması üçün məhsuldar ça­lış­dı­ğı­na sübutdur.

Yekun nəticə olaraq qeyd edək ki, Hüseyn Cavid gənc nəslin tərbiyə olunmasında uşaq ədəbiyyatına böyük əhəmiyyət vermiş, nəinki sözdə, hətta pedaqoji fəaliyyəti illərində də uşaq­lar üçün necə yazmağın lazım olduğunu əyani olaraq göstərmişdir. H.Cavid tərəfindən yaradılmış uşaq ədəbiyyatı təsadüfi söylənilmiş fikirlər yığını deyil, mün­təzəm şəkildə şərh edilmiş pedaqoji ideyalar sistemidir. H.Cavidin uşaqlar üçün yazıb ya­ratmış olduğu əsərlər müəyyən bir məqsədə yönəldilmişdir. Həmin əsərlərin ya­zıl­ma­sın­da uşaq psixologiyasının xüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır. Bildiyimiz kimi, XI sinif şa­gird­lə­rinin dərsliklərində Hüseyn Cavidin əsərləri tədris edilir. Arzu edərdik ki, ibtidai sinif şa­gird­lə­rinin də dərsliklərində böyük ideallar şairinin şeirləri öz əksini tapmış olsun.

Müəllif: Kamal Camalov

Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

KAMAL CAMALOV

KAMAL CAMALOV HAQQINDA

Kamal Həsən oğlu Camalov 1973-cü il dekabrın 5-də Naxçıvan Muxtar Res­pub­li­ka­sı Kən­gərli rayon Qıvraq qəsəbəsində müəllim ailəsində anadan olmuş­dur. 1980-1990-cı illərdə ümum­təh­­sil orta mək­­təb təh­si­­lini fərqlənmə attestatı ilə Qıvraq 1 saylı mək­­təbdə sona çatdırmışdır.

K.H.Camalov 1991-cı ildə Naxçıvan Dövlət Universitetinin humanitar fa­kül­tə­si­­nin Azər­bay­can dili və ədəbiyyat ixtisasına qəbul olmuş və «Abbas Zamanov adına ad­lı tə­qaüd»lə oxu­muş­dur. 1996-cı ildə fərqlənmə diplomu ilə təhsilini başa vur­muş­dur.

            K.H.Camalov 1996-cı ildən Naxçıvan Dövlət Universitetinin «Pedaqogika və psi­­xo­lo­giya» kafedrasında müəllim, 2001-ci ildən isə baş müəllim kimi fəaliy­yət gös­tər­­miş­dir. Həmin il (1996-cı ildə) Azərbaycan Dövlət Peda­qoji Univer­sitetinin as­pi­rant­ura­sı­nın qi­yabi şö­bəsinə daxil olmuş və 2004-cü ildə «Hüseyn Cavidin pe­daqoji ide­­yaları» möv­­­zu­sun­da na­mi­zədlik dissertasiyası müdafiə edərək pe­daqogika üzrə fəl­səfə doktoru alim­lik dərəcəsi al­mış­dır.

            1999-2010-cu illərdə Naxçıvan Dövlət Universiteti Gənc Alimlər Şurasının sədri vəzifəsini daşımışdır.

K.H.Camalov özünü yüksək ixtisaslı, tələbkar və qayğıkeş bir müəllim kimi gös­­­tər­miş­dir. O, tədris etdiyi fənləri elmi və metodiki cəhətdən yüksək səviyyədə qur­muş, ka­­­binə və la­bo­ra­to­ri­ya­ların əyani vəsaitlə zənginləşdirilməsində yaxından kö­məklik gös­tə­­rir. Kamal müəl­lim univer­si­te­tin elmi, tədris və ictimai işlərinin yerinə ye­­tirilmə­sin­də üzə­­rinə düşən və­zifələri layiqincə yeri­nə yetirir, tələbə elmi konf­rans­la­­rının, dəyirmi masaların keçirilmə­sin­­də fəal iştirak edir.

2009-cu ildə Kamal müəllim Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyev tə­rəfindən «Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi» fəxri adına layiq gö­­rül­müş­dür.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Yanında Ali Attestasiya Komissiyası 10 yan­var 2012-ci il tarixli (protokol №01 – k) qərarı ilə Kamal Həsən oğlu Camalova do­sent el­mi adı ver­miş­dir.

2010-cu ildən K.H.Camalov Naxçıvan Döv­lət Universiteti Elmi Şurasının üz­vü­dür. Nax­çı­van Muxtar Respublikası dördüncü çağırış Ali Məcli­si­nin deputatı se­çil­miş­dir.

            Kamal Həsən oğlu Camalov yüksək ziyalılığı, bacarığı, ali insani keyfiyyət­ləri ilə univer­si­te­tin professor-müəllim heyətinin və tələbə kollektivinin dərin hör­mə­tini qa­­zan­mış­­dır. 15-dən artıq dərs və­sai­ti­nin, metodik və­­saitin və mo­noq­ra­fi­ya­nın, 250-dən artıq elmi-pedaqoji mə­­qalə­lə­rin mü­əl­­­li­fidir. Əsərləri Türkiyə, İran, Öz­bə­kis­­tan, Rusiya, Amerika və Gür­cüs­tanda nəşr olun­muş­dur. Ru­si­ya Federasiyası və Türkiyə Respublikasında keçirilən Beynəlxalq konfrans və Beynəlxalq sim­po­zi­um­larda elmi ləyaqətlə təmsil etmişdir.

5 iyul 2011-ci ildə Dünya Azərbaycanlılarının 3-cü Qurultayında iştirak etmişdir.

2018-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Müdafiə Şurasında «Azər­baycan mək­təb və pedaqoji fik­ri­nin inkişafı ta­­rixində «Molla Nəsrəddin» jur­na­lı­nın və mol­la­nəs­­rəd­­­din­çi­lə­r hə­rə­ka­tı­nın yeri və əhə­miy­yə­­ti» möv­zu­sunda pedaqogika üzrə elmlər doktorluğunu uğurla müdafiə etmişdir.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.

Ailəlidir, 3 övladı var.

KİTAB, ELMİ VƏ PUBLİSİSTİK ƏSƏRLƏRİNİN ADLI SIYAHISI

KİTABLAR

1.Yusif Vəzir Çəmənzəminli yaradıcılığında maarif­çilik ideyala­rı. Bakı: ADPU-nun nəşriyyatı (2007), 45 səh.

2.Ömər Faiq Nemanzadə yaradıcılığında maarifçilik ide­ya­la­rı. Bakı: ADPU-nun (2007), 36 səh.

3.Azərbaycan romantiklərinin maarifçilik ideyaları. Bakı: «Elm və təhsil» nəş­­riy­­yatı (2009), 144 səh.

4.Həzrəti Əlinin elm və tərbiyə haqqında fikirləri. Bakı: ADPU-nun nəş­riy­yatı (2010), 82 səh.

5.Valideyn-övlad münasibəti məsələləri Şərq mü­tə­fək­kir­lərinin gözü ilə. Bakı: «Elm və təhsil» nəşriyyatı (2010), 400 səh.

6.Sosial psixopedaqogikada istedadlı uşaqlar problemi (Dərs vəsaiti). Bakı: «Elm və təhsil» nəşriyyatı (2011), 392 səh.

7.Təlim nəticələrinin qiymətlən­di­ril­­mə­sinin forma və va­si­tə­lə­ri (Dərs vəsai­ti). Bakı: «İndiqo» MMC nəşriy­yatı (2012), 78 səh.

8.Форма и способы оценивания результатов обучения. (Dərs vəsaiti). Bakı: «İndiqo» MMC nəşriyyatı (2012), 80 səh.

9.Hüseyn Cavid və məktəb. Naxçıvan: «Əcəmi» (2013), 144 səh.

10.Naxçıvan Muxtar Respublikasında istedadlı uşaqların inkişafı. Nax­çı­van:  «Məktəb» (2014), 387 səh.

11.Ailədə tərbiyə üsullarının tətbiqi za­­manı etnopedaqoji ma­teriallar­dan istifadə imkanları. Bakı: «Elm və təhsil» nəş­riy­­­yatı (2014), 144 səh.

12. Böyük mütəfəkkirlərin maarifçilik ideyaları. Naxçıvan: «Əcə­­­mi» (2015), 258 səh.

13. Mollanəsrəddinçilərin maarifçilik ideyaları. Bakı: «Elm və təhsil» nəş­riy­­yatı (2015), 356 səh.

  1. Mollanəsrəddinçilər və ailə-məktəb problemi (Dərs vəsaiti). Bakı: ADPU-nun nəşriyyatı, (2017), 340 səh.
  2.  Pedaqoji-psixoloji fikrin inkişafı xələflərdən sələflərə (Dərs vəsaiti). Bakı, ADPU-nun nəşriyyatı, (2019), 222 səh.

BEYNƏLXALQ ELMİ KONFRANSLAR

  1. Heydər Əliyev və Azərbaycan təh­sili. Ümummilli lider Hey­­dər Əli­­yevin anadan olmasının 87-ci ildönümünə həsr olun­­muş I Bey­­­­nəlxalq el­mi konf­­rans. Bakı-Nax­­çı­­van-Gən­­cə. 3-8 may 2010, səh.125-129.
  2. İb­tidai sinif müəllimi hazırlığında kiçikyaşlı məktəb­li­lə­rin psixi in­­kişa­fı üzrə işin xüsusiyyətləri. «Müəllim hazır­lı­­­ğı­nın müasir prob­­­lemləri» I Bey­nə­­lxalq elmi konfransın ma­te­rialları. Azər. Mü­­əl­­­lim. İnsti. «Müəllif» nəş. Bakı, 2011, səh.87-90
  3. Uşaqlara elmin dəyərini sevdirək. «Tədris prosesinin tək­­mil­­ləş­­­di­ril­məsi­­­nin pedaqoji-psixoloji prob­­­­lemləri» möv­­­­­­­zu­sun­da Bey­­­nəl­xalq konfran­sın materialları. Nax­çı­van, 2011, səh.121-123
  4. H.Cavid yaradıcılığında ana dili və onun tədrisi məsə­lə­lə­ri­­nə mü­fəs­səl ba­xış. Məqalə. «Hüseyn Cavid ya­ra­dı­cı­lığı çağ­­­daş tə­fək­kür işığında» (Hüseyn Cavid-130). Beynəl­xalq elmi konf­ran­sın ma­terialları. Bakı, 2012,  s.241-244
  5. Müəllim – şagird, valideyn – övlad münasibətlərində qar­şı­ya çı­­xan prob­lemlər və onların ara­dan qaldırılması yol­la­rı. «Mü­əl­­­lim ha­­zırlığının müasir prob­lem­ləri: təhsil­də elmi və tex­­­­­noloji in­no­va­siyalar» II Bey­nəl­xalq elmi konf. Ma­te­ri­al­­­­ları. Azər. Müəl­­lim. İnsti. «Müəl­­lif» nəş. Bakı, 2012, səh.
  6. Təlim-tərbiyənin təkmilləşdiril­mə­­­­si prosesində molla­nəs­rəd­din­­çi­lər irsindən istifa­də. «Ümumi orta təh­silin müa­sir prob­lem­lə­ri» mövzusunda Beynəlxalq Elmi Konf­ran­sın materialları. Nax­çı­van, 24 noyabr 2012-ci il, səh.146-148
  7. Hüseyn Cavidin Türkiyədə təhsil illəri və «Siratül-müs­tə­qim» jur­­na­­lın­­­da rolu. Türk dünyasını işıqlan­dı­ran­lar: Meh­met Akif Ersoy, Hüseyn Cavid (Beynəlxalq konfran­sın ma­te­­­rialları) 16-18 May 2013-cü il, Bakı, Qafqaz Uni­ver­siteti, səh.177-180
  8. Vətənin azadlığı uğrunda müba­ri­zə­də mollanəsrəd­din­çi­lə­rin ro­lu. Regional inkişaf və böyük mə­də­niy­­yət: Mən­­şə, har­­­­­moniya və tipologiya məsələləri. Beynəlxalq konf­­rans, Nax­çıvan–2013, səh.92-93
  9. Mollanəsrəddinçilərin xalqın dünyagörüşünün for­ma­laş­ma­­­­­­sın­da rolu. Tədris prosesinin təkmil­ləşdirilməsinin pe­da­­­qo­ji-psi­xo­loji problemləri. Beynəlxalq konf­­rans, Naxçı­van – 2013, səh.135-136
  10. Mollanəsrəddinçilərdə milli qey­­rət­çi­lik və milli özü­nü­dərk anlayı­şı­na nə­zəri baxış. «Tədris pro­se­si­nin təkmil­ləş­di­­­ril­məsi və müasir təhsil konsepsiyaları» möv­zusunda Bey­­nəl­xalq Elmi Konf­ran­sın ma­terialları. Naxçıvan, 16-17 dekabr 2014-cü il, səh.200-202
  11. Mollanəsrəddinçi pedaqoqların ic­­­­ti­mai, ideya-siyasi gö­rüş­­lə­ri­nə bir nəzər. Azərbaycanda təhsil qu­ruculuğunun pri­­­o­­ritetləri: Müasir yanaşmalar mövzusunda Beynəlxalq Elmi Konfransın ma­te­rial­ları. Naxçıvan, 5-6 iyun 2015-ci il, səh.342-344
  12. «Molla Nəsrəddin» jur­na­­lının müx­­­­bir üzvü Üzeyir Hacı­bə­yov. «Azərbaycanda təhsil siyasətinin prioritetləri: müa­sir yanaş­ma­lar» Beynəlxalq Elmi Konfransın materialları. Naxçıvan şəhəri, 25 noyabr 2016-cı il, səh.162-163
  13. Yan Amos Komenskinin inkişafetdirici təlim haqqında görüş­lə­rinə mollanəsrəddinçi maarifçilərin təhlilindən bir nəzər. “Təh­­sil: klassik və müasir yanaşmalar”  mövzusunda  bey­nəl­xalq konfrans. Bakı Dövlət Universiteti, 2019

BEYNƏLXALQ ELMİ SİMPOZİUMLAR

  • İnteraktiv təlimin imkanları. Elektron Naxçıvan – 5. Nə­ti­­cələr və vəzifələr. Naxçıvan, 2011, səh.35-36
  • Təlim prosesinin intensiv­ləş­di­ril­məsi və innovasiya. İn­no­­­va­si­­yaların tətbiqi: inkişaf və müa­sir­ləş­mə. Bey­­nəl­xalq sim­­­pozium materialları, Naxçıvan, 2012, səh.39-42
  • Bəxtiyar Vahabzadə yaradıcılı­ğın­­da vətənpərvərlik tər­bi­­yə­­­­si məsə­lə­lə­ri. I Beynəlxalq Bəxtiyar Vahab­zadə Sim­­po­­zi­u­mu. Ba­kı, Qafqaz Universiteti, 2012, səh. 349-354
  • Mollanasreddinçilerin milli basının gelişiminde rolu. Ömər Ha­lisdəmir Universitesi (Türkiyə). IV Beynəlxalq Türk Dünyası Araş­­dırmaları Simpoziumu. 26-28 Aprel 2017-ci il, seh.433-440

XARİCDƏ NƏŞR OLUNAN ƏSƏRLƏR

  • Təhsilin inkişafinda innovasiya­la­­rın rolu. «Фан, таълим ва иш­­лаб чикариш урта­си­да­ги ин­но­ва­цион хам­кор­лик – мо­дер­ни­­зация асоси сифатида» Özbəkistan, Фар­ğона 6 сентябр 2013 йил, səh.21-22
  • Moral-didactic views in «Ali and Nino» by Gurban Said (Qur­­ban Səidin «Əli və Nino» əsərində əx­laqi-di­dak­­tik gö­rüş­lər). ХХХ международная научно – прак­ти­чес­кая кон­­­­ференция те­­о­­­ре­ти­чес­­кие и прак­ти­чес­кие ис­сле­до­ва­ния пси­хо­­логии и пе­дагогики сборник докла­дов. ГО­РОД­ МОСК­ВА. 30.01.2015. səh.80-83
  • Maarifçi eğitimçilərin sosyal dü­şün­­­cə yapısına siyasi bakışlar. Kafkaz Universiteti Sosyal Bilim­ler Enstitüsü Dergisi. Türkiye, 2015, səh.41-49
  • Изображение уховной несп­ра­­­вед­­ливости в журнале «Мол­­­­­­ла Насреддин». Историческая и со­циально-об­ра­зо­ва­тель­­­ная мысль. Toм 8 №4/2, 2016, стр.131-135
  • Attitude to the nation, motherland and family in the activities of the Enlightener (on the basis of the ma­ga­zi­ne “Molla Nas­red­din”). NINE-TEENTH CENTURY PROSE, ISSN: 1052-0406, UNITED STA­TES­ ­2018,­ 48, Issue 2. pp.72-81

RESPUBLİKA ELMİ KONFRANSLAR

  • Hüseyn Cavid müəllim və müəllim hazırlığı haqqında. Bakı Ali Pedaqoji Qızlar Seminariyası, «Azər­bay­can mək­­tə­bi XXI əs­rin astanasında; problemlər, pers­pektivlər» mövzu­sun­da res­pub­li­ka ali məktəblərarası elmi-prak­tik konfransın tezis­lə­­ri, Bakı, 1999, səh.33-34
  • Ədəbi pedaqoji ünsiyyət (Hüseyn Cavid və A.Şaiqin dost­luq mü­­­nasibətlərindən bəhs olunur). Azərbaycan Döv­lət Pe­­­­da­­qoji Uni­­versitetinin professor müəllim heyətinin 61-ci elmi konf­ran­sının materialları, II buraxılış. Bakı, 2001, səh.134-137
  • Hüseyn Cavid əmək və əmək tərbiyəsi haqqında. Ali Dip­lo­ma­tiya Kolleci, Naxçıvan bölməsi, Ali mək­təb­lər­a­rası el­mi-prak­tik konfransın materialları, Bakı, «Elm»-2002, səh.214-216
  • «Buludlardan sıyrılan günəş», ya­xud Azərbaycan ədə­biy­yat­şü­­nas­­lığında Abbas Zamanov. Abbas Za­ma­no­vun 100 il­­lik yu­bi­le­yinə həsr olunmuş «Müasir Azərbaycan fi­lo­­lo­­gi­ya­­sı: ax­tarış­lar, prob­­lem­lər, perspektivlər» möv­zu­sun­da Res­­­­­pub­li­ka elmi konf­ran­sı­­­nın materialları. Bakı, «Elm və təh­sil» nəş­riy­yatı, 2011, səh.110-113
  • Azərbaycan təhsilinin demokratik­ləşməsi və huma­nist­ləş­mə­sinin peda­qoji-ictimai xarakteri. «Müa­sir təlim me­tod­ları və ye­ni pedaqoji texnologiyanın təlim-tərbiyə pro­se­­sin­də tətbi­qi» möv­zu­su­na həsr edilmiş elmi-praktik konf­­ran­sın mate­rial­­ları. Naxçıvan Müəllimlər İnstitutu. Naxçı­van, 2011, səh.16-18
  • Mollanəsrəddinçi Ömər Faiq Ne­­man­­zadə ana dili və onun təd­­­risi haq­qında. Məqalə. Dok­to­rant­la­rın və Gənc təd­qi­­­­qat­­çıların XVI Respublika elmi konfransının mate­rial­ları, II, Bakı, 2012, səh.257-260
  • Mollanəsrəddinçilərin xalqın dün­ya­­­­görüşünün for­ma­laş­­ma­­­­sın­da rolu. Respublika konfransı. Müa­­sir təlim me­­tod­­­­la­rı və yeni pe­­­­daqoji texnologiyaların təlim-tərbiyə pro­se­­sin­­də tətbiqi 03 may 2013, səh.68-70
  • Vətənin azadlığı uğrunda müba­ri­zə­də mollanəs­rəd­din­çi­lə­rin rolu. Regional inkişaf və böyük mə­də­­­niy­­­­yət: Mənşə, harmoniya və ti­po­­lo­­giya məsələləri. Beynəl­xalq konf­­rans, Naxçıvan – 2013, səh.92-93
  • Mövhumat əleyhinə mübarizədə mol­­­­lanəsrəddinçilərin rolu. Naxçıvan Müəllimlər İns­ti­tutu, 2014,­ Heydər Əli­yev 91 «Müasir tə­lim me­tod­­ları və yeni pe­da­qo­ji tex­­­no­lo­gi­ya­la­rın təlim-tər­bi­­­yə pro­­­­­­­­­se­sin­­də tət­­biqi» möv­­­­­zu­su­na həsr edil­miş el­mi-praktik konf­­ran­­sın ma­­­­­­te­rialları (7 may 2014), «Mək­­­­təb» nəş­riy­yatı, səh.­72­-75
  • «Müasir təlim metodları və yeni pedaqoji texno­lo­gi­ya­la­rın tə­lim-tərbiyə prosesində tətbiqi» möv­zu­suna həsr edil­miş el­mi-prak­tik konfransın materialları (7 may 2014), “Mək­­təb” nəş­riy­ya­tı, səh.72-75
  • Kurikulum əsasında keçirilən dərs­lər günün tələbidir. Nax­­çı­van Muxtar Respub­li­ka­sının 90 illik yubileyi ilə əla­qə­­dar «Təh­sil ku­rikulumları: nəzəri problemlər» mövzu­sun­­­da ke­çi­ril­miş Res­pub­­lika konf­ransının materialları (15 aprel 2014), «Məktəb» nəş­riyyatı, səh.9-12
  • Yeni düşüncə və milli təfəkkürün inkişafında mol­la­nəs­­rəd­din­çi­lərin və «Molla Nəs­rəd­din» jur­na­lı­nın yeri və ro­lu. «Müa­sir tə­lim metodları və yeni pedaqoji texno­lo­gi­ya­ların tə­lim-tərbiyə pro­­­se­sin­də tətbiqi» mövzusuna həsr edil­­miş Res­publika konf­ran­sı materialları (05 may 2015). NMİ. səh.96-104
  • Mollanəsrəddinçilər dü­şün­dü­rə­rək öyrətməyin üsul və va­­si­­tə­lə­ri haq­qın­da. Naxçıvan Müəllimlər İns­ti­tutu, Res­pub­lika konf­ran­sı materialları, 2016, səh.6-8
  • Ümummilli lider Heydər Əliyevin mollanəsrəddinçilər ir­­sinə nəzəri baxışı. Naxçıvan Müəllimlər İns­ti­tutu, Heydər Əli­yev 93 – Respublika konfransı materialları 2016, səh.15-17
  • Azərbaycançılıq fəlsəfəsinin ba­­ni­­si Hey­dər Əli­­yev və mol­­la­nəs­­rəddinçilər irsinə nəzəri ba­xış. Lən­­kəran Döv­lət Uni­­­versiteti. Ümummilli lider Heydər Əliyevin anadan ol­ma­­sının 94-cü il­dö­nü­­­mü­nə həsr olunmuş «Təbiət və hu­­ma­ni­tar elm sahələrinin in­ki­şaf problemləri» mövzusunda Res­pub­lika Elmi Konfransının Ma­­­­terialları (5-6 may 2017-ci il), səh.89-90 Məhəmməd Hadi ya­­­­­radıcılığında vətən sev­gi­si. Nax­çı­­van Müəllimlər İns­ti­tutu, Hey­­dər Əli­yev 94 – Res­pub­lika konfransı materialları 2017, səh.132-134
  • Mollanəsrəddinçilərin pedaqoji gö­rüş­lə­rin­­­­də müasir və aktual mə­sələlərə nəzəri ba­­­xış. “Müəllim hazırlığı stra­­teji hədəflərdən bi­ri kimi” mövzusunda elmi konfransının ma­te­­rialları. Bakı şə­həri, 18 may 2018-ci il. səh.73-75
  • Mollanəsrəddinçilərin yaradıcılığında uşaq ədəbiyyatı dərs­liklərinin təşəkkülü və in­kişa­fı mə­sə­lələri. “Təhsil ku­ri­kulumları: praktik tətbiqlər” mövzusunda elmi konfransının materialları. Naxçıvan şəhəri, 24 aprel 2018-ci il. səh.6-9
  • Milli maarif­çi­­liyin, təlimin, təhsilin formalaşma və in­ki­şafında Naxçıvan – Res­pub­lika konfransı materialları 2019.

ELMİ VƏ PUBLİSİSTİK ƏSƏRLƏR

  • Hüseyn Cavid müəllim haqqında. N.Tusi adına Pe­daqoji Uni­­versitet Xəbərləri 1998, №1, səh.82-84
  • «Kitabi Dədə Qorqud» dastanında sözə tapınma tər­­bi­yə­si. Nax­­­­çıvan Dövlət Universitetinin «Elmi əsər­lər»i. 1998, №2, səh.109-110
  • Hüseyn Cavid müəllim hazırlığı haqqında. Ali Dip­lo­ma­ti­ya Kolleci. Naxçıvan bölməsi. Bakı: 1998, №1, səh.80-82
  • Hüseyn Cavidin müəllimlik fəaliyyəti müəllim, şa­­gird və tə­­ləbələrin xatirələrində. N.Tusi adına ADPU, Pe­da­qo­ji təd­­­­qiqatlar 1998, №2, səh.46-49
  • Maarif fədaisi Hüseyn Cavid. Naxçıvan Dövlət Uni­ver­si­­te­tinin «Elmi əsərlər»i, 1999, №5, səh.50-52
  • Hüseyn Cavidin Naxçıvanda müəllimlik fəaliyyəti. Nax­çı­van Dövlət Universiteti­nin «Elmi əsər­lər­»i, 2000, №6, səh.79-81
  • Hüseyn Cavid yaradıcılığında uşaq tərbiyəsi məsələləri­nə mü­fəssəl baxış. Pedaqoji Universitet Xə­bərləri (Pe­da­­qoji, psixoloji elmlər seriyası), Bakı: 2000, №1- 2, səh.95-99
  • Hüseyn Cavid yaradıcılığında vətənpərvərlik tərbiyəsi. Azər­­baycan – Avropa ədəbi-mədəni əla­qə­lər mər­kə­zi, Təd­qiq­lər, Bakı: 2000, №5, səh.25-29
  • Hüseyn Cavidin tələbəlik illərində maarifçilik ideyaları. Pe­da­qoji Universitet Xəbərləri (Pe­da­qo­ji, psixo­loji elm­lər se­ri­yası), 2001, №1, səh.153-157
  • Hüseyn Cavidin İranda təhsil illəri. Pedaqoji Uni­ver­sitet Xə­­­­bərləri (Pedaqoji, psixoloji elmlər seriyası), Ba­kı: 2001, №1, səh.153-157
  • Hüseyn Cavid ana dili və onun tədrisi haqqında. «Azər­bay­can dili və ədəbiyyatı tədrisi», 2001, №4, səh.24-26
  • Hüseyn Cavid tərbiyə haqqında. Naxçıvan Özəl Uni­ver­si­te­ti, 2001, səh.40-42
  • Hüseyn Cavidin uşaq şeirlərində tərbiyəvi fikirlər. «Azər­­­­bay­­can məktəbi» jurnalı, 2002, №2, səh.82-86
  • Hüseyn Cavid yaradıcılığında əxlaq tərbiyəsi mə­sə­lə­lə­ri. Pe­daqoji Universitet Xəbərləri (Hu­ma­ni­tar, pedaqoji, psi­­xo­­­loji elmlər seriyası), Bakı, 2002, №1, səh.130-132
  • Hüseyn Cavidin əsərlərində təhsil, məktəb, təlim mə­sə­lə­­­lə­ri­nə dair. Pedaqoji Universitet Xə­bər­lə­ri. Bakı: 2002, №2, səh.161-163
  • Həzrəti Əli elm və elm öyrənməyin fəzilətləri haq­qın­da. Pe­­­­da­­qoji Universitet Xəbərləri. Bakı: ADPU – 2003, №3, səh.440-442
  • Hüseyn Cavidin köhnə məktəb və köhnə təlim tərbiyə əley­­­­hinə mübarizəsi. Pedaqoji Universitet Xəbərləri, Bakı – ADPU – 2003, №3, səh.442-448
  • Hüseyn Cavid humanizm, dostluq-yoldaşlıq tərbiyəsi haq­­qın­­da. Pedaqoji Universitet Xəbərləri, Bakı – ADPU – 2004, №2, səh.173-178
  • Nəcəfbəy Vəzirov yaradıcılığında valideyn övlad mü­na­­­si­­bə­ti mə­sələləri. Pedaqoji Universitet Xəbərləri, Ba­kı – ADPU – 2004, №1, səh.570-574
  • Firidunbəy Köçərli yaradıcılığında xalq pedaqogikasına mə­­­həb­­­bət. Naxçıvan Dövlət Uni­ver­si­te­ti­nin «Elmi əsər­lər»i. 2004, №8, səh.46-47
  • Marağalı Əvhədi yaradıcılığında valideyn-övlad mü­na­si­bəti mə­sələləri. Pedaqoji Universitet Xəbərləri, Bakı – ADPU – 2004, №3, səh.247-251
  • Məhəmməd Tağı Sidqinin məktəbdarlıq fəaliyyəti və ma­arif­çilik ideyaları. İctimai-siyasi, ədəbi-bədii, elmi-pub­li­sis­tik jurnal, Naxçıvan – 2004, №12, səh.164-168
  • Məhəmməd Hadi yaradıcılığında maarifçilik ideyaları. Pe­da­­­­­qo­ji Universitet Xəbərləri, Bakı – ADPU – 2005, №2, səh.472-475
  • Mirzə Ələkbər Sabir yaradıcılığında valideyn övlad mü­­na­si­­­bəti məsələləri. Pedaqoji Universitet Xəbərləri, Bakı – ADPU – 2005, №2, səh.589-591
  • Yusif Vəzir Çəmənzəminli yaradıcılığında qadın-ana mü­na­­sibəti məsələləri. Pedaqoji Universitet Xəbərləri, Bakı – ADPU – 2006, №2, səh.171-174
  • Ömər Faiq Nemanzadə ana dili və onun tədrisi haq­qın­da. Nax­­­­çıvan Müəllimlər İnstitutunun Xə­bər­ləri, 2007, №3 (7), səh.122-124
  • Mirzə Ələkbər Sabir ateist yox, deist şair olmuşdur. Nax­­­çı­van Müəllimlər İnstitutunun Xə­bərləri, 2007, №2 (10), səh.90-93
  • Məhəmməd Hadi ideyalarında Şərq-Qərb məsələləri. Nax­­­çı­­­­­van Müəllimlər İnstitutunun Xə­bərləri, 2007, №4 (12), səh.32-34
  • Abbas Səhhətin müəllimlik fəaliyyəti müəllim və şa­gird­­lə­rin xatirələrində. Naxçıvan Müəllimlər İns­ti­tu­tu­nun Xə­bərləri, 2008, №4 (16), səh.38-40
  • Əməl dostlarının əxlaq tərbiyəsi haqqında fikirlərinə mü­fəs­səl baxış. Pedaqoji Universitet Xə­bər­lə­ri, Bakı – ADPU – 2009, №2, səh.282-286
  • Uşaqlara diqqət və qayğıyla yanaşaq. Naxçıvan Müəl­limlər İns­­titutunun Xə­bərləri, 2009, №1, səh.19-22
  • Görkəli müəllim-pedaqoq və qayğıkeş ata Məhəmməd Tağı Sid­qinin valideyn-övlad münasibəti mə­sə­lələrinə müfəssəl ba­xı­şı. Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun Xə­bərləri, 2009, №2 (18), səh.20-23
  • Maarif fədaisi Cəlil Məmmədquluzadə. Naxçıvan Mü­əl­­­lim­lər İnstitutunun Xə­bərləri, 2009, №3 (19), səh.52-55
  • Şagirdlərdə elmin və təfəkkürün in­ki­şa­fını yüksəldək. Azər­­­­baycan Milli Elmlər Akade­mi­yası Filologiya mə­sə­lə­ləri, 2010, №1, səh.332-337
  • Cəlil Məmmədquluzadənin pedaqoji fəa­liy­yə­ti və ma­arif­­çi­lik ide­ya­ları. «Cəlil Məm­məd­qu­lu­za­də: taleyi və sə­­nəti» kitabı, Ba­kı: «Elm və təhsil» nəşriyyatı, səh.118-125, 2010
  • Valideyn-övlad münasibəti məsələləri Şərq mü­tə­fək­kir­lə­ri­nin gözü ilə. Naxçıvan Müəllimlər İns­ti­tutunun Xə­bərləri, 2009, №4 (20)
  •  Mirzə Cəlil görkəmli tədqiqatçıların təhlilində. Naxçı­van Dövlət Universitetinin «Elmi əsərlər»i. 2010, №1. səh.167-169
  • Maarif fədaisi Həsən Bəy Zərdabi. Naxçıvan Dövlət Uni­­­ver­sitetinin «Elmi əsərlər»i. 2010, №2, səh.213-216
  • «Molla Nəsrəddin» jurnalının ideal dos­­tu və qayğıkeş ata Qur­ba­nəli Şərif­­zadə. Naxçıvan Müəl­lim­lər İnsti­tu­tu­nun Xə­bərləri, 2010, №4.  səh.12-16
  • Qayğıkeş müəllim, gözəl alim (Professor Gültac Əli­ye­va haq­qın­da). Müdriklik zirvəsinə aparan yol­lar (Gültac Əli­ye­va­nın 70 illik yubileyinə həsr olunur). Bakı: «Elm və təhsil» nəş­riy­yatı, 2010, səh.276-278
  • Sənət və sənətkar dostu Əliqulu Qəmküsar. Əliqulu Qəm­­­­­küsar – Taleyi və sənəti, Bakı: «Elm və təhsil» nəş­riy­yatı, 2011, səh.71-77
  • Cəlil Məmmədquluzadənin pedaqoji ideyaları. Nax­çı­van. İcti­­mai-siyasi, ədəbi bədii, elmi-pub­li­sis­tik jurnal, 2009, №21, səh.118-125
  • Mənalı-şərəfli ömür yolu (prof. Oruc Həsənli haqqın­da). Nax­­­çıvan Müəllimlər İnstitutunun Xə­bərləri, 2011, №2, səh.115-118
  • «Molla Nəsrəddin» jurnalında gen­der məsələlərinə mü­fəs­­səl ba­­­xış. Naxçıvan Dövlət Uni­ver­si­te­ti­nin «Elmi əsər­­lər»i. 2011, №.2, səh.142-147
  • Maarifçi alim – gözəl insan (prof. F.Rüstəmovun 50 illi­yi haq­qında). Bakı: «Elm və təhsil» nəş­riy­yatı, 2011. 393-395 s.
  • Mirzə Ələkbər Sabir və deizm. Azərbaycan Müəllimlər İns­­­­­­­ti­tu­tu­­nun Xə­bərləri, Azər­bay­can Respubli­ka el­mi-prak­tik konf­­ran­sın ma­te­rialları. Bakı: «Müəllif» nəş. 2011, səh.23-26
  • Xanəli Kərimli «ikiliklər»ində əx­­­laq tərbiyəsi məsə­lə­lə­ri. Mə­qa­lə. Sözün əlincə qala­sı: məqa­lə­lər, xəbərlər, mək­­­tub­­lar. Bakı: «Qanun» nəşriyyatı, 2011, səh.149-152
  • Mollanəsrəddinçi Məmməd Səid Ordubadinin tərbiyə və təhsil haqqında düşüncələri. Kitab. Məmməd Səid Or­du­­ba­di: Taleyi və sənəti. Naxçıvan: «Əcəmi», 2012, səh.95-102
  • Ömər Faiq Ne­­man­­zadə ana dili və onun tədrisi haq­qın­da. Mə­qa­lə. Məqalələr seriyası, II bu­ra­xı­lış, Bakı: 2012, səh.257-260
  • Mollanəsrəddinçilərin maarif­çi­lik ideyalarında mənəvi tər­­­bi­yə məsə­lə­lərinə müfəssəl baxış. Mə­qa­lə. Naxçıvan Döv­­­­lət Uni­ver­si­te­­ti­nin «Elmi əsərlər»i. Humanitar Elm­lər Se­­ri­ya­sı, 2012, №2, səh.118-122
  • H.Cavid yaradıcılığında və­tən­­­pər­vərlik tərbiyəsi mə­sə­lə­­lə­ri­nə müfəs­səl baxış. Məqa­lə. Naxçıvan. İctimai-si­ya­­­­­si, ədə­­bi-bədii, elmi-publisistik jurnal, 2012, №24, səh.106-113
  • Mollanəsrəddinçilərdə vətənpər­vər­lik tərbiyəsinə nəzəri ba­xış. Məqalə. Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu. Xə­bərlər, 2012, №4
  • Onomastika məsələlərinə yeni baxış (A.İmanlının ki­ta­bı əsa­sın­da). Məqalə. Naxçıvan Müəllimlər İns­ti­tu­tu­nun Xə­bərləri, 2012, №3
  • Mollanəsrəddinçilər ana dili və təlimin  ana dilində apa­­­rıl­­ma­­sı haqqında. Məqalə. «Azər­bay­can dili və ədə­biy­yatı təd­­risi», 2012, №3. səh.16-23
  • Cəlil Məmmədquluzadə irsinə Heydər Əliyev məhəb­bəti. Heydər Əliyev dövlətçilik təliminin işıqları. Nax­çı­­van: Naxçıvan Dövlət Universiteti, 2013, səh.88-90
  • Düşüncələrini nəğmə dili ilə ifa­də edən fenomen şair (İs­lam Sə­­fərli haqqında). Naxçıvan: İc­ti­mai-siyasi, ədə­bi-bə­dii, elmi-publisistik jurnal, 2013, №26, səh.158-165
  • Milli mətbuatın tərəqqisi uğrun­da mübarizədə molla­nəs­rəd­­­din­çi­lə­rin  rolu. Naxçıvan Dövlət Uni­versite­ti­nin «Elmi əsər­lər»i. Humanitar Elmlər Seriyası, 2013, səh.70-74
  • Azərbaycan pedaqoji fikrinin in­ki­­­şafında Məhəm­məd­ağa Şah­taxt­­­lı­­nın rolu. Naxçıvan Müəl­lim­lər İns­ti­tu­tu­nun pe­da­qo­gika və psixologiya kafedrası 10 ildə. Bakı: ADPU-nun nəş­­­riyyatı, 2013, səh.41-51
  • İnsan və təbiət vurğunu Məmməd Araz. Naxçıvan. İc­­­timai-si­ya­si, ədəbi-bədii, elmi-publisistik jurnal, 2013, №27, səh.69-73
  • Bir ömür yaşadım… Şairin öz dünyası və söz dünyası (Va­qif Məmmədov haqqında). Nax­çı­van: «Qeyrət» nəşriy­yatı, 2013, 191-197
  • Azərbaycan universitetlərinin ümum­­­­­­­­­­a­v­­ropa təhsil və elm  mə­­ka­nı­na inteqrasiya proseslə­ri: mo­dern­­ləş­mənin  tə­­ləb­ləri konteks­tin­də. Naxçıvan Dövlət Universitetinin «Qey­rət» nəş­riyyatı, 2014, səh.206-213
  • Xaqani Şirvani yaradıcılığında əx­laq tərbiyəsi məsələ­lə­ri. Nax­­­çı­van Müəllimlər İnstitutunun Xə­bərləri, 2014, №1, səh.20-23
  • Gənc nəslin təlim və tərbiyəsində uşaq ədəbiyyatının ro­lu. Azər­baycan Müəllimlər İnstitutu. Xə­bərlər, 2014, №2, səh.56-60
  • Uşaq ədəbiyyatında əxlaq tərbiyə­si məsələləri. Naxçı­van Müəl­lim­lər İnstitutunun Xə­bərləri, 2014, №3, səh.12-16
  • Şərqin elm və mədəniyyət beşiyi Naxçıvan. Naxçıvan Döv­­­lət Uni­versitetinin «Qeyrət» nəş­riy­ya­tı, 2014, səh.72-74
  • İlyas Əfəndiyev yaradıcılığında mə­­­­­nə­vi təmizlik mə­sə­­­lə­lə­ri. Azər­baycan Müəllimlər İnstitutu. Xəbərlər (Xü­­­susi bu­ra­xılış), 2014, №4, səh.43-48
  • Məhəmməd Tağı Sidqi yaradıcılı­ğın­da ata-anaya hör­mət və öv­la­da qay­ğı. Naxçıvan. İctimai-si­ya­si, ədəbi-bə­­dii, el­mi-pub­li­sis­tik jurnal. Naxçıvan-2014, №29, səh.130-137
  • Millət üçün yanan məşəl. Məhəmməd Tağı Sidqi: Ta­le­yi və sə­nə­ti. Naxçıvan: «Əcəmi», 2015, səh.157-161
  • Fəz­lul­lah Nəiminin əxlaqi görüş­lə­ri. Naxçıvan Dövlət Uni­­ver­­si­te­tinin «Qeyrət» nəşriyyatı, 2015, səh.218-222
  • Mənəvi-əxlaqi kamilliyə və insani dav­­­ranışa çağırış, əx­laqi key­fiy­yət­­­­lərin təbliği («Molla Nəs­rəd­­din» jurnalı əsa­sın­da). Azər­­baycan Respublikasının Təhsil Prob­lem­lə­ri İns­ti­tutu. Elmi əsərlər, 2015, №3, səh.56-60
  • Mollanəsrəddinçi maarif­çi­lə­rin ya­­­­­­­ra­­dıcılığında xalq pe­da­qo­­gi­ka­sın­­dan istifadə me­tod­la­rı. Gən­cə Dövlət Uni­­­­­ver­si­te­ti. Elmi əsərlər məcmuəsi. 2016, №2, səh. 275-278
  • Mollanəsrəddinçi maarifçilərin teatr­ların tərbiyəvi əhə­­miyyəti haqqında görüşləri. Naxçıvan Döv­lət Uni­ver­sitetinin «Elmi əsər­lər»i. 2016, №6 (76)
  • Mollanəsrəddinçilərdə və­tən­­­pər­­­­­­­­­­­­­vər­­lik tərbiyəsinə nə­zə­ri ba­xış. Naxçıvan Müəllimlər İnsti­tu­tu­nun Xə­bər­ləri, 2016, №2, səh.8-11
  • Prof. İbrahim Mollayevin «Məhəmməd Tağı Sidqinin pe­da­qo­ji görüşləri» adlı monoqrafiya kitabına ön söz. Bakı: Elm və təhsil, 2016
  • «Səsləyir Zəngəzur, Qarabağ bizi» adlı şeirlər ki­ta­bı­na ön söz (Müəllif: Nicat Ərtürk). Bakı: Elm və təhsil, 2016
  • Mollanəsrəddinçilərin dostu və əzizi Əziz Şərif. Nax­çı­van Müəllimlər İnstitutunun Xə­bər­lə­ri, 2017, №1, səh.12-16
  • Firidunbəy Köçərlinin «Molla Nəs­rəd­din» jurnalında fəa­­liy­yə­ti və maarifçi görüşləri. Naxçıvan Döv­lət Uni­ver­sitetinin «El­mi əsərlər»i jurnalı. 2017, №1, səh.114-117
  • «Molla Nəsrəddin» jurnalından Mirzə Fətəli Axun­do­vun ma­arif­çi görüşlərinə bir nəzər. Azərbaycan Res­pub­li­kasının Təhsil İns­titu­tu­nun Elmi Əsər­ləri, 2017, №4, səh.56-60
  • Milli həyata, milli məişətə və milli xa­rak­terə bağlı olan Mol­la Pənah Vaqif. Naxçıvan Müəllimlər İnstitutu. Hey­dər Əliyev – 94. Bakı – 2017, səh.26-34
  • Mollanəsrəddinçilərin müəllim – müəl­lim­­­ ha­­zırlığı haq­­­qında gö­­rüşləri və peda­qo­­ji fəa­liy­yət­lə­ri­nə nəzəri ba­­­­­xış. Nax­çıvan Mü­əl­­­limlər İnstitutunun Xəbərləri, 2017, №2, səh.15-21
  • Nəsirəddin Tusinin «Adabül-mütəəllimin» (Tələbəlik mə­­də­niy­yəti) əsərində elm və təhsil mə­sə­­­lə­­lə­­ri. Nax­çı­van Müəl­lim­lər İns­titutunun Xəbərləri, 2017, №3, səh.15-18
  • Naxçıvan Dövlət Universiteti tələbə gəncliyin inkişaf yo­­­lu­dur. Naxçıvan Dövlət Universiteti 50 ildə. Nax­çı­van Döv­­lət Uni­ver­site­ti­nin «Elmi əsərlər»i jurnalı. 2017, səh.134-137
  • «Molla Nəsrəddin» jurnalında möv­hu­mat­­­­­­­­­çı­lı­ğın təs­vi­ri və tən­qi­dinə nəzəri ba­xış. Pedaqoji Universitet Xə­bər­­ləri, BAKI – ADPU – №4, 2017, s.107-115
  • Elmin zirvəsini pillə-pillə fəth edən görkəmli alim (Aka­de­mik Oruc Həsənli haqqında). Milli irs jurnalı. 2017, №11, səh.10-13
  • Mollanəsrəddinçilər yaradıcılığında ailə münasibəti prob­­­­­­lemi. Heydər Əliyev – 95. Heydər Əliyev və milli-mə­nəvi dəyərlərə döv­lət qayğısı. Bakı – 2018, səh.51-69
  • Tağı Şahbazi Sümurğ yaradıcılığında möv­hu­mat­çı­lı­ğın təs­vi­ri. ADPU, Pedaqoji Universitet Xəbərləri, Tarix, İnsan və cə­miy­yət (Elmi-nəzəri və elmi-metodik jurnal). 2018, №2, səh.11-15
  • Əməyə və əmək adamlarına münasibət mol­la­nəs­rəd­din­­çilərin təhlilində. Naxçıvan Müəllimlər İns­titutunun XƏ­BƏR­LƏ­Rİ, 2018, №2, səh.4-7
  • Ömər Faiq Nemanzadənin yaradıcılıq ruhunda ma­arif­çilik ide­­­yaları. Naxçıvan Müəllimlər İns­titutunun XƏ­BƏR­LƏ­Rİ, 2019, №1, səh.
  • İnsanlığın və elmin zirvəsində dayanan Oruc ata. İnsanlığın zirvəsi (Kitab AMEA-nın müxbir üzvü, Əməkdar elm xadimi, elmlər doktoru, professor Oruc Həsənlinin xatirəsinə həsr olunmuşdur). Bakı, «Elm və təhsil», 2019, səh.85-88
  • Gender tərbiyəsi – tarixi, nə­zə­ri və müasir prob­lem­dir (dosent Elza Mollayevanın «Gender tərbiyəsi: tarixi, nə­zə­riyyəsi və müa­sir prob­lemləri» adlı mo­noq­ra­fi­ya­sın­­dan bəhs edilir). ADPU, Pe­da­qoji Universitet Xəbərləri, Tarix, İnsan və cə­miy­yət (Elmi-nə­zə­ri və elmi-metodik jurnal). 2019
  • Oxucuya milli mənlik şüuru aşılayan monoqrafiyaya bir nəzər (Professor Şahin Tağıyevin «Böyük maarifçi Mirzə Abbas Ələk­bər oğlu Abbaszadənin pedaqoji gö­rüş­­ləri» adlı mo­noq­ra­fi­ya­sın­dan bəhs edilir).
  • Fanatizmi işıqlı gələcəyə çevirən Mirzə Cəlil. Naxçıvan Döv­lət Universite­ti­nin «Elmi əsərlər» jurnalı. 2019
  • Elmin tərəqqisinə və inkişafına töhfə verən Naxçıvan. Pe­da­qo­gika jurnalı. Bakı, 2019, №2.
  • Cəlil Məmmədquluzadə irsində məktəb, müəllim, təlim-tər­bi­yə problemlərinə nəzəri baxış. /Azərbaycan məktəbi jurnalı, 2019, №3
  • Xalqın deyim və duyumları İmadəddin Nəsimi ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da. Naxçıvan Universitetinin Elmi Xəbərlər jurnalı. 2019, №4
  • Mol­la­nəs­rəd­din­çi Mirzə Cabbar Əsgərzadə yaradıcılığında əx­­laqi görüşlərin təsviri. Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın Təh­sil İns­ti­­tu­tu­, Elmi Əsər­­­­lər, 2019, №3
  • Balasaqunlu Yusif Xas Hacibin «Qutadğu bilig» əsərində ailə qurmaq və ailə tərbiyəsi məsələləri. ADPU, Pedaqoji Universitet Xəbərləri, Tarix, İnsan və cə­miy­yət (Elmi-nəzəri və elmi-me­to­dik jurnal). 2019, №2, səh.
  • Ömrü uzun – əməli gözəl olan insan. Xalqına, mil­­lətinə ləyaqətlə xidmət göstərən həkim. Zirvələrin fatehi (Kitab Ərrəhman Qası­mo­vun anadan olmasının 70 illiyi münasibətilə çap olunub). Bakı, «Elm və təhsil», 2019, səh.
  • 70 yaşlı müəllim (Prof. Rəcəb Ağayev haqqında). //Şərq qa­pısı. 20 may 2005
  • Hüseyn Cavid ailə tərbiyəsi haq­qın­da. //Şərq qapısı. 1 iyun 2007, №101, səh.5
  • Hüseyn Cavidin yaradıcılığında və­tən­pər­vər­lik mo­tiv­lə­ri. //Ye­­ni həyat. 5 iyun 2007, №22, səh.2
  • Hüseyn Cavid irsinə Heydər Əliyev məhəbbəti (Hü­seyn Cavidin anadan olmasının 125 illiyi mü­na­si­bə­ti­lə). //Şərq qapısı. 11 iyul 2007, №129
  • Hüseyn Cavidin həyatından dəqiqələr (H.Cavidin ana­­­­­dan olmasının 125 illiyi münasibətilə). //Yeni həyat. 23 okt­yabr 2007
  • Xalq müdrikliyi məsələlərində ailənin əsas vəzifələri. //Yeni həyat. 12 fevral 2008
  • Demokrat yazıçı, maarif fədaisi (C.Məm­məd­qu­lu­za­də). //Yeni həyat. 19 fevral 2008
  • İnsan səadətində həqiqət və yalan. //Şərq qapısı. 19 dekabr 2008
  • İn­ti­zamlı nəsil tərbiyə edək. //Yeni həyat. 16 dekabr 2008, №46 (137)
  • Ailədə əxlaqi şüurun formalaşması məsələlərinə nə­zə­ri ba­xış. //Şərq qapısı. 10 yanvar 2009
  • Xanəli Kərimli «ikilikləri»ndə əxlaq tərbiyəsi məsələ­ləri. //Təhsil və zaman. 17 yan­var 2009, №1
  • Hər bir evin sevincidir uşaqlar. //Təhsil və zaman. 18 iyun 2009, №11 (157)
  • Böyük demokrat Cəlil Məmmədquluzadə və ana dili. //Şərq qapısı. 18 fevral 2009, №33
  • Övlad saxlamaq və tərbiyə etmək məsələlərinə nəzəri baxış. //Şərq qapısı. 4 aprel 2009, №61
  • Ailə əxlaq məktəbidir. //Şərq qapısı. 24 aprel 2009, №75
  • Uşaqlara elmin dəyərini sevdirək. //Şərq qapısı. 23 iyun 2009, №114
  • Seyid Əzim Şirvanidən Hüseyn Cavidin atası Hacı Mol­­la Abdullaya məktub. //Yeni həyat. 2009, 7 sent­yabr
  • Hüseyn Cavid yaradıcılığında uşaq tərbiyəsi məsə­lə­lə­ri mü­hüm yer tutur. //Şərq qapısı. 7 avqust 2009, №146
  • Sevincimizə daha bir sevinc qatan məqam. //Şərq qa­pı­sı. 11 avqust 2009, №148
  • Valideyn-övlad münasibəti məsələlərinə Şərq mü­tə­fək­­­kir­­ləri böyük əhəmiyyət verirdi. //Şərq qapısı. 2 sent­yabr 2009, №164
  • Adın şərəflidir sənin, ey qadın! //Şərq qapısı. 22 sent­yabr 2009, №146
  • Valideyn-övlad münasibəti məsələlərinə nəzəri baxış. //Yeni həyat. 26 oktyabr 2009, №40
  • Hüseyn Cavidin «Ədəbiyyat dərsləri» adlı dərslik ki­ta­­bın­da uşaq şeirləri və tərbiyəvi fikirlər. //Şərq qapısı. 5 noyabr 2009, №209
  • Ən işıqlı günəş elmdir. //Şərq qapısı.  8 yanvar 2010.
  • Heydər Əliyev və Azərbaycan təhsili. //Yeni həyat. 2010, 1 fevral
  • Böyük simalar Mirzə Cəlil və ya «Molla Nəs­rəd­din» haq­­qın­­da. //Şərq qapısı. 20 fevral  2010, №34 (19.948)
  • Tərbiyənin yolunu ancaq elm sa­yə­sin­də bil­mək müm­kün­­dür. //Şərq qapısı. 8 aprel  2010, №62 (19.976)
  • Şərqin böyük carçısı «Molla Nəsrəd­din». //Şərq qa­pı­sı. 20 aprel  2010, №75 (19.989)
  • Görkəmli müəllim-pedaqoq Üzeyir Hacı­bə­yov vali­deyn-öv­­lad münasibəti haq­qın­da. //Təhsil və zaman. 30 may  2010, №10 (180)
  • Mirzə Cəlil və ya «Molla Nəsrəddin» gün­lə­rin­dən də­qi­­­qə­lər. Şərq qapısı. 13 may  2010, №87 (20.001)
  • Sənət və sənətkar dostu Əliqulu Qəmküsar. //Şərq qa­pı­­sı. 14 may  2010, №87 (20.002)
  • Uşaqlara verilən təlimdə mühüm məsələ biliyi necə öy­­­rət­mək­dir. //Şərq qapısı. 21 may  2010, №93
  •  Heydər Əliyev irsi uşaqların mənəvi tər­bi­yə­sinə xid­mət edir. //Şərq qapısı.  3 iyun  2010, №101 (20.015)
  • «Əkinçi» qəzetindən başlanan yol. //Şərq qapısı. 14 iyul  2010, №128 (20.042)
  • Mirzə Cəlil və ya «Molla Nəsrəddin» günlə­rin­dən də­qi­qə­lər. //Şərq qapısı. 22 iyul  2010, №134 (20.048)
  • Oğul sözlərimə yaxşı qulaq as. //Şərq qapısı. 5 avqust 2010, №144 (20.058)
  • Cəlil Məmmədquluzadə irsinə Heydər Əliyev məhəb­bə­ti. //Şərq qapısı. 21 avqust  2010, №156 (20.070)
  • Valideyn-övlad münasibəti məsələləri Şərq mü­tə­fək­kir­­­lə­ri­nin gözü ilə (Kitab haq­qın­da). //Şərq qapısı. 17 dekabr  2010, №234 (20.048)
  •  Heydər Əliyev irsi milli-mənəvi dəyərlərə xidmət edir. //Yeni həyat. 6 yanvar 2011, №01 (236)
  • Cəlil Məmmədquluzadə qadınların tutduğu mövqeni «Mol­­la Nəsrəddin» jurnalında realist bir yazıçı kimi gös­­­­­tə­rir­di. //Şərq qapısı. 20 may  2011, №92 (20.250)
  • Buludlardan sıyrılan günəş yaxud Azər­bay­can ədəbiy­yat­­şü­­nas­lığında Abbas Zamanov zirvəsi. //Şərq qa­pı­sı. 2 no­yabr 2011, №206 (20.364)
  • Şagirdlərdə təfəkkür və intellektin inkişa­fı­na xidmət edək. //Yeni həyat. 20 dekabr 2011, №47 (282)
  • «Molla Nəsrəddin» jurnalının ideal dostu – Qurbanəli Şə­rif­zadə. //Şərq qapısı. 11 yanvar 2012, №5 (20.410)
  • Dövlət uşaq siyasəti: reallaşan layihələr (Sosial psi­xo­pe­da­qo­gi­kada istedadlı uşaqlar problemi kitabı haq­­qın­da). Nazilə Ab­dul­lazadə. Pedaqogika üzrə fəlsəfə dok­to­ru, dosent. //Res­pub­lika qəzeti. 28 yanvar 2012
  • Valideyn-övlad münasibətləri (M.T.Sidqi haq­qın­da). //Yeni həyat. 10 yanvar 2012, №2 (285)
  • Televiziya verilişlərinin uşaqların mənəvi tərbiyəsinə tə­si­ri. //Yeni həyat. 17 yanvar 2012, №3 (286)
  • Qəlbini məşəl edən sənətkar (M.S.Ordubadi haq­qın­da) //Şərq qapısı. 19 iyun 2012, №1113 (20.518)
  • Bu gün beşikdə hıçqıran uşaq sabahın dahisi ola bilər. //Şərq qapısı. 5 iyul 2012, №124 (20.529)
  • Azərbaycan xalq maarifinin inkişafı «Əkinçi» qəze­tin­dən başlayır. //Şərq qapısı. 19 iyul 2012, №134 (20.539)
  • Mollanəsrəddinçilər və ana dili təlimi. //Şərq qapısı. 29 av­qust 2012, №162 (20.567)
  • Şagirdlərdə elmin və təfəkkürün inkişafını yüksəldək. //Şərq qapısı. 4 oktyabr 2012, №188 (20.593)
  • Ana dili millətin mənəvi diriliyidir. //Şərq qapısı. 30 okt­yabr  2012, №205 (20.593)
  • Yer-yurd adlarının tədqiqinə həsr olunmuş dərs və­sa­i­ti (prof. A.İmanlının kitabı haqqında). //Şərq qapısı. 13 no­yabr  2012, №214 (20.619)
  • Görkəmli pedaqoq-alim və naşir – Məhəm­mədağa Şah­­­­­­taxt­­­lı. //Şərq qapısı. 26 dekabr 2012, №246 (20.651)
  • Görkəmli maarifçi Məhəm­mədağa Şahtaxtlı. //Təhsil və zaman. 19 mart 2013, №05 (248)
  •  Müəllim-şagird münasibətləri normal olarsa… //Şərq qa­pı­sı. 19 iyun  2013, №112 (20.766)
  • Şairin öz dünyası və söz dünyası (Vaqif Məmmədov haq­qın­da). 29 iyun 2013, //«Palitra», №115 (1069)
  • Azərbaycan xalqı İlham Əliyevin prezidentliyini qüd­rət­­li döv­­lətçiliyin, firavan gələcəyin və dinamik in­ki­şa­fın ye­ga­­nə təminatçısı kimi qəbul edir. //Şərq qapısı. 18 iyul 2013, №132 (20.786)
  • «Əkinçi» ilə başlayan qəzet və qəzetçilik ənənələri. //Nuh yurdu. 22 iyul 2013
  • Heydər Əliyevin təhsil siyasəti. //Yeni həyat. 01 no­yabr 2013, №39 (370)
  • Müəllim gələcək cəmiyyətin memarı və qurucusudur. //Nuh yurdu. 5 oktyabr 2013, №37 (517)
  • «Üç oğul anası» poeması haqqında bir neçə söz (Məm­­­­­­­­məd Araz). «Göy qur­şa­ğı» //«Şərq qapısı»nın ədə­­­­biy­­yat əla­­vəsi. №07, 2013
  • Müəllim axtarıcı və yaradıcı olarsa… //Şərq qapısı. 5 mart 2014, № 42 (20.943)
  • Naxçıvanda elm və təhsil: Dünən, bu gün. //Nuh yur­du. 4 aprel 2014
  • Mətbuat cəmiyyətin güzgüsüdür. //Təhsil problemləri. 24 iyul 2014
  • Şagirdlərdə əqli tərbiyənin inkişafını yüksəldək. //Təh­­­­­­­sil prob­­­lemləri. 1 avqust 2014
  • Gənc nəslin təlim-tərbiyəsində uşaq ədəbiy­ya­tının ro­lu. //Şərq qapısı. 8 avqust 2014, №149 (21.050)
  • Oğlan uşaqlarının tərbiyəsi həssaslıq tələb edir. //Nuh yurdu. 20 avqust 2014, №31, (558)
  • Məhəmməd Tağı Sidqi yaradıcılığında ata-anaya hör­mət və övlada qayğı. //Şərq qapısı. 23 avqust 2014, №160 (21.061)
  • Ədəbiyyatımızın intibahı ulu öndər Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. //Nuh yurdu. 18 dekabr  2014, №47, (574)
  • Xalqımızın və elmimizin əzizi – Əziz Şərif. //Nuh yur­du. 19 fevral 2015, №07, (582)
  • Hikmət və əxlaqı əks etdirən şair (Şair Əbülfəz Ülvi haq­qında). //Kaspi. 13-16 iyun 2015, №106 (3420)
  • Əxlaq carçısı (Şair Əbülfəz Ülvi haqqında). //Təhsil prob­lemləri. 24-31 iyul 2015, №55-56 (1017-1018)
  • Əxlaq saçan şeirlər. //Bütöv Azərbaycan. 3 avqust 2015
  • Əziz Şərif və ədəbiyyatımızın klassikləri. //Nuh yur­du. 4 iyul 2015, №25, (600)
  • Uşaqların asudə və istirahət vaxtları düzgün qu­ru­lar­sa. //Təh­­sil problemləri. 24-31 iyul 2015, №55-56 (1017-1018)
  • Fiziki sağlamlığı məhdud uşaqlarla necə ünsiyyət qurmalı… //Nuh yurdu. 14 dekabr, 2016, №47
  •  Kor-kar-lal uşaqların ünsiyyət tərzi necə formalaşır. //Təhsil problemləri. 24-28 fevral, 2017, №15-16
  • Kor-kar-lal uşaqların ünsiyyət tərzi necə formalaşır. //Təhsil problemləri. 01-07 mart, 2017, №17-18
  • Milli həyata, milli məişətə və milli xarakterə bağlı olan Molla Pənah Vaqif. //Vedibasar. 16 mart – 15 ap­rel, 2017, №07-08 (338-339)
  • Zərifə xanım Əliyevanın pedaqoji görüşləri. //Nuh yur­du qəzeti, 28 aprel, 2017, №17 (687)
  • Molla Pənah Vaqif milli ənənələri ilə seçilən ədəbi məktəb yaradıb. //Şərq qapısı, 3 may 2017, №83 (21.744)
  • Həyat və həqiqət nəğməkarı (Şair İbrahim Yusif­oğ­lu­nun «Göy yerə zəng eyləyir» eyniadlı kitabından bəhs olu­nur). //Təh­sil problemləri. 01-07 dekabr, 2017, №89-90 (1243-1244)
  •  Pak və ülvi duyğuların tərənnümçüsü Süsən Kərimli. //Ədalət qəzeti. 15 dekabr 2017, №230 (5.219)
  • Şöhrəti zəhmətilə qazanan alim (Oruc Həsənli haq­qın­da bəhs olunur). //Azərbaycan müəllimi qəzeti. 29 iyun 2018
  • Gi De Mopassanın «Gonbul» əsərində əxlaq və vətən tə­rən­nü­­münün təsviri. //Təhsil problemləri. 16-23 avqust, 2018, №61-62
  • Müəllim gələcək cəmiyyətin qurucusudur (Avraam Lin­­­­­­kol­nun oğlunun müəlliminə məktubu haqqında). //Nuh yurdu qəzeti, 18 sentyabr, 2018, №37 (754)
  • Zəhmətilə nura boyanan alim (Oruc Həsənli haqqında bəhs olu­­nur). //Təhsil problemləri. 24-30 iyun, 2018, №47-48
  • Gi De Mopassanın «Gonbul» əsərində əxlaq və və­tən­pər­vər­lik məsələləri. //Nuh yurdu qəzeti, 14 av­qust, 2018, №32 (749)
  • Kitab nəsillərin bir-birinə vəsiyyətidir – uşaqlara ki­tab­ları sevdirək. //Psixoloq qəzeti. 28 fevral 2019, №2 (126)
  • «Pedaqoji fikir ta­rixin­dən» adlı əsər gənclərin tərbiyəsində əhəmiyyətli rol oynayır. //Nuh yurdu qəzeti, 17 aprel, 2019, №15 (779)
  • «Pedaqoji fikir tarixindən» adlı əsərdə təh­­­­silin prinsiplərinə və tərbi­yə üsullarına nəzəri baxış. //Şərqin səhəri qəzeti, 24 aprel, 2019, №17
  • Nəsimi yaradıcılığında xalq deyimləri. //Nuh yurdu qəzeti, 19 iyun, 2019, №23
  • Xalq yaradıcılığının tükənməz xəzinəsi Nəsimi yaradıcılığında. //525-ci qəzet, 20 iyun, 2019
  • Hüseyn Cavid ucalığı: Azər poeması //Şərqin səhəri qəzeti, 13 iyun 2019, №27 (2901)
  • Biologiyanın tədrisi şagirdlərin mənəvi simasının for­ma­laş­dı­rıl­masına xidmət edir (Vüsalə İsmayılovanın «Biologiyanın tədrisi prosesində təlim-tərbiyə məsələlərinə komp­leks yanaşma» adlı dərs vəsaitindən bəhs olunur)
  • Tarix salnaməsinə öz xidmətləri ilə iz salıb köçən novator alim (Abutalıb Qasımov haqqında bəhs olu­­nur).
  • Şair ilhamının vərəqlərə səpilmiş şeir sətirləri (Tofiq Qəbulun «Şeir özü çınqıdır» adlı şeir kitabından bəhs olunur)

NƏŞR OLUNAN ƏSƏRLƏRİN MƏZMUNUNDAN ELMİ

 PUBLİSİST MƏTBUATDA BƏHS EDƏN ALİMLƏR

  1.  Oruc Həsənli (Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, professor, AMEA-nın müx­­bir üzvü, Əməkdar elm xadimi). Ürəkləri fəth edən mol­­lanəsrəddinçilər («Mol­­­la­nəs­rəd­din­çi­lər və ailə – məktəb prob­le­mi» ad­lı dərs vəsaitindən bəhs edi­­lir). //Psi­xo­loq qəzeti. 30 yanvar 2018, №1 (113)
  2. İsa Həbibbəyli (Filologiya üzrə elmlər doktoru, professor, AMEA-nın həqiqi üzvü, Əməkdar elm xa­dimi). Ciddi elmi he­sa­bat­lara doğ­ru («Hüseyn Cavid və mək­təb» adlı mo­noq­ra­fi­ya­ya ön söz). Nax­çı­­van: «Əcəmi» (2013), 144 səh.
  3. Hüseyn Əhmədov (SSRİ PEA-nın müxbir üzvü, Rusi­ya Dövlət Təhsil Aka­de­mi­ya­sı­nın xarici üzvü, pe­da­qo­gi­ka üzrə elm­lər dok­­to­ru, akademik, Əməkdar ali mək­­təb işçisi). Pe­da­qo­ji fikrin in­ki­şa­fı ta­ri­xi­nə layiqli töhfə («Mol­­la­nəs­rəd­din­çi­­lə­­rin maarif­çi­lik ide­ya­­ları» adlı mo­­­­noq­­rafiyadan bəhs edi­lir). //Təhsil dünyası qəzeti. 27 aprel 2019, №2
  4. Fərrux Rüstəmov (Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, pro­fes­­­sor, Əmək­­­­dar elm xadimi). Mol­la­nəs­rəd­­­dinçilərin ma­arif­­çilik ide­ya­ları («Mol­­la­nəs­rəd­­din­çi­lə­rin maarif­çi­lik ide­ya­la­rı» adlı mo­noq­ra­fi­ya­dan bəhs edi­lir). //Palitra qə­zeti. 24 ap­rel 2017
  5. Yusif Qazıyev (Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, pro­­­­­­fes­sor). Bö­yük mütəfəkkirlərin maarifçilik ideyaları mo­­noq­ra­fi­ya­­sına dair mü­lahizələrim («Böyük mütəfəkkirlərin ma­arif­­çi­lik ide­ya­ları» adlı mo­­noq­rafiyadan bəhs olu­nur). //Əda­lət qəzeti. 05 yanvar 2019, №2 (5466)
  6. Piralı Əliyev (Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, professor, Azər­bay­can Respublikasının əməkdar müəllimi). Görkəmli ədibin pe­da­qoji ideyalarının araşdırılmasına həsr olun­muş mo­­noqrafiya («Hü­­seyn Ca­vid və mək­təb» adlı mo­noq­ra­fi­ya­dan bəhs edi­­lir). //Azərbaycan mü­əllimi qəzeti. 13 aprel 2018, (№13) (8779).
  7. Nazilə Abdullazadə (Pedaqogika üzrə fəlsəfə dok­to­ru, do­sent). Döv­­lət uşaq siyasəti: reallaşan layihələr («So­­sial psi­xo­pe­­da­qo­gi­ka­da istedadlı uşaqlar problemi» adlı dərslikdən bəhs edilir). //Res­pub­­li­ka qəzeti. 28 yan­var 2012
  8. Vahid Rzayev (Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent. Əmək­dar mü­əllim). Ön söz əvəzi («Həz­rə­ti Əlinin elm və tər­­biyə haq­­qın­da gö­rüş­ləri» adlı monoqrafiyaya ön söz). Bakı: ADPU-nun nəş­riy­yatı (2010), 82 səh.
  9. İsa Həbibbəyli (Filologiya üzrə elmlər doktoru, professor, AMEA-nın həqiqi üzvü, Əməkdar elm xa­dimi). Klassik irs­də tər­biyə mə­sə­lə­lə­ri («Valideyn-övlad mü­nasibəti mə­sə­lə­ləri Şərq mü­tə­fək­kir­lə­ri­nin gözü ilə» adlı mo­noqrafiyaya ön söz). Bakı: «Elm və təhsil» nəş­riy­ya­tı (2010), 400 səh.
  10. Akif İmanlı (Filologiya üzrə elmlər doktoru, professor, Əmək­­­dar mü­əllim). Tərbiyə «etiketi» ha­zır­­­­la­­yan­la­ra abidə («Azər­bay­can ro­man­­tiklərinin maarifçilik ideyaları» adlı mo­noq­rafiyadan bəhs olu­nur). /Naxçıvan Müəllimlər İnsti­tu­tu­nun Xə­bərləri, 2016, №4, səh.90-91
  11. Hümeyir Əhmədov (Pedaqogika üzrə elmlər dok­­­­­to­ru, pro­­­­fes­sor). Azərbaycanda maarif­çi­lik ideyalarının ya­­­­yıl­ma­sın­da mol­la­nəs­rəd­din­çi­lər hərəkatının rolu («Mol­­la­nəs­­rəd­din­çi­lə­­rin ma­arif­­­çi­lik ide­ya­la­rı» adlı mo­noq­­­­rafiyadan bəhs edi­lir). /Bakı Qızlar Uni­ver­si­te­ti, El­mi əsər­­lər, 2017-ci il №4 (32), səh.352-355
  12. Hüseyn Əhmədov (SSRİ PEA-nın müxbir üzvü, Rusi­ya Dövlət Təh­sil Aka­de­mi­ya­sı­nın xarici üzvü, pe­da­qo­gi­ka üzrə elm­­lər dok­­to­ru, aka­demik, Əməkdar ali mək­­təb işçisi). Hə­mi­şə müasir və tə­ra­vət­li qalacaq əsər haqqında bir neçə söz («Mol­­la­nəs­rəd­din­çi­lə­­rin maarif­çi­­lik ideyaları» adlı mo­noq­­rafiyadan bəhs edi­lir).
  13. Akif Abbasov (Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, pro­fes­sor, Azər­­­­bay­­­can Res­­publikasının Əməkdar müəllimi). Azər­­­bay­­­­can mü­­­­­­­tə­­fək­­kir­lərinin ma­arif­çi­lik ide­­yalarını özündə bir­ləş­dirən mo­­noq­rafiya («Bö­yük mü­tə­fək­­kir­lərin ma­arif­­çi­lik ide­­­yaları» ad­­lı mo­­­noq­rafiyadan bəhs edilir). /Azərbaycan Res­pub­li­ka­sı­nın Təh­sil İns­ti­­tu­tu­, Elmi Əsər­­­­lər, 2017, №6, səh.327-329
  14. Fərahim Sadıqov (Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, pro­fessor). Də­yərli təd­qiqatları təqdir etmək şərəfli işdir («Mol­­­la­nəs­rəd­din­çi­lər və ailə – məktəb prob­lemi» adlı dərs vəsaitə ön söz əvəzi). Bakı: ADPU-nun nəş­riy­ya­tı, 2017, 340 səh.
  15. Solmaz Həsənli (Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, do­sent). Hə­mişə aktual ola­caq bir monoqrafiya haq­qın­da («Mol­­­­­­­­­­­la­nəs­rəd­­­din­­çi­lə­­rin maarif­çi­lik ideyaları» adlı mo­noq­ra­fi­yadan bəhs edi­lir). /Nax­çı­van Müəl­lim­lər­ İns­titunun Xə­bər­ləri, 2017, №4.
  16. Ənvər Abbasov (Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Azər­­­­­bay­­­can Res­­publikasının Əməkdar müəllimi). Mol­la­nəs­rəd­­din­­­çi­­lərin ma­­arif­çi­lik ide­­ya­­­ları mənəvi-əxlaqi ka­mil­li­yə ça­­ğı­rış­dır («Molla­nəs­rəd­­din­çi­lə­rin ma­arif­­­çi­lik ideyaları» adlı mo­noq­ra­fi­ya­dan bəhs edi­lir). //Təh­sil prob­­lem­ləri qəzeti. 08-15 oktyabr 2017, №75-76.
  17. Hümeyir Əhmədov (Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, pro­­­­­­fes­sor. Rusiya Təhsil Akademiyasının Xarici üzvü). Mol­la­­nəs­rəd­din­çi­lərin maarifçilik ide­ya­­larına həsr olunmuş mo­noq­rafiya («Mol­­­­la­nəs­rəd­din­çi­lə­­rin maarif­çi­lik ide­ya­­ları» adlı mo­­noq­­ra­fi­ya­dan bəhs edi­lir). //Azərbaycan müəllimi qəzeti. 19 yan­var 2018, (№2) (8768).
  18. Ləzifə Qasımova (Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, pro­fes­sor). Mol­lanəs­rəd­din­çilərin ailə – məktəb problemlərinin xarakterik xü­­su­siy­yət­lə­ri­ni üzə çıxa­r­­­an dərs vəsaiti («Mol­la­nəsrəddinçilər və ailə – mək­təb prob­­lemi» ad­lı dərs vəsaitindən bəhs olunur). //Təhsil dün­yası qəzeti. may 2019,
  19. Qurban Qurbanlı (Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Əmək­dar müəl­lim). Mol­­la­nəs­rəd­­­din­çilər və ailə – mək­təb prob­­­le­­­­­mi adlı dərs və­sai­­ti («Mol­­­­­­la­nəs­rəd­din­çi­lər və ailə – mək­­təb prob­­­­­­­lemi» ad­­lı dərs və­sai­tin­dən bəhs edi­­lir). //Təh­sil prob­­lem­lə­ri qə­­­zeti. 16-23 yanvar 2018, №05-06 (1255-1256)
  20. Akif Abbasov (Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, pro­fes­sor, Azər­­­­bay­­­can Res­­publikasının Əməkdar müəllimi). Böyük mü­­tə­fək­­kir­lərin ma­arifçilik ide­­ya­­larından bəhs edən ki­tab («Bö­­yük mü­tə­fək­­kir­lərin ma­­arif­çi­lik ide­­yaları» ad­­lı mo­noq­ra­fiyadan bəhs edi­lir). //Təh­sil prob­lem­lə­ri qəzeti. 01-07 no­yabr 2017, №81-82 (1235-1236).
  21. Polad Mədətov (Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, do­sent). Mol­­­­la­nəs­rəd­­­dinçilər və ailə – mək­təb problemi gü­nü­­­­­­­mü­­zün ən ak­tual prob­­­lemidir («Mol­­­­­­­la­nəs­rəd­din­çi­lər və ailə – mək­təb prob­lemi» adlı dərs vəsaitindən bəhs edi­­lir). //Açıq Sə­­ma qəzeti. 29 yanvar 2018, №1 (120)
  22. Allahverdi Eminov (Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, do­sent). Funda­men­­tal tədqiqat əsəri («Mol­la­nəs­rəddin­çi­lər və ailə – mək­təb problemi» adlı dərs vəsaitindən bəhs edi­­lir). //Əda­­lət qəzeti. 28 fevral 2018, №39 (5269)
  23. Hümeyir Əhmədov (Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, pro­­­­­­­­­fes­sor. Ru­siya Təhsil Akademiyasının Xarici üzvü). Mol­la­­­nəs­rəd­din­çi­­lərin ma­­arifçilik ide­ya­­larına həsr olunmuş la­yiq­li töhfə («Mol­­­­­­­la­nəs­rəd­din­­çi­lə­­rin maarif­çi­lik ide­ya­­ları» adlı mo­­­­noq­­ra­fi­ya­dan bəhs edi­lir). /Azər­­baycan məktəbi jur­na­lı. 2018, №1, səh.72-76
  24. Vahid Rzayev (Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent. Əmək­­­­­dar müəllim). Ön söz əvəzi («Azər­bay­can ro­man­tik­lə­ri­­nin maarif­çilik ide­ya­ları» adlı monoqrafiyaya ön söz). Bakı: «Elm və təh­sil» nəş­­riy­­yatı (2009), 144 səh.
  25. Arzu Abdullayev (Naxçıvan Dövlət Universitetinin müəl­li­mi, dok­torant). Böyük mütəfəkkirlərin ma­­arif­çi­lik hə­ra­ka­tı ye­­ni təd­qiqatda («Böyük mütəfəkkirlərin ma­­arif­çi­lik ide­­­ya­la­rı» adlı mo­­­noq­­ra­fi­yadan bəhs edi­lir). //Nuh yurdu qə­ze­ti, 2015
  26. Məmməd Kazımov (Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, do­sent). Öl­­məz sənətkara əzəmətli abidə («Hüseyn Cavid və mək­təb» adlı mo­­­­­­­noq­­rafiyadan bəhs edi­lir). /Bakı Qızlar Universitetinin Elmi Əsər­­lər jurnalı. 2019, №1, səh.418-420
  27. Əbülfət Pələngov (Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, pro­­­­­­fes­sor). Tarixin optimizm yolları xələflərdən sə­ləf­lə­rə («Pedaqoji-psi­xo­lo­ji fik­rin inkişafı xələflərdən sələflərə» adlı dərs vəsaitə ön söz əvəzi). Bakı: ADPU-nun nəş­riyyatı, 2019, 222 səh.
  28. Müseyib İlyasov (Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, pro­­­­­­fes­sor). Əxlaqi dəyərlər aşılayan kitab («Pedaqoji-psi­xo­lo­ji fik­rin inkişafı xələflərdən sələflərə» adlı dərs vəsaitindən bəhs olunur). //Nuh yurdu. 4 iyun 2019, №25
  29. İntiqam Cəbrayılov (Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, pro­­­­­­fes­sor). Söz xiridarlarının pedaqoji görüşlərinə dərs vəsaitindən bir nəzər («Pedaqoji-psi­xo­lo­ji fik­rin inkişafı xələflərdən sələflərə» adlı dərs vəsaitindən bəhs olunur).
  30. Bayram Apoyev (Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, pro­­­­­­fes­sor). Və­­­­tən pe­­da­qo­gi­ka­sı­na dəyərli töhfə («Pe­da­qo­ji-psi­xo­lo­ji fik­rin in­ki­­­şafı xələflərdən sələflərə» adlı dərs vəsaitindən bəhs olunur). //Psi­xo­loq qəzeti. iyun 2019, №
  31. Həsən Bayramov (Pedaqogika üzrə elmlər doktoru). Mol­­­la­nəs­rəd­din­­çilərin həyat yoluna və zən­gin ədə­bi-pe­daqoji irsinə dərs vəsaitindən bir nəzər («Mol­la­nəs­rəddin­çi­lər və ailə – mək­təb problemi» adlı dərs və­sai­tin­dən bəhs edi­­lir).
  32. Müdafiə Mahmudov (Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, professor). Mollanəsrəddinçilərin maarifçilik ide­ya­ları haqqında qiymətli əsər («Mol­­­­­­­la­nəs­rəd­din­­çi­lə­­rin maarif­çi­lik ide­ya­­ları» adlı mo­­­­noq­­ra­fi­ya­dan bəhs edi­lir)

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

KAMAL CAMALOV


ŞAİR İLHAMININ VƏRƏQLƏRƏ SƏPİLMİŞ ŞEİR SƏTİRLƏRİ

Qarşımızda atəşpərstliyin simvolunu alov dili ilə təcəssüm etdirən bir kitab var. Kitabın adı “Şeir özü çınqıdır”. “Nuhçıxan-Naxçıvan” (2006), “Köksüm altda söz döyünür” (2008), “Qarabağdır Azərbaycan” (2010), “Son sevgi məktubum” (2012), “Ömür boyda zaman” (2016) kimi şeir kitablarını sevə-sevə oxuduğumuz pedaqoq-şair Tofiq Qəbul. Güclü xarakterik cəhətləri ilə bir-birindən seçilən şeirlər, şeir hadisələrindəki inandırıcılıq, təsvirlərdəki liriklik və reallıq, dərin psixologizm şairin yüksək sənətkarlıq mövqeyində dayandığını göstərən cəhətlərdir. Şeirlərdə ən kiçik təfərrüatlar belə, şair süzgəcindən keçirildikdən, yüz ölçüb bir biçildikdən sonra qələmə alınmışdır.
Sənətinin vurğunu, ədəbiyyatın gözəl bilicisi və təbliğatçısı olan müəllimlərdən söhbət düşəndə də, şeirləri ilə ürəkləri oxşayan, ağıla, idraka nüfuz edən istedadlı şairlərdən söz açanda Tofiq Qəbulu yada salırıq. Tofiq müəllim Naxçıvan Muxtar Respublikasında tanınmış və təcrübəli ədəbiyyat müəllimlərindən biridir. O, qəlbən ədəbiyyata bağlıdır, fitrətən şairdir. Vətənpərvərlik duyğularının, təbiət gözəlliklərinə vurğunluğunun incə lirizmlə yoğrulmuş nümunələri… Şair ilhamının vərəqlərə səpilmiş şeir sətirləri. Vərəqləri çevirdikcə şirin misraların ləzzətini duya-duya özünü təbiətin, gözəlliyin qoynunda hiss edirsən. “Şərq qapısı Naxçıvan”da necə hərəkət edəsən ki, təbiətə bəzək verən bu gözəl naxışlar pozulmasın.
Haçadağı ehram kimi,
Sıra dağlar sərhəd-kəmər.
Bu şəhəri soran kimi,
Ağıla ilk Duzdağ gələr.
Min-min qonaq heyran ona,
Duz-çörəkli Naxçıvana.
Naxçıvançay axır-axır,
Dövrəsini alıb evlər,
Nuh türbəsi qucaq açır,
Gülərüzdür bizim ellər.
Köhnə qala gəlib cana,
Qürur verir Naxçıvana (səh.11).
“Şəlalə”, “Nəğməkar yağış”, “İlk qar”, “Son çərşənbə” və s. şeirlərində də şair rəng vurmağa xəsislik etmədən əlvan boyalarla Azərbaycanımızın doyulmaz mənzələrini şeirlərilə təsvir etmişdir. Şairin palitrası dağlar, dərələr, meşələr, çaylar, rənglər yığını yurdumuzun füsunkar təbiəti, sətirləri düzən fırçası vətənpərvər şairin coşan-çağlayan ürəyi, büllur gözlü ilhamıdır.
Şair şeirlərinin əksəriyyətində ciddidir. Mövzuları rəngarəng və aktualdır. O, az sözlə çox mətləblər deməyi xoşlayır. Və xoşbəxtlik də ondadır ki, məqsədinə çatır. Dili aydın, səlis və oxunaqlıdır. Klassik şeirimizdən, folklorumuzdan bəhrələnir. Bu xüssiyyətlər onun şeirlərinə təravət, aydınlıq, yığcamlıq verir. Axı, xalq şeiri və ya folklor nümunələrindən bərələnməyin üstünlüklərini həmişə görkəmli sənətkarlarımız yüksək qiymətləndiriblər. Müəllifin “Son çərşənbə” şeirinə nəzər salaq. Şeirin məzmunu belədir: Son çərşənbədə təbiətin yuxusu qaçır və gnəş öz nuru ilə torpağı oyadır. Günəş yatandan sonra həyətlərdə od qalanır, tonqallar çatılır. İnsanların üzündə sevinc olur, fərəh olur.

İlin axırıdır, son çərşənbədir,
Daha təbiətin yuxusu qaçır.
Yel covlan eyləyir belədən-belə,
Günəş torpaq üstə nurunu saçır.

Tonqallar çatılır günəş yatanda,
Hər evdə, həyətdə bir çınqı, bir od.
Elimdən, obamdan səslər yüksəlir:
– Var olsun gözəl yaz! Var olsun həyat! (səh.32)
Şair bu kitabda kövrək qəlb çırpıntılarına, mübarizə ruhuna, öyrənmək həvəsinə sadiq qalaraq Vətənə, yurda, torpağa, min bir bəzəkli, min bir sərvətli təbiətə, dünyanın əşrəfi sayılan bəşər övladına, romantik uşaqlıq aləminə həsr etdiyi bir-birindən gözəl şeirlərlə, poetik tapıntıları ilə oxucularının görüşünə gəlib.
Kitabın “Uşaq şeirləri” bölməsində (səhifə 75-dən 81-ə) verilmiş şeirlər əsasən məktəbəqədər yaşlı uşaqlar və ya kiçikyaşlı məktəbli şagirdlər üçün nəzərdə tutulub. Çünki bu şeirlərdəki vətənpərvərlik, cəsarətlilik, vətəndaşlıq duyğuları, torpağa, el-obaya məhəbbət, düşmənə nifrət hisləri və digər əxlaqi-mənəvi, bədii-estetik keyfiyyətlər uşaqların anlamı və dünyagörüşü səviyyəsində təqdim olunur. “Bilirəm Qarabağı”, “Gəl, novruz bayramım”, “Ağıl oyunu” şeirləri də bu qəbildəndir.
Azğın ermənilər Azərbaycan torpaqlarına köçüb gələli iki yüz ilə yaxındır ki, bu yerlərdə zaman-zaman qırğınlar, fəsadlar törədirlər. Qarabağ camaatı öz yurdundan-yuvasından köçkün düşəsi olublar. Göylərə yüksələn nalələr, ahlar hələ də cavabsız qalıb. Şeiri oxuyan zaman görürük ki, ancaq yenə də atalar, analar, babalar, nənələr və müəllimlər Xankəndindən, Şuşadan, Topxana meşəsindən, Əsgəran qalasından, Pənah xandan, Natəvandan, Xan Əmidən, Bülbüldən söhbət salır, Qarabağ salnaməsini balaca uşağın zehninə həkk etdirirlər.
Mən balaca olsam da,
Bilirəm ki el nədir.
Bilirəm, Vətən nədir,
Bilirəm ki, dil nədir.

Qarabağ cənnətməkan,
Elə şirindir mənə.
Çox deyibdir bu haqda
Atam, babam, müəlliməm.
Uşaq köksünə əminliklə yazıb ki, əzəli torpağımız Qarabağ çox da uzaqda olmayan günlərin birində Ali Baş Komandanımız tərəfindən geri qaytarılacaqdır. Çünki Azərbaycanın yenilməz ordusu var. Uşaq da bizim kimi əmindir ki, Qarabağ “arxalı köpək”lərdən azad olunacaq və üçrəngli bayrağımız Qarabağda dalğalanacaqdır.
Bilirəm ki, ordum var,
Alacaq Qarabağı.
Orda dalğalanacaq
Azərbaycan bayrağı
Şairin nikbin və ya optimist duyğuları, sabaha ümidi, inamı balaca körpələri, növcavanları ruhlandırır. İnanırsan ki:
Mən balaca olsam da,
Əzizimdir bu torpaq.
Bax, köksümə yazmışam.
Dünya cənnətə dönsə,
Yaddan çıxmaz Qarabağ,
Yaddan çıxmaz Qarabağ! (səh.75-76)
Müdrik düşüncələrdən, işıqlı baxışlardan, yaşanmış ömrün vurduğu naxışlardan, şairin humanist duyğularından süzülən bu misralar, durulub hikmət çələnginə, həyat fəlsəfəsinə çevrilib. Çevrilib ki, balaca oxucular duyğulansınlar, haqq yolunu seçsinlər və ən əsası torpağa yaraşıq olsunlar.
Tofiq Qəbulun “Oyunçu Özləm” adlı şeirini oxuyan zaman şairin sanki bir arzusunu görürük. Arzu da bu körpənin təmiz gülüşünün daim çöhrəsində qalması arzusudur. Bildiyimiz kimi, nəvələrin emosional, intellektual inkişafında baba və nənələrin rolu heç də az deyil. Uşaqlar sonsuz istək və arzularının reallığını baba və nənədə tapır. Çox zaman uşaqların hər bir oyun istəklərini reallaşdıran yenə də baba və nənələrdir. Budur, Özləm hakimdir – baba müttəhim, Özləm həkimdir – baba xəstə, Özləm müəllimdir – baba şagird, Özləm mühəndisdir – baba fəhlə.
Özləm həkimdir sanki,
Xəstəyəm nəzərində.
“Həblərini ud!” – deyir – 
Gözlərim üzərində

Özləm olub mühəndis,
Fəhləyəm nəzərində.
Deyir: “Evi yaxşı tik!
Gözlərim üzərində”.

Hərdən də qucur məni,
Babayam nəzərində.
Deyirəm: “Gözəl nəvəm,
Həmişə belə şən ol,
Gözlərim üzərində” (səh.80).
Uşaq psixologiyasını yaxşı bilməsi, kiçikyaşlıların arzu və istəklərini həssaslıqla duyması şairə bu sahədə şeirlər yazmağa geniş imkan vermişdir.
Torpağa bağlılıq, gözəlliyə vurğunluq, insana məhəbbət – bunlardır “Şeir özü çınqıdır”dan aldığımız bəşəri hislər, duyğular. Sadəliyi ilə seçilən, lakin ehtiraslı qəlbə malik olan şair çox şairlər kimi xəyala dalmağı sevmir, daha çox qəlbən yaşadığı, görüb-duyduğu, müşahidə etdiyi fakt və hadisələri qələmə alır, real duyğularını pafos və ritorikaya varmadan oxucularına təqdim edir. “Dar ağacı”, “Ruhu yandıran sual”, “Belə də olur”, “Güllə yaraşır”, “Nə mənası var”, “İlahi ədalət” və digər şeirlərində axıcılıq, obrazlılıq, məzmun dərinliyi oxucunu razı salır, həyəcanlandırır, kədərləndirir, sevindirir. Xoşagələn cəhətlərdən birincisi, biz deyərdik ki, hər bir şeirin məzmunlu sonluqla bitməsidir, tamlıq, bütövlükdür. Şair nədən bəhs edirsə, onu mənalandırır, oxucusunu bu mənaya varmağa məcbur edir. “Nəyindən yazım” şeirinə fikir verək: Hər bir insanda doğruluq, dürüstlük, sözübütövlük, mərdlik, şərafət, namus, ləyaqət kimi ali insani keyfiyyətlər və prinsiplər cəmiyyətimizdə daxili gözətçi rolunu oynayır. Bu ali keyfiyyətlərin yerini riyakarlıq, yaltaqlıq, mütilik, ikiüzlülük, xəbislik, xəsislik kimi mənfi keyfiyyətlər əvəz edirsə o adam sağlığında da, dünyadan köçəndə də ittiham olunur. Şair altı bəndlik şeirində mənfi obrazı necə də gözəl ustalıqla təsvir edir:
Deyirsən, məndən yaz, yazım ey, yazım,
Ancaq söylə görüm, nəyindən yazım?
Hər baxdıqca sənə tükənir sözüm,
Əxlaqın iy verir, iyindən yazım?..

Qəlbin döyünürmü millətin üçün?
Elə çırpınırsan sərvətin üçün.
Qəpik xərcləmirsən hörmətin üçün.
Saxta şivənindən, vayından yazım? (səh.49)
Məhəbbət lirikası! İnsanların ülvi hisslərinin, şirin duyğularının lirikası! Heç vaxt solmayan, heç vaxt sönməyən məhəbbətin tərənnümü hansı şairin rübabında öz ifadəsini tapmamışdır? Bu mənada, Tofiq Qəbul da yaradıcılığında ismət dolu, həya dolu lirik şeirlərə də yer ayırmışdır. Ona görə ki, V.Belinskinin dediyi kimi, “Lirika dilsiz duyğulara söz və surət verir, onları dar köks qəfəsi içindən bədii həyatın təmiz havasına çıxarır, onlara xüsusi bir həyat verir”. Tofiq Qəbul insan həyatını mənalandıran sevgidən, vəfalı, sədaqətli sevgidən yazmağı unutmur. Onun lirik şeirlərində səmimilik, nikbinlik, xoş əhval-ruhiyyə, əhdi-peymana sədaqət və s. ifadəsi vardır. Şair gəncliyə Şərq ənələrinə sadiq qalmağı, yəni, ulu babalar sayağı sevməyi məsləhət edir:
Mən diz çökməyəcəm qarşında sənin,
Səni sevəcəyəm şərqli sayağı.
Mən gül səpməyəcəm başına sənin,
Səni sevəcəyəm şərqli sayağı.

Yalan vədlər ilə aldatmayacam,
Özümü qarşında alçaltmayacam,
Sənə tərif deyib ucaltmayacam,
Səni sevəcəyəm şərqli sayağı…

Sevgi qəlbimizdə yaşayacaqdır,
Sonra övladlara daşınacaqdır,
Ailə sevgisi başlanacaqdır.
Səni sevəcəyəm şərqli sayağı (səh.72).
Tofiq Qəbulun bu şeirini oxuyan zaman Qurban Səidin “Əli və Nino” əsərindən bir epizodu xatırlalamaq olmur. Səfər xan oğlu Əli xana etdiyi nəsihətlərindən biri də belədir: Qadın tez sınan bir qabdır. Bunu bilmək vacibdir… Bilirsən ki, müsəlmanlar dörd arvdı birdən saxlaya bilər. Amma biri ilə kifayətlənsən, daha yaxşıdır. Onunla səbirli ol (Nino nəzərdə tutulur). İstədiyin vaxt ona çoxlu hədiyyələr gətir, ipək və daş-qaş ver… Kişi gərək arvadı sevməsin. Kişi vətəni, müharibəni sevər. Kişi qadını qorumalıdır, sevməli deyil.
T.Qəbulun lirik qəhrəmanları aciz və passiv deyildirlər. Onun qəhrəmanları məhəbbəti uğrunda çarpışan, vüsala qovuşmağa əmin olan, ən şirin arzularına yetişəcəyinə möhkəm inanan nikbin aşiqlərdir. Onların əhval-ruhiyyəsi oxucuya gözəl təsir bağışlayır, oxucuya inam və iftixar hisləri aşılayır.
Bu payız gecəsində,
Sən yadıma düşmüsən.
Xəzəllərin səsindən
Sandım ki, üşümüsən (səh.64).
Şairin şeir yaradıcılığının digər bir qolunu düşünən, düşündürən yetkin insanların həyati arzularını, baxışlarını, əməllərini əks etdirən lirika təşkil edir.
Bir vaxt qışın sərt günündə,
Sən, mən, bir də şəhər idi.
Qar nur idi gecəmizə,
Elə bil ki, səhər idi.

Atabəylər türbəsinin
Meydanında əylənirdik.
O, sanki eşq Kəbəsiydi,
Dövrəsində hərlənirdik.
Bunu bütün oxucular təsdiq edə bilər ki, Tofiq müəllim nə qədər yazır-yazsın, onun şeir dili dadlı, duzlu və yeni ideyalarla zəngin olduğu üçün ictimaiyyət tərəfindən sevilə-sevilə oxunur. Maksim Qorki belə insanlar haqqında necə də gözəl deyib: “Əgər sən bütün ömrün boyu həmişə və hər yerdə adamlar üçün ancaq yaxşılıq – yaxşı çiçəklər əkmisənsə, yaxşı fikirlər yaymısansa, özün barədə xoş xatirələr qoya bilmisənsə, sənin həyatın asan, xoş və şən olacaqdır”. Öz yaradıcılıq münasibətilə həyat kredosunu insanlara yaxşılıq etməkdə görən şair Tofiq Qəbul şüurlu həyatını millətimizin gələcəyi olan gənclərə həsr edərək poetika aləminin inkişafına ləyaqətlə xidmət edir. Bu sadə və səmimi insanı yeni şeir kitabı münasibətilə təbrik edir, yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzulayırıq.

Müəllif: KAMAL CAMALOV

Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi
Azərbaycan Yazıçılar birliyinin üzvü

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru