“Gülünün şeirləri” – Sehirli kitab – Taleh Xəlilov

Bu gün Azərbaycanda başqa sahələrdə: sosial-iqtisadi, ictimai-siyasi və mədəni həyatda olduğu kimi, xalq maarifi sahəsində də ciddi inkişaf dövrü başlanmış, təhsilin əhatə dairəsi əhəmiyyətli dərəcədə genişlənmişdir. Ölkənin qabaqcıl ziyalı dəstəsini təmsil edən maarifpərvər ziyalıların regionda ictimai-mədəni mühitin inkişafına, xüsusən təhsilə həmişə diqqət yetirməyə və qayğı göstərməyə sövq etmişdir.



Bu baxımdan, tanınmış yazıçı Zaur Ustacın “Gülünün şeirləri” adlı sinifdənxaric əlavə tədris vəsaiti maraq doğurur, elmi-nəzəri və praktik dəyərliliyi ilə diqqəti cəlb edir.

Elmi məsləhətçiləri Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi Afət Xəlilova, Əzizə Abdullayeva və Gözəl Quliyeva olan vəsaitdə hərf və rəqəmlər haqqında əyləncəli şeir və tapmacalar verilmişdir.

Qeyd edək ki, vəsait əsasən ümumi təhsil müəssisələrinin I sinif şagirdləri üçün nəzərdə tutulmuşdur. Vəsaitdə Azərbaycan əlifbasının hər bir hərfi üçün tək-tək əyləncəli, uşaqların asan əzbərləyə biləcəyi dili asan, olduqca axıcı və yüngül hecalı şeirlər verilmişdir. Kitabda həmçinin hərflərlə yanaşı, kiçik məktəb yaşlı uşaqlarda riyazi bacarıqların inkişaf etdirilməsi üçün rəqəmlər haqqında da şeirlər yazılmışdır.

Həmçinin, bu vəsait dərnəklərdə və bədii qiraət klublarında kiçik yaşlı uşaqlara şeir öyrədən müəllimlər üçün də əlavə köməkçi vəsaitdir. Ona görə ki, azyaşlı uşaqlar hərfləri yaxşı tanıya bilmir, şeirləri oxuyub əzbərləməkdə çətinlik çəkirlər. Zaur Ustacın yazdığı bu şeirlər isə o qədər asan və yaddaqalandır ki, hər hansı hərfə və rəqəmə aid olan şeiri uşağa yalnız bir neçə dəfə təkrar etdirməklə əzbərlətmək olar.

Xüsusilə qeyd etmək istəyirəm ki, kiçik yaşlı məktəblilər üçün nəzərdə tutulmuş bu vəsait, eyni zamanda məktəbəqədər və ümumi təhsil müəssisələrində dərs deyən müəllimlər üçün də əvəzedilməzdir. İbtidai siniflərdə dərs deyən müəllimlər şagirdlərə əlifbanın hər hansı bir hərfini öyrədərkən bu vəsaitdən həmin hərf haqqında yazılmış şeiri də uşaqlara asan əzbərlədə bilərlər. Məsələn, müəllifin A hərfi ilə bağlı vəsaitin 4 səhifəsində yazdığı aşağıdakı şeirə diqqət yetirək:

A ilə Ana deyə,
Aləmə səs salırıq.
Azərbaycan sözünü,
A ilə başlayırıq.

Bu şeir vasitəsi ilə müəllim uşaqlara həm A hərfini öyrədə, həm də onlarda vətənpərvərlik hissi aşılaya bilər.

Təqdirəlayiq haldır ki, Zaur Ustac həmçinin vəsaitdə hərflərlə yanaşı, rəqəmlər haqqında da şeirlər yazmışdır. Həmin şeirlərdən 1 rəqəmi ilə bağlı yazılmış şeirə nəzər yetirək:

Asan bir sual verim,
İnan, yoxdur beləsi.
Üçdən iki çıxanda
Söylə qalır, neçəsi?

Qeyd edək ki, müəllif bu şeir vasitəsilə uşaqlarda 1 rəqəmi və sadə riyazi əməllərlə (toplama və çıxma) bağlı təsəvvürlər və bacarıqlar formalaşdırmışdır.

Onu da qeyd edək ki, bu vəsait məktəbəqədər və kiçik məktəbyaşlı uşaqlarda məntiqi təfəkkürün və yaradıcılıq qabiliyyətinin formalaşmasına, həmçinin uşaqların asudə vaxtlarının səmərəli keçirmələrinə də köməklik edəcəkdir.

“Gülünün şeirləri” kitabı həm məktəbəqədər və kiçik məktəbyaşlı uşaqlar, həm də onların təhsili, təlim-tərbiyəsi ilə məşğul olanlar üçün çox qiymətli vəsaitdir, eləcə də böyük dəyərə malik mütaliə materialıdır. Xatırlatmaq yerinə düşər ki, ümummilli lider Heydər Əliyev mütaliəyə yalnız savad, bilik qazanmaq, elm öyrənmək imkanı və vasitəsi kimi baxmamış, bütövlükdə, hər bir insanın həyatını düzgün qurmasında, fəal vətəndaş mövqeyinin formalaşmasında, cəmiyyətdə gedən tərəqqi prosesində yaxından iştirak etməsində təhsilin son dərəcə vacib əhəmiyyət daşıdığını önə çəkərək demişdir: “İndi bizim təhsilimizin məqsədi gənc nəslə, uşaqlara təhsil verib onları gələcəyə hazırlamaqdır. Amma bununla yanaşı, ən böyük məqsədi Azərbaycan vətəndaşı hazırlamaqdır, müstəqil Azərbaycan cəmiyyətinin ləyaqətli üzvünü hazırlamaqdır”.

Ulu öndər ölkənin və xalqın gələcəyinin yeni nəsilləri necə və hansı ruhda savada yiyələndirməkdən, tərbiyə etməkdən asılılığını məxsusi vurğulayırdı: “Uşaqlar bizim gələcəyimizdir. Gələcəyimizi nə cür tərbiyə edəcəyiksə, böyüdəcəyiksə, ölkəmizin, millətimizin, dövlətimizin gələcəyi bundan asılı olacaqdır”.

Yenicə çapdan çıxmış “Gülünün şeirləri” kitabı məhz böyüməkdə olan nəsillərin layiqli vətəndaş kimi formalaşmasına xidmət göstərən materialları özündə cəmləşdirməklə yanaşı, geniş elmi-pedaqoji və didaktik imkanlara malikdir.

Uşaqlara təlim-tərbiyə vermək və onları maarifləndirmək baxımından da novator yazıçı Zaur Ustacın “Gülünün şeirləri” kitabı dəyərli bir vəsaitdir.

Onu da qeyd edək ki, vəsaitdə toplanılan şeir və tapmacalar müasir əhəmiyyətinə görə də qiymətlidir. Vəsait hər bir məktəbəqədər və kiçik məktəbyaşlı uşaqların bacarıqlı, yaradıcı və savadlı şəxsiyyət kimi inkişafına və gələcəkdə vətənpərvər bir gənc kimi formalaşmasına xidmət edəcək.

Ümid edirik ki, gələcəkdə bu vəsait daha da təkmilləşdiriləcək, Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin müvafiq şurasından keçərək sinifdənxaric tədris vəsaiti kimi ölkənin bütün ümumi təhsil müəssisələrində tədris olunan fənlərin siyahısına daxil ediləcək.



Taleh XƏLİLOV,
pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru,
Azərbaycan Respublikası Təhsil Şurasının üzvü

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Kamal Camalov

“PEDAQOJİ FİKİR TA­RİXİN­DƏN” ADLI ƏSƏR ƏXLAQIN

SAF­LAŞ­DI­RIL­MA­SINA XIDMƏT EDƏN ƏSƏRDİR

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2017-ci il 28 avqust tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş oxunması zəruri olan kitabların əhəmiyyəti çox böyükdür. Bu kitablar yeniyetmə və gənclərin şüurlu həyat yaşamasına, peşə istiqamətini düzgün istiqamətləndirməsinə kömək edir. İnsana öz ləyaqətini düzgün qiymətləndirməsinə, onun özünü, kimliyini dərk etməsinə, həyatın mənasının nədən ibarət olduğunu aşılanmasına kömək edən kitabladan biri də yaxın aylarda nəşr olunmuş “Pedaqoji fikir tarixindən” (Naxçıvan: “Əcəmi” nəşriyyatı, 2019, 288 səh.) adlı kitabdır.

Kitabda dünya xalqlarının çox əsrlik tarixi boyunca gənc nəslin tərbiyəsi ilə bağlı zəngin pedaqoji fikirlər top­lan­mış­­dır. Bu mənəvi, əxlaqi-pedaqoji sərvətləri öyrənmək, onları pedaqoji təfəkkür süz­gə­cin­­­dən ke­çi­­rib müasir gəncliyin tərbiyəsində istifadə etmək və məktəb təcrübəsinə gə­tir­mək pedaqoji fi­kir tarixində ciddi problemlərdən biri olmuşdur. Çünki yeni pedaqoji fikir keç­­mişin mü­tə­rəqqi irsi ilə orijinal fikirlərin sintezindən yarana bilər. Elə buna görə də, tə­lim və tər­bi­yə­nin yeni konsepsiyasını, inkişaf tendensiyasını müəyyənləşdirməyə ça­lı­şan pe­daqoji fi­kir tarixçiləri (K.D.Uşinski, A.O.Çernyayevski, V.A.Suxomlinski, M.Qor­ki, M.A.Şah­taxt­lı, M.T.Sidqi, E.Sultanov, C.Məmmədquluzadə, M.S.Ordubadi, N.Nə­ri­ma­­nov, H.Cavid və b.) pedaqoji irsdəki qabaqcıl ideya, fikir və təcrübələri ailəyə, mək­tə­bə, ic­­timaiyyətə gə­tir­mə­yi qarşılarına məqsəd qoymuşlar.

Maarif­çi­­li­­yin formalaşma və in­ki­şafında özünə­məx­­sus xid­mətləri olmuş bu kimi gör­­­­kəmli söz sahibləri təh­­­­silin prinsipləri, tərbi­yə üsulları­, əx­laq, vətənpərvərlik, mə­nə­viy­­­­yat, bədii zövq və s. ki­mi zə­­­ru­ri məsələlərdən bəhs et­miş­lər. Onların qar­şı­sına qoy­du­ğu əsas məq­­səd xalqı maarifləndir­mək və “bə­­si­rət sahibi etmək” ideyası olmuşdur. Sal­na­mə sa­hi­b­lə­­rinin yaradıcılıqları bir daha onu təsdiqləyir ki, onlar ötüb ke­çənlərə de­­­­yil, dü­nən­­dən bu gü­­­­nə ba­xmış, sanki dünəni bugünləşdirmiş, dü­­­nənə bu günün ça­lar­­la­rı­­nı əlavə edib sabaha apa­raraq əbədiləşdirirlər.

“Ürəyimi uşaqlara verirəm” deyən Suxomlinski uşaqları xalqın ümidi, canı, ürəyi ad­­­­­lan­dırır və on­­ların oxu­ma­­­sı­nı, ədə­­bə, pak əxlaqa sahib olmalarını zəruri sayırdı. Bu ki­mi qey­­­də qal­­mağın ən ba­­laca məq­sədini isə vali­deyn­lə­rin özlərinin elmli, təhsilli ol­ma­sın­da gö­­­rürdü. Görkəmli pedaqoq va­li­deyn­lərdən uşaqlarda elmə maraq oyatmağı tələb edir və de­yir­di ki, ən yaxşı ailə odur ki, öv­ladını məktəbə verib, oxutdurur. Yox əgər bu­na la­qeyd ya­na­­­şır, övla­dı­nın oxu­ma­sı­na ma­raq göstərmir, inanın ki, o valideyn qəbir evin­­­də də ra­­hat yata bil­mə­yə­cək­dir. Valideynin öz övladlarının tərbiyəsi üçün böyük mə­su­liyyət hiss etməsi uşaq­­­­la­rın ailədə düzgün tərbiyə almaları üçün əsas şərtdir. Suxom­­lins­ki yazırdı ki “Uşaq öz-öz­­lü­yün­də sevinc mənbəyi ola bilməz: ata və ananı yeni əsasda tək­­rar edən in­­­­­san­da ata və ana üçün sevinc mənbəyi hər şeydən əvvəl onların ona [uşa­ğa – K.C.] nə ve­­­­rə bil­dik­lə­ri­dir”. Bu mənada tərbiyə üçün məsu­liyyət hiss edən valideyn­lər öz öv­­lad­­­­la­rın­da nə kimi keyfiyyətlər tərbiyə etmək lazım ol­du­ğu­­­­nu aydın surətdə dərk edib, bu key­­­fiy­yət­­lə­rin ardıcıl tərbiyəsinə çalış­ma­lıdırlar – deyir. Çünki bu mə­suliyyət his­si onları uşaq­­larının tə­lim və tər­biyəsini nəzarətsiz bu­rax­mağa qoy­­­­­mur, tər­biyə işində tə­sadüf et­­­­dikləri çə­tin­lik­ləri ara­­dan qaldırmaq üçün yaxşı uşaq­­­­­lar tərbiyə et­miş başqa ailə­lə­­rin təc­rübəsini öy­rən­mə­yə, öz hərə­­kətlərini diq­qət­­­lə nəzərdən ke­çir­mə­yə məc­bur edir. Tər­­biyə işi üçün məsu­liy­yət hiss et­məmək çox müxtəlif şəkillərdə ifadə olu­­nur. Bə­zi va­li­deyn­lər öz öv­lad­­­la­rın­dan nə kimi adam yetişdirmək məsələsinə ta­mam la­­qeyd ya­na­şaraq, on­ların tər­bi­­yə­si ilə məş­ğul ol­maq üçün özlərinə heç bir zəh­mət ver­mir­­­­lər. Bi­zim üçün hər bir uşa­ğın ta­le­yi əziz­dir, onun taleyinə biganə qal­maq, öz va­li­­­deyn­lik və­­zifəsinə mə­su­­liy­­yət­siz ya­­­­­naşmaq hal­la­rı cə­miyyət tə­rə­findən kəs­­kin tən­­qid olu­nur. Hə­lə bu da azdır, uşa­­ğın düz­gün in­ki­şa­fı ke­­şi­yin­­də duran qa­nunlar va­li­­deyn­ləri öz öv­­­lad­­la­rı­nın tər­bi­yə­si üçün mə­su­liyyət daşıma­ğa məc­bur edir. Əgər bir çox vali­de­yn­­lər öz ömür-gün­lə­­­ri­ni qəf­lət­­də ke­çir­dik­lə­rini gec də ol­sa anla­yıb­­lar­sa, ar­­­tıq bu gün öv­lad­­la­­rın­dan yax­­­­şı adam ye­tir­mək üçün belə vali­deyn­­lər öz­lə­ri­nə qar­şı çox tə­ləb­kar olur­lar. Şəx­­­si nü­­mu­­nənin tərbiyədə həl­ledici rol oy­na­­dığı mə­lum həqiqətdir Suxomlinki qeyd edir ki, “vəzifəmiz gənc­­ləri ilk gündən elə tər­bi­yə etməkdir ki, onlar bir-birinə sevinc bəxş etməyi ba­car­­­­­­­sınlar, onlar unut­ma­sın­­lar ki, insanın doğulması ilə gələcək doğulur. Məhəbbət, ni­­­gah doğum insan fəaliyyətinin ən zərif, ən incə, ən müqəddəs sahəsidir. Qolları ara­­­­­­sında körpəsinə süd verən, beşik ba­şında dayanan ana öz postunda növbə çəkən əs­­kər­dir. O, gələcəyi yaradır və onu qo­ruyur. Ana dövlətin xidmətçisidir”.

“Ana” adlı romanı ilə özünə ölməzlik qazandıran Maksim Qorki də va­li­deyn-övlad tərbiyəsinə pedaqoji görüşlərində çox bö­yük əhə­miy­­yət ve­r­miş­dir. Qeyd edir ki, yaşadığımız dövrdə övladlarının sağlam ruh­da tər­­­­bi­yə­si qey­­dinə qal­­mayan mə­su­liy­yətsiz valideynlər, yaramaz hərəkətləri ilə uşaq­­­­­larına mən­fi nü­mu­nə gös­­tərən ca­hil ata və analar da yox deyildir. Bildiyimiz ki­mi, uşaq­­­­ların da psi­xo­lo­ji xü­­su­siy­yət­­ləri elə­dir ki, on­lar nü­mu­­nə­­ləri nəsihətlər­dən daha tez və asan qə­bul edirlər. Çün­ki can­lı nü­mu­nə sözlə ifa­­­­­də edi­lən uzun-uzadı nəsi­hət­­­­­lərdən daha konk­ret və daha tə­sir­lidir. Bütün bun­la­­rı hər bir va­li­deyn rüt­bə­sin­dən asılı olmayaraq nə­zərə almalı və öz hə­­rəkət­lə­rini daim nəzarət al­­tında sax­­­­­la­ma­­­lıdır. Biz övladlarımızı yalnız sevməklə, əziz­lə­mək­lə kifayətlənə bilmərik. Mak­sim Qorki gözəl qeyd edir ki, “övladı sevmək asandır, toyuq da öz balasını sevir. La­kin övladı tərbiyə etməyi bacarmaq insandan istedad və zəngin həyat biliyi tələb edən böyük dövlət əhəmiyyəti olan bir işdir”. Burada nə sevərkən, nə də tələbkarlıq gös­tə­rərkən ifrata varmaq olmaz. Valideyn çalışmalıdır ki, onun övladı heç kəsə xeyir ver­mə­yən şumlanmamış xam torpaq olmasın.

“Pe­daqoji fikir tarixindən” adlı əsərə bir daha nəzər salan zaman görürük ki, Mə­həm­məd Tağı Sidqi də fikirlərində – hər bir valideyn öz uşağının tərbiyəsi ilə məşğul ol­ma­ğa bütün məsuliyyəti ilə borcludur qənaətinə gəlmişdir. Qeyd edir ki, “Övlada əv­və­lin­ci tə­lim və tər­biyə verən anadır. Anaların rəftarı və kir­da­rı, hal, hə­rəkəti ba­la­la­rın qəl­bi­nin aynasına əks salır. Elm­­­li və mə­rifətli analar süd verən vaxtdan başlayıb, öv­­­­la­dı­nın tə­lim və tərbiyəsinə məşğul olurlar”. Beləliklə, hər bir ata-ana va­­lideynlik borcunu ödə­məli, uşağını cəmiyyətin yararlı üzvü kimi tərbiyə etməli, aqibəti ilə ma­raq­lan­­malıdır. Əx­laqi cə­hət­dən möhkəm olan namuslu vətəndaşlar tərbiyə etmək üçün ma­arifçi pedaqoq yu­xarıda qeyd etdiyimiz kimi, anaların özlərinin qüsursuz ol­ma­la­rını, on­la­rın müəy­yən qə­dər pedaqoji biliklərə yiyələnmə­lə­rini zəruri he­sab edirdi. Gör­kəm­li pe­da­qoq Məhəm­məd Tağı Sidqi istəyirdi ki, valideyn qarşısında du­ran bu kimi çə­tin, eyni za­man­da şərəfli və mə­su­liy­yət­li vəzifələr müm­kün qədər inandırma, şəxsi nü­mu­nə əsasında hə­­yata ke­çi­rilsin. Yenə də bütün bu qeyd olunan keyfiyyətlərin isə ancaq və ancaq elm yo­lu ilə, təhsil yolu ilə əldə edilə biləcəyi görüşünə gəlmişdir.

Məhəmməd Tağı Sidqini özünə mənəvi ata sayan Cəlil Məmmədquluzadə də Sid­qi­nin səsinə səs verərək qeyd edir ki, ailə tərbiyəsinin yax­­­­­­şı­laş­ma­sı üçün Azərbaycan qa­dın­­la­rı­nın savadlanması, elm, təhsil al­ma­­­ları zə­ru­­ri­dir. Böyük demokrat yazır ki, bi­zim gə­­ləcək in­kişafımız, uşaqların yaxşı tər­­bi­­yə olun­­­ma­­­sın­dan çox asılıdır. “Hər bir millət üçün nicat yo­lu tapmaq balaca uşaq­­­la­rı mək­­­tə­bə gön­də­rib tərbiyə vermək ilə əmələ gə­lir. Əgər be­lə olmasa, heç bir şey fay­­­­­da ba­ğış­­­­lamaz”.

Görkəmli müəllim-pedaqoq Hüseyn Cavid də “Həsbi-hal” adlı əsərində ailə tər­bi­yə­si­nə olduqca böyük əhəmiyyət verərək, uşağın tərbiyəsində ilk növbədə ata və anaların bö­yük rol oynadığını göstərir. O, yazır ki, uşaq dünyaya gəldiyi gündən mək­­­təb yaşına qə­­­­­­­dər ata-anasının yanında ev tər­bi­yə­si, ailə tərbiyəsi alır. Onun fikrinə əsasən ailə tərbi­yə­­­­­­­­sin­­də ata və anaların ən ümdə vəzifələri uşaqlarının sağ­­lam böyüməsinə şərait ya­rat­ma­sı­­dır. Bir çox uşaq­lar ana­dan xəstə doğulur və xəstə bir vücud ilə “tərki-həyat” olurlar. H.Ca­vid bu xəstəliyin səbəbini ata və ana­­­dan başqa heç kəsdə aramır. Çünki bir çox xəs­tə­­­­lik­­­lər irsi olaraq yayılır. Uşaqlarda bu xəstəliklərə, fə­la­­­kətlərə yol açan isə ilk növbədə ana­­­­lardır. Çünki uşaq, ana “rəhminə” düşdüyü zamandan başlayaraq doq­­­quz ay ananın qa­­­nı ilə, sonra südü ilə qidalanaraq xəs­­­təliklərə düçar olurlar. Cavid qeyd edir ki, “biçarə mə­­­sum” bö­yü­dük­­cə vücudundakı təhlükəli xəstəliklər də onunla bərabər böyüməyə baş­la­­­­yır. Bir çox uşaq­­lar da olur ki, ata-anasından qorunmayaraq yeyəcəyi, içə­cə­­yi, geyəcəyi üzün­­­dən xəs­tə­lə­­­nir, tənəffüs etdiyi ha­va, hərəkətsizlik və s. valideynin qayğısızlığı uc­ba­tın­­­­dan səhhətinə mən­fi təsir göstərmiş olur.

H.Cavid qeyd edir ki, hər şeydən əvvəl uşaqların düz­gün qidalanmasına diqqət ye­tir­mək lazımdır. Çox ye­­­mək sağlamlığa ziyan verdiyi kimi, az yemək də fay­­­­­­dalı deyildir. O, va­lideynlərə öz uşaqlarına qarşı son dərəcə diqqətli olmağı, uşağı nəzarətsiz bura­x­ma­ma­­­ğı, ədəb­sizlik etməyə qoymamağı, ərköyünlüyə öy­rət­­­məməyi tövsiyə edirdi. Bu və­zi­fə­lə­rin həllində gör­kəm­­­li pedaqoq H.Cavidin irsiyyət amillərinin rolunu gör­­­məsi və düzgün el­mi nəticələrə əsaslanması təq­di­rə­­­layiqdir.

H.Cavid valideynlərin öz körpələrini “məvhumi” qüv­­­vələrlə hədələməsini, qorxu için­­­də yaşatmasını pis­­­­ləyirdi. Belə ki, uşaq iki-üç yaşında qaranlıq gu­şə­yə gedəndə va­li­deyn­­ləri tərəfindən cinlər, divlər, ifri­tə­­lər vasitəsi ilə qorxudulur, təhdid edilir. Biçarə, za­val­­­­­lı körpənin isə bütün mənəviyyatı alt-üst olur. Otuz ya­­şına gələndə belə uşaqlıqda ke­çir­­­diyi o qorxunc köl­gə­­ləri bir “türlü başından çıxara bilmir”. H.Cavid ailə­lər­­də tər­bi­yə­nin bu cür qurulmasına qəzəblənərək ki­na­­yə ilə belə qeyd edir: “…Ev tərbiyəsinin do­ğur­­­du­­ğu ən gö­­zəl tərbiyə, ən xoş əxlaq, yalançılıq, kin­darlıq, bəd­nəfslik, arsızlıq, ita­ət­sizlik, qor­qaq­lıq kibi bir ta­qım rəzil, murdar əxlaqsızlıqlardan ibarətdir”.

Şair-pedaqoq hər bir hərəkətin tərbiyə ilə bağlı ol­du­­ğunu qeyd edir. Onun fikrincə hə­­­lə kiçik yaşla­rın­dan uşağa verilən düzgün tərbiyə uşağın gələcək inki­şa­­fının əsasını təş­kil edir. Ailə tərbiyəsindəki başqa qü­­surlardan birini qeyd edərək yazırdı: “Bir ana oğ­lu­na “Yav­rum! Quzum! Get qardaşını çağır da gəlsin, ye­­məyini yesin” deyəcəyi yerdə, “Part­­damış! Gəbər­miş! Get o qan qusmuş cönənbəri çağır da gəlsin, zəh­ri­marını zoq­qum­­­lasın” – diyor”.

 Hüseyn Cavidin haqlı fikrincə ata və anaların gözəl, mə­­nəvi sifətlərə malik olması uşaq­­la­rın düzgün tər­biyə­­sinə təsir edir. Övladlarının tərbiyəsi ilə məşğul ol­ma­­yan va­li­deyn­lər isə sabahkı gün öz “cigərguşələ­ri­nin zillət, fəlakət odunda yanıb-qovrulduqlarını” ağ­­­­la­ya-ağ­laya seyr edəcəklərini şair qeyd edərək yazır: “Bu gün azacıq təbiətə qarşı du­rub öv­la­dı­nı tərbi­yə­dən məhrum buraqanlar, yarınki gün cigərguşələrinin zil­lət, fəlakət odun­­da ya­nıb-qovrulduqlarını ağlaya-ağ­­laya seyr edəcəklər. Cocuqlar məsumdurlar, onün­­­­­­çin et­dik­ləri işlərin heç birindən məsul deyil­dirlər, onların hal və hərəkətlərindən mə­sul olacaq yal­­nız ata-analarıdır. Qızını, oğlunu tərbiyə etməkdə mü­sa­mə­­hə [səh­lən­kar­lıq – K.C.] gös­tə­rən valideyn qa­nun və əx­­laq nəzərində şiddətlə məsul tutulmalıdır. Çün­ki cə­­miy­yəti-bə­şə­riyyə için müzürr [ziyanlı, zərər­li – K.C.] bir adam hazırlamış olurlar. Xe­yir­siz, xain, ədəb­­siz öv­lad yetişdirib onları tərbiyə və islaha çalış­ma­yan ata-analar, şüb­hə­siz ki, gə­lə­cək­də namuslu, vic­danlı, hey­siyyətli insanlara müsəllət olmaq üçün bir sürü əx­­­laq­­sız, bir yı­ğın sərsəri yetişdirmiş olurlar. Böy­lə qeyd­­siz, tərbiyəsiz ata-ananın nə də­rə­cə məsul ola­­ca­ğı, nə müdhiş cinayət işləyəcəyi hər kəscə məlum, aydın bir həqiqətdir”.

Yekun olaraq qeyd edək ki, pedaqoji fikir nümayəndələri (K.D.Uşinski, A.O.Çern­ya­­yevski, V.A.Suxomlinski, M.Qor­ki, M.A.Şahtaxtlı, M.T.Sidqi, E.Sultanov, N.Nə­ri­ma­­nov, C.Məm­məd­­quluzadə, M.S.Ordubadi, H.Cavid və b.) ailədə yeni, sağlam, gö­zü­açıq, mə­­­­də­­ni in­­san­­lar yetişdirmək işinə mane olan ən­gəl­­ləri qələmlərinin gücü ilə təsvir etmiş, bu əngəl­ləri tö­­rə­dən sə­bəbləri açıb demiş və eləcə də onların aradan qaldırılmasının tətbiqi yollarını gös­tər­­miş­lər. Pedaqoji fikir nümayəndələri tərbiyə işinə bö­yük xalq və vətən işi ki­mi bax­mış­lar. Çün­­­ki hər işin başlanğıcı tərbiyədən ası­lı­dır. Xal­­qın ən bö­yük ümi­­di olan gənc nəsli tər­­bi­yə etməkdir. Vətənin gələcəyi, onun in­ki­şafı, dövlət, ədə­biy­­yat və elm xadim­lə­ri­nin bö­­yük ideyaları gənc nəslin tərbiyə­sin­­dən ası­­lı­dır. Bu gerçək hə­­qiqəti müdafiə və bə­yan edən söz xiridarları ailə-övlad tər­biyəsi, yetişən nəslin təhsili, təlimi, onların əx­la­qı­nın saf­­­­laş­dı­rıl­ma­sı, mənəvi key­fiy­yətlərinin yetkinləşdi­ril­mə­si, halal əməyə alış­dı­rıl­ma­sı, qey­­­­rət­li-namuslu vətəndaş­lar kimi yetişdi­ril­­məsi ilə bağ­lı yazıları ilə Azərbaycan mək­təb və pedaqoji fikir tarixinin zənginləşdirilməsi sahəsində bir daha misilsiz xidmətlər gös­­­tər­miş­­­lər.

KAMAL CAMALOV

 Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

ƏSƏD CAHANGİR YAZIR

Əsəd Cahangir: –  “Ədəbi gənclik nə istəyir?”

Dördüncü hissə    

Daha çox sevgi mövzusuna meyl edən xanım yazarlar Göydəki Kişi yox, yerdəki kişilərə münasibətdən yazırlar. Bu hekayələri oxuya-oxuya ünlü italyan tradisionalisti Yulius Evolanın “Cinsin metafizikası” adlı özündən də ünlü əsərində dediyi “Qadınlar Allaha birbaşa yox, kişi (ata, qardaş, ər, sevgili- Ə.C.) vasitəsilə bağlanırlar” fikrini xatırladım.  

 Şahanə Müşfiqin “Çat” hekayəsində atası tərəfindən atılmış məktəbli qızın ürəyində ataya qarşı nifrət və sevgi əvəzlənmələrinin yaratdığı çatdan söz gedir. Mən bunu müstəqillik dövrü gəncliyinin Allah-ataya münasibətindəki ziddiyyət və tərəddüdlərin ifadəsi kimi də yoza bilərdim, amma yozmayacam, çünki subyektivizmə yol verəcəyimdən ehtiyat edirəm. “Çat”, əlbəttə, gənc yazar üçün pis başlanğıc deyil. Amma mən tez-tez bu və ya digər mükafata layiq görülən, ümumən diqqət və qayğıyla çevrələnən Şahanədən o diqqət və qayğıya uyğun daha ciddi şeylər gözləyir və inanmaq istəyirəm ki, ədəbi camiənin ona olan etimadında çat əmələ gəlməyəcək.   

 Şəfaqət Cavanşirin ər, arvad və məşuq triosu üstündə qurulmuş “Gecikmiş qisas” hekayəsi, freydist terminlərlə desək, “doğma kişi” yox, artıq “özgə kişi”lərdən danışır. Bu, ailədəki soyuqluq üzündən başqasına meyl edən və üstündən 23 il keçəndən sonra əri tərəfindən qətlə yetirilən bir qadının kədərli hekayətidir. Şəfaqət özü trionun hər üç tərəfini “başa düşdüyü”  kimi, oxucunu da qəhrəmanları “anlamağa” çağırır. Amma işin üstü açılanda səssizcə aradan çıxan məşuqa gizli ironiya müəllifin həlledici anda öz qadın qəhrəmanıyla həmrəylik göstərən xanım yazar olduğunu göstərir. Daha ciddi və daha gizli müəllif ironiyası ləkələnmiş namusunun qisasını nələrisə mülahizə edib on illərlə ləngidən ərə qarşıdır. Lakin istənilən halda Şəfaqət şərq qadınının yaşam haqqı və seçim hüququndan maraqlı tərəf kimi danışmır və açıq feminist  mövqe sərgiləmir. Onun hədəfi bu və ya digər tərəfdən daha çox, qadını xəyanət, əri cinayətə sövq edən sosial-psixoloji durumdur. O, hökm verməkdən daha çox, sual verir: Biz, axı, niyə bu gündəyik?!    Kriminal və erotikanın kəsişdiyi süjet, oxucunu intizarda qoyan konflikt, təbii açılış, gözlənilməz final, real insan surətləri, obyektiv müəllif mövqeyi…  Hər hansı bir əsərə yaxşı demək üçün daha nə lazımdır ki? Bəs, niyə  hekayəni oxuyub başa vuranda biz içimizdə bir boşluq duyur, özümüzü süfrədən ac qalxan adam kimi hiss edirik? Şəfaqətin söz süfrəsində çatışmayan o eliksir nədir?       Biz hekayədə qəhrəmanların bədənini az qala bütün çılpaqlığıyla görür, amma könlünü bütün dərinliyi ilə görə bilmirik. Onların sümüyü, əti, qanı, ehtirası, hətta ürəyi də var, amma könlü sanki yoxdur. Bu, bizi autsayder durumuna – mətndənkənar vəziyyətə salır. Çünki könlünü bizə açmayan  qəhrəmanlara biz də könül açmır, özümüzü onlarla eyniləşdirmir, hadisələrin iştirakçısı yox, kənar müşahidəçisinə çevrilirik. Nəticədə qəhrəmanlar bir-birini, biz isə onların heç birini  sevmirik. Amma məsələnin kökü nə qəhrəmanlar, nə də oxucu yox, müəllifin özündə – onun birtərəfli “sevgi” anlayışındadır. Sevgi həm könül, həm də bədənlə bağlı mürəkkəb duyğudur. Şəfaqətin nəzərində isə o ancaq bədənlə bağlıdır və sadəcə ehtiras deməkdir. Hekayədə çatışmayan eliksir  də məhz sözün əsl anlamında sevgidir.             Erotik səhnələrin açıq təsviri Şəfaqətin  hekayəsinə yeni dönəmin verdiyi sərbəstlik hesabına daxil olur. Amma  istənilən halda o, ailə-məişət intriqaları üstündə qurulmuş belletrist əsərlərin müəllifi, sovet dönəminin populyar yazıçıları  Xalidə Hasilova və Əzizə Əhmədovanı yada salır. Deyəsən, elə yazıçılar indi yoxdur, varsa da üzdə deyillər. İri həcmli janrlara keçmək şərtilə onların yerini tutmaq şansını yaşıdları arasında ən çox Şəfaqətdə görürəm. O oxunan, sevilən, populyar bir romançı ola bilər. Əlbəttə, ürəklə bədəni, sevgiylə ehtirası qarışıq salmamaq şərtilə.  

 Çinarə Nüsrətlinin “Şaxta həkim” hekayəsində də klassik sevgi üçbucağı öz yerində qalır, sadəcə, əri nişanlı əvəz edir. Hər iki hekayədə Leyla var, amma Məcnun yoxdur. Hər ikisi kinoserial sənətiylə bağlı  bu xanımlar öz hekayələrində ünlü Hollivud rejissoru Mel Gibsonun “Qadınlar nə istəyir?” sualına sanki cavab verirlər – sevgi! Hər iki yazarın yerdəki kişidən küskün qadın qəhrəmanı Göydəki Kişinin yanına gedir – birincidə qətl, ikincidə intihar yoluyla! Amma realist Şəfaqətdən fərqli Çinarə daha elit modern üsluba iddialıdır. Bu üslub artıq Xalidə və ya Əzizə xanımı yox, onların batılı çağdaşı Fransuaza Saqanı xatırladır. Daha ciddi fərq isə gənc yazarların sevgiyə münasibətindədir: Şəfaqətin ayaqlarını yerə möhkəm dirəmiş qəhrəmanının eşqi real, ehtirasla dolu, cismanidir; Çinarənin xəyalı efir boşluqlarında süzən qəhrəmanının sevgisi isə romantik, ehtirasdan arınmış, platonikdir.           Siz, yəqin ki, qış günü qar üstünə düşən günəş şüalarının necə göz qamaşdırdığının fərqinə varmısınız. “Şaxta həkim” məndə   həmin assosiasiyanı doğurdu. Hekayəni oxumağımdan bir neçə ay keçib, süjet, qəhrəman, personajlarla bağlı bəzi təfərrüatları artıq unutmuşam, zamanla yəqin hələ çox şeyi unudacam.   Amma əminəm ki, hekayəni oxuyanda duyduğum daxili işıqlanma yaddaşımda ömürlük qalacaq.  O, müəllifin ürəyinin işığıdır. O işıq Çinarə və onun qəhrəmanı kimi, mənə  də imkan vermədi ki, dəhşətli intihar ağrısını zərrə qədər də olsa, hiss eləyim. Elə bil ki, psixotrop dərman qəbul eləmişdim. Halbuki, eyni və ya yaxın səbəbdən intihar edən Emma, Anna və Təhminənin ölüm ağrılarını ən küt oxucu belə bütün kəskinliyi ilə duyur. Çünki Flober, Tolstoy və Anarın qəhrəmanından fərqli  Çinarənin qəhrəmanı məxluqu qoyub, Xaliqi, ölümlünü qoyub, ölümsüzü seçir və nəticədə ölüm körpüsündən qorxu-hürküsüz, quş kimi keçir!     Eşq ölümdən güclüdür! Çinarə təkcə oxucunu  yox, özünü də yüzilləri keçib gələn bu irfani həqiqətə yenidən inandırmaq istəyir. Amma, məncə,  qəhrəmanın “Leyli və Məcnun”a birbaşa istinad etməsinə ehtiyac yoxuydu. Çünki hadisələrin özünün daxili inkişaf məntiqi onsuz da Füzuli deyəni təsdiq edir, bir tərəfdən də qəhrəmanın qayıdıb çılpaq sitatçılıq eləməsi süni görünür və oxucuya etimadsızlıq təsiri bağışlayır.        Mən ölümün estetik fenomen ola biləcəyini ilk dəfə “Mahnı dağlarda qaldı” tamaşasının finalında (rejissor Ə.Ələkbərov) sevgilisinin tüfəngiylə özünü ürəyindən vuran və dünyaya son dəfə bir qu kimi oxuya-oxuya göz yuman Şahnazın ölümündə görşüməm. Ölüm bu qədər şahanə ola bilərdimi?! Yox, bu ölüm deyildi – sevgi, gözəllik və sənətin qovuşduğu ölümsüzlüyün özü idi! Sonralar “Yeddi oğul istərəm” (rejissor T.Tağızadə) və “Hamlet” (rejissor Q.Kozintsev) filmləri, “Çar  Edip” (rejissor B.Osmanov) tamaşasında ölümün “gözəlliyi” ilə təkrar-təkrar qarşılaşdım. Səhranın məchul sonsuzluğuna doğri getdikcə anbaan kiçilib bir nöqtəyə dönən Humay, göz yaşı kimi dumduru, lal sulara bir sona kimi qərq olan Ofeliya, göyərçin qanadlarını xatırladan əllərini çırparaq pillə-pillə səhnənin arxasına enən və tüstülər-dumanlar içində yoxa çıxan İokasta… Çinarənin dan yeri sökülməmiş ağ   örtüyə bürünüb xəstəxana pəncərəsindən quş kimi süzən qəhrəmanı bu hissi mənə yenidən yaşatdı. Amma necə olursa-olsun, ölüm elə ölümdən, onun estetik təsviri isə ağrıkəsici dərmandan başqa bir şey deyil. Gəlin, özümüzü aldatmayaq, Şahnaz  haqlıdır – “o mahnılar artıq dağlarda qalıb!”       Düzünü deyim ki, Çinarənin ssenarisi əsasında çəkilmiş teleseriallara baxmamışam. Məsələ Çinarədə deyil, ailə-məişət dedi-qodularına köklənən bu janra ayrılan vaxtı ümumən itki sayıram. Amma maksimalist də deyiləm, başa düşürəm ki, Çinarə də daxil olmaqla hamı evinə bir tikə çörək aparmalıdır. Buna baxmayaraq, “Şaxta həkim” hekayəsi müəllifinin serialdan ciddi nəsrə keçmək imkanını aydın görürəm. Bunu görə-görə də imkanım ancaq sual verməyə çatır: serial, yoxsa sözün həqiqi mənasında nəsr? Bu dilemmanı necə çözmək artıq Çinarənin haqqıdır. 

     Öz adaşından fərqli Çinarə Ömray kişisiz qadın yox, qadınsız kişidən danışır. Çinarənin Qarabağ davasında evini, ailəsini itirib, ağır sarsıntı keçirən və dəlixanaya düşən qəhrəmanı vaxtaşırı ona baş çəkməyə gələn yazıçıya başına gələnləri danışa-danışa sanki ömürlük yuxudan ayılır və öz durumuna dözməyib intihar edir (“Məcnunxana”)     Qaçqın bölgəsindən olması, davada əzizlərini itirməsinə baxmayaraq, Çinarənin məqsədi müharibə əleyhinə yazmaqla qurtarmır. “Bəlkə, dəlilər ağıllı, ağıllılar dəlidir?”, mütləq həqiqətin  ölçüsü yoxdur, hər şey nisbidir  kimi bu gün dəbdə olan relyativist ideya da onun son qayəsi deyil. Çinarənin fikrincə, həqiqət nə din, nə mif, nə elm, nə də mistika yox, həyatın özündə, müharibənin dəhşətlərindədir. Və əgər biz bu amansız dünyada həqiqəti görsək, yaşaya bilmərik. Odur ki, bircə yol var – həqiqətdən qaçıb, yalana sığınmaq! Yaşamağın bir üsulu var – yalan!   Amma, görəsən, gənc yazar bu mövqeyində israrlıdırmı? Məncə, yox. Bu, onun hekayəsinə postmodernist ikibaşlılıq gətirir. Qəhrəmanla yazıçı, gerçəklə yalan, həyatla sənət, tragizmlə gülüşün qarışması isə bu çaları bir az da gücləndirir. “Məcnunxana” antologiyadakı hekayələr arasında postmodernizmə meylli, yəqin ki, yeganə mətndir. 

Qafar Rüstəm “Su pərisi” hekayəsini qadın həmrəyliyi göstərən xanım yazarlara sanki bir cavab kimi yazıb. Anasız böyümüş balıqçı oğlu atasının ölümündən sonra su pərisiylə evlənir, amma azadlığını itirməsiylə barışmayan dənizlər gözəli bir gün ərindən xəbərsiz dalğaların qoynuna qayıdır. Balıqçının körpə oğlunu da anasız böyümək əzabı gözləyir. O, mərhum atasının “Qadın şeytan kimi bir şeydir, onun cazibəsinə qapılsan, özünü bədbəxt edərsən” – sözlərini yada salır. Amma müəllif bu patriarxal fikri elə də həvəslə bölüşmür.     Klassik, səliqəli nəsr dilində yazılmış hekayənin fantastik romantikası fonunda daha bir realist fikir su pərsindən gəlir  – sevgi azadlığı boğur! Qafar bu maksimalist fikrə də şübhəylə yanaşır. Müəllif də, onun balıqçı qəhrəmanı da daha çox bu fikrin üstündə durur: insan daim “Sevgi, yoxsa azadlıq?” dilemması önündədir; həyat, bəlkə də, elə bu çözümsüz dilemmadan ibarətdir.     Amma mətnin alt qatından daha bir fikir də boylanır – son ünvanın həqiqət yox, mif (su pərisi!) olduğu yerdə hətta ən romantik sevgi belə məhvə məhkumdur. Bir addım da irəli atsaq, hekayə “qadına (insana!) sevgi mifdir, yalnız ilahi eşq əbədidir”  fikrini diktə edir.  Əlbəttə, Qafarın evdən qaçmış su pərisini geri qaytarmaq üçün dənizə üz tutan qəhrəmanı məcnunluqdan uzaqdır.  Bəs, müəllif buna nə deyir? Hekayənin mətni bu barədə susur. Məncə, bu sükut  Qafarın sufi düşüncəsiylə dialoqunun dərin şüuraltı qatda getməsinin göstəricisidir. Onun şüuru dərinlikdən gələn səs dalğalarını, olsun ki, tutmur.   Bəlkə də tutur, sadəcə, mən bunu tuta bilmirəm.    Bütün bunlar gözəl! Amma öz qəhrəmanını Santyaqo adlandıran Qafarın “Qoca və dəniz” müəllifi Heminqueylə dialoq çabası mənə bir az formal, səthi,  hətta lüzumsuz təsir bağışladı. Lakin hər ziyanın bir xeyri var –  deməli, gənclərimiz milli bədii ənənələrə dərin, qərbin təsirinə isə dayaz tellərlə bağlıdır. Bunlardan birincisi həqiqi intellektin, ikincisi isə intellektual görünmək istəyinin göstəricisidir.  

Pərviz Seyidli alleqorik məzmunlu “Dibçəyin intiharı” hekayəsini trio üstündə qurur: atadan qalan biznesi  təkbaşına idarə edən gənc və gözəl qızı iki  oğlan sevir – biri onun özünü, ikincisi isə pulunu.  Qız öncə yanılır, amma olayları izləyən və bizə danışan kaktusun ikinci mərtəbənin pəncərəsindən dibçəkqarışıq məkrli adaxlının başına düşüb, onu öldürməsi nəticəsində qəflətdən ayılır və  bu dəfə əsl seçimini eləyir.    Qafardan fərqli olaraq, Pərviz qadın-kişi məsələsində xanım yazarlara alternativ mövqe sərgiləmir, amma onlarla həmrəylik də nümayiş etdirmir. O həm saxtakar, həm də həqiqi aşiq obrazı yaratmaqla iki tərəfə də vurur:   kişilərin içində, əlbəttə, nalayiqləri var; amma namusluları da az deyil; baxır adamına. Lakin bu ikibaşlılıq alt qatdan göz vuran antifeminist müəllif ideyasını gizləyə bilmir – qadınlar çox vaxt həqiqini saxtadan ayıra bilmirlər.        İlk baxışda elə görünür ki, hekayənin aktuallığı ilə onun arxaik təsir bağışlayan alleqoriyası arasında ziddiyyət var (Ümumən, alleqoriya mənə həmişə bədii nəsrin başlanğıc dönəmini – “Kəlilə və Dimnə” erasını yada salır) Lakin müəllifin məqsədi məhz bu ziddiyyəti nəzərə çarpdırmaq olduğundan hekayənin “zəif” tərəfi onun gücünə çevrilir, forma ideyanın daha qabarıq ifadəsinə xidmət edir. Pərviz bizə “görün, insan ağlını nə qədər itirib  ki, Allahın dilsiz-ağızsız bitkisi dilə gəlir” demək istəyir və alleqoriyaya da , məncə, bu üzdən müraciət edir.     “Dibçəyin intiharı!” Pərviz öz hekayəsinin adına yenidən baxmalı olacaq. Çünki hekayədə özünü pəncərədən atan dibçək yox, kaktusdur. Digər yandan kaktus özünü yox, başqasını öldürmək istəyir və deməli, burda intihardan  söhbət getmir. Mən ehtiyatda olan adlardan ilk ağlıma gələnləri təklif edirəm: “Dibçəyin ölümü”; “Kaktusun fədakarlığı”; “Məkr və məhəbbət”…    Yeri gəlmişkən, dramatik konfliktə,  melodramatik məzmuna, aktual problematikaya malik bu hekayənin  peşəkar insenirovkası gənclər tərəfindən maraqla qarşılanacaq bir tamaşaya səhnə həyatı verə bilər. Pərvizin ixtisasca rejissor olması və çalışdığı litseydə tamaşalar hazırlamasını nəzərə alanda isə bu ideya elə də fantastik görünmür. Məncə, nəticədən asılı olmayaraq, böyük səhnəyə çıxmağa ən azı cəhd etmək olar.      

 Günel Şamilqızıdaözünün “Balaca qara corab” hekayəsini alleqorik üslubda yazıb. Amma əgər Pərviz bitkini dilləndirirsə, Günel  bir addım “dərinə” atıb, cansızların (corab) dilini açmağa iddia edir. Ona görə “dərinə” deyirəm ki, bitkilərə baxanda cansızlar bizdən daha uzaqdır və deməli, onları dilləndirmək daha çətindir. “İddia edir”i isə ona görə  deyirəm ki, Günelin alleqoriyasını coraboloji  dildən insan dilinə çevirmək mənə bir az zor gəldi. Hekayənin ara-sıra hansısa cümləsindən göz vuran mesajlar kələfin ucunu tapacağıma ümid oyatsa da, hər dəfəsində bu eləcə ümid olaraq da qaldı. Çünki bu mesajlar birləşərək sonrakı öncəkini davam etdirən, tamamlayan və açıqlayan bədii sistem yaratmır, bütün mətni vahid ideya məcrasına salan düşüncə axarına çevrilmirlər  (Əslində, normal, standrat həcmdə olan hekayə yəqin buna görə bir az uzun təsir bağışlayır) Bəlkə, əksinə, mənim deşifrə qabiliyyətim zəifdir, fəhmim yetərli deyil? Bu fikirlə razılaşmır, hekayəni bir də, bir də oxuyur, üçüncü oxunuşdan sonra özümün də tam əmin olmadığım bir qərara gəlirəm – deyəsən, burda söhbət kütləni sevən, amma kütlə tərəfindən sevilməyən insandan gedir. Söhbətin şlyapadan yox, corabdan getməsi isə göstərir ki, bu şəxs özü də corab kütləsiylə birlikdə sosial nərdivanın ən aşağı pilləsində (ayaqda) qərar tutur. Amma öz aralarında ümimi dil tapmamaq corabların ayaqdan başa keçməsinə imkan vermir.  Onlar corab taleyinə sadəcə məhkum yox, həm də layiqdirlər. Lakin, görəsən,  bunlar mənim filoloji fantaziyamdan doğan subyektiv yozumlarım deyil ki?      Günel, təbii ki,  özünün hər alleqorik cümləsiylə oxucuya nəsə sətiraltı mesaj ötürmək istəyir. Amma o, öz fikrindəkilərdən oxucunu da tam (!) agah edə bilirmi? Təəssüf ki, onun bu yöndəki uğurundan birmənalı danışa bilməyəcəm.  Lakin bunun səbəbini Günelin bacarıqsızlığı yox, əksinə, özünü qədərindən artıq gizləmək bacarığında görürəm.    Yazıçılar mətndə özlərini gizləmək baxımından bədiilik ölçüsünü iki cür aşır – ya bunu qədərindən artıq eləməklə ifrata, ya da əksinə eləməklə təfritə yol verirlər. Məncə, Günel birincilərdəndir. Amma maraqlıdır – senzuranın 20 il öncə aradan qalxdığı, azad, suveren, demokratik bir ölkənin gənc yazarı  kimdən, nəyi və niyə gizləyir?    Mən bunun səbəbini hansısa amillər yox, müəllifin özünün xarakterindəki çəkingənlik, müsəlman-şərq ölkəsində yazar olmağın gənc bir xanım üçün yaratdığı sosial maneə və psixoloji komplekslərdə görür və etiraf eləyim ki, məhz bu üzdən Günelə özəl sayğı duyuram. Günel ümumən öz ziyalı mədəniyyətiylə rəğbətəlayiq bir yazar, öz davranışıyla hörmətəlayiq bir xanımdır. Baxın, adi bir geyim növünə münasibətindən onun xarakteri, evdarlığı, ailəsinə olan qayğısı – bir sözlə, öz evinin həm xanımı, həm də qulluqçusu olması necə aydın görünür! Təkcə əşyalar yox, sözlərə də ana-bacı nəvazişi, qadın qayğısı duyulan bu hekayəni, məncə, saqqallılar kateqoriyasından olan heç bir yazar yaza bilməzdi. Hazırda bu imicdə xanım yazarlara ədəbiyyatın da, ədəbi mühitin də tələbatı, özü də böyük tələbatı var. Sözün onlarla sevgilisi olan yerdə, bir-iki nəfər də ana-bacısı olmalı deyilmi? Amma oxucunun da öz tələbi var – o yazıçını düzgün və axıracan başa düşmək istəyir. İnanıram ki, Günel də keçmiş müəlliminin bu qeydlərini düzgün başa düşəcək, onun sözlərindən həmişə olduğu kimi yenə də müsbət nəticə çıxaracaq.    

 Pərvin Nurəliyevanın çoxsaylı ödüllərə layiq görülən və öz müəllifinin ədəbi kimliyinə çevrilən “Balerina” povesti qadın və kişi yox, insan və sənət probleminə həsr olunub. Pərvinin həqiqəti din, mif, elm, mistika yox, sənətdədir. Bu onun povestinə aşırı bir estetizm aşılayır. Fiziki qüsuru üzündən balerina ola bilməyən qadın öz istəyini qızının timsalında gerçəkləşdirmək istəyir, amma eyni səbəbdən bu arzu da baş tutmur. Qızcığaz televiziyada uşaq verilişlərinin aparıcısı kimi sınaqdan uğurla keçir. Ən yaxşısı həyatda məhz sənə məxsus olan yeri tapmaqdır. Böyük Nizami demişkən, “kamil bir palançı olsa da insan, yaxşıdır yarımçıq papaqçılıqdan.” “Balerina” bu ən ümumi ideya yönündən “Dantenin yubileyi” (Anar) povestiylə səsləşir. Təbiidir ki, bir neçə fərqlə – Anarın tragikomizmini burda lirodramatizm, teatrı balet, aktyoru “balerina”, şikəst oğulluğu qüsurlu qız   əvəz edir.    Amma Pərvinin dialoqu təkcə Anar və sadəcə nəsrlə məhdudlaşmır. Povest özünün süjet və ideyası etibarilə italyan neorealist rejissorlarından De Sikanın  “Ən gözəl” (1951), rənglər və insan psixologiyası arasındakı əlaqə yönündən isə Antonioninin “Qırmızı səhra” (1964) filminə mesaj göndərir.  “Balerina”nı kinopovest kimi nəzərdə tutan müəllifin dünya kinosunun ünlü isimləriylə dialoq çabaları məntiqidir. Pərvinin hadisəni danışmaqdan daha çox  göstərməyə meyl etməsi də ekran effekti yaratmaq istəyindən xəbər verir və ən ümumi şəkildə götürəndə o buna nail olur. Özəlliklə də, povestin başlanğıcında qəhrəmanın duyğularıyla rənglər arasındakı ahəngin metaforik ifadəsi uğurlu alınıb. Bu impressionizm şeirimizdə  R.Rzanın “Rənglər” silsiləsində təxminən 60 il öncə öz ifadəsini tapmışdı, amma nəsrimizdə, mənim bildiyim qədər, ilk  belə cəhddir. Povestin hər yeri eyni uğurla işlənməsə də, bəzi yerlərdə hissin və fikrin inkişafında pauzalar yaransa da, əsər başladığı templə bitməsə də, Pərvin başlanğıc hissəni, ümumən  bəzi epizodları sanki yazmır, çəkir. Belə rəssamlıq işinin nəsrimizdə gözəl örnəklərindən biri A.Məsudun “İzdiham” povestidir. Bir fərqlə ki, A.Məsud sürrealist, Pərvin isə impressionist “rəssamlıqla” məşğuldur.  Amma onların hər ikisini özündə birləşdirən bir cəhət var –  metaforizm, nəsrlə şeirin sintezi. 

   Söz şeirdən düşmüşkən, artıq nəsrlə vidalaşıb şeirə keçməyin, gənc şairlər haqqında danışmağın vaxtı deyilmi?  

(…ardı var… – V hissə)

Müəllif: Esad Cahangir

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

ƏSƏD CAHANGİR YAZIR

Əsəd Cahangir: –  “Ədəbi gənclik nə istəyir?” 

Üçüncü hissə  

“Kilidsiz açarlar” hekayəsinin müəllifi Ziyad Quluzadə hər an erməni hücumu gözlənilən bir kənddə xərçəngə tutulub yatağa düşən, ölümünü öz sevimli kitablarının əhatəsində gözləyən atanın timsalında sovet dövrü millətçi kəsimi və onun turançı eyforiyasının iflasından danışır. Lakin hekayə boyu Kafkanın “Çevrilmə”si və Sizif haqqında miflə bağlı çoxsaylı mesajlar göstərir ki, müəllif məsələnin bir ucunu aparıb Allaha bağlamaq istəyir. (“Çevrilmə” üzdə ataya etirazın ifadəsi olsa da, altda yəhudilərin allahı Yəhvaya üsyanın işarəsi, Sizif isə Olimp tanrılarına itaətsizliyin birbaşa əksidir) Amma o bunu elə də uğurla eləyə bilmədiyindən, istər Kafka, istərsə də Sizif atanın kitabxanasından çıxıb, oğulun hekayəsində tam vətəndaşlıq statusu qazanmır, əsas müəllif vurğusu dini yox, mill(lətç)i düşüncənin üstünə düşür. Lakin istənilən halda xəstə atanın kitabxanası həm də Allahın Kitabını işarələyir və bununla da, yeni dönəmin praktik gəncliyi sovet dövrü insanının ilahiləşdirilmiş mill(ətç)i ideallarına ironiyasını bildirir. Bu, gerçəklikdə öz təsdiqini tapmayan, sadəcə ideya şəklində mövcud olan hər  şeyə, sözün bütün anlamlarında Kitaba ironiyadır: Ata, xəbərin var, erməni gəlib qapının ağzını kəsib, üç gün ömrün qalıb, sən hələ də romantik xəyallarla yaşayırsan? Ziyadın ironiyasının dilə gəlməyən alt qatında mən bu ritorik ittihamları “eşidirəm”. Amma hər cür kobud birmənalılıqdan uzaq bu ironiyaya ataya sevgidən doğan həzin ağrı-acı da qarışır.  Bu, hekayəyə intellektual zəriflik, elitar duyğusallıq gətirir və Didronun bir kəlamını yada salır: “Bədii  ədəbiyyatın (bir-Ə.) vəzifəsi (də-C.) insanı kobudluq və bayağılıqdan xilas etməkdir.”    

Kilidsiz açarlar” hekayəsinin müəllifi Ziyad Quluzadə hər an erməni hücumu gözlənilən bir kənddə xərçəngə tutulub yatağa düşən, ölümünü öz sevimli kitablarının əhatəsində gözləyən atanın timsalında sovet dövrü millətçi kəsimi və onun turançı eyforiyasının iflasından danışır. Lakin hekayə boyu Kafkanın “Çevrilmə”si və Sizif haqqında miflə bağlı çoxsaylı mesajlar göstərir ki, müəllif məsələnin bir ucunu aparıb Allaha bağlamaq istəyir. (“Çevrilmə” üzdə ataya etirazın ifadəsi olsa da, altda yəhudilərin allahı Yəhvaya üsyanın işarəsi, Sizif isə Olimp tanrılarına itaətsizliyin birbaşa əksidir) Amma o bunu elə də uğurla eləyə bilmədiyindən, istər Kafka, istərsə də Sizif atanın kitabxanasından çıxıb, oğulun hekayəsində tam vətəndaşlıq statusu qazanmır, əsas müəllif vurğusu dini yox, mill(lətç)i düşüncənin üstünə düşür. Lakin istənilən halda xəstə atanın kitabxanası həm də Allahın Kitabını işarələyir və bununla da, yeni dönəmin praktik gəncliyi sovet dövrü insanının ilahiləşdirilmiş mill(ətç)i ideallarına ironiyasını bildirir. Bu, gerçəklikdə öz təsdiqini tapmayan, sadəcə ideya şəklində mövcud olan hər  şeyə, sözün bütün anlamlarında Kitaba ironiyadır: Ata, xəbərin var, erməni gəlib qapının ağzını kəsib, üç gün ömrün qalıb, sən hələ də romantik xəyallarla yaşayırsan? Ziyadın ironiyasının dilə gəlməyən alt qatında mən bu ritorik ittihamları “eşidirəm”. Amma hər cür kobud birmənalılıqdan uzaq bu ironiyaya ataya sevgidən doğan həzin ağrı-acı da qarışır.  Bu, hekayəyə intellektual zəriflik, elitar duyğusallıq gətirir və Didronun bir kəlamını yada salır: “Bədii  ədəbiyyatın (bir-Ə.) vəzifəsi (də-C.) insanı kobudluq və bayağılıqdan xilas etməkdir.”    

    Ziyad 30 il öncəki “xəstə” zamanın (atanın!) nəbzini tutaraq, ürək döyüntülərini dinləyir və ona diaqnoz qoyur – ölüm! Çıxardığı nəticədən asılı olmayaraq məhz bu mövzuya müraciət hekayə müəllifinin uğurudur. Çünki o, tarixin yüzlərlə olayı arasından həlledici, kritik məqamı tutur, ümummilli taleyüklü problemi seçir və tarixi qəlbindən vurur! Hamletin diliylə desək, “maral yaralandı, düz ürəyindən!” Amma belə bir hekayə 30, heç olmasa 20 il öncə yazılsa, öz müəllifinin daha ciddi uğurundan xəbər verərdi. Çünki ədəbiyyat zamanla bərabər at başı yüyrütməli və daha yaxşısı onu qabaqlamalıdır. Yazıçı təkcə həkim yox, həm də öncəgörən, ədəbiyyat təkcə bədii diaqnostika yox, həm də proqnostika mərkəzidir. Məsələn, Ziyadın haqqında yazdığı dövrə münasibətini M.F.Axundov özünün “Aldanmış kəvakib” (1857) povestində 130 il öncə, özü də daha obyektiv bildirib. Dostoyevski bolşevizmin gətirəcəyi fəlakəti “Cinayət və cəza” (1862) Oruell isə kommunizmin çökəcəyini “1984” (1948) romanlarında yarım əsr öncə xəbər veriblər. Muğannanın “İdeal”ını diqqətlə oxuyanlar bilir ki, Qarabağ hadisələrinin nə vaxt başlayacağı romanda ilinə qədər proqnozlaşdırılıb. A.Abbas “Çadırda Üzeyir Hacıbəyov doğula bilməz” romanında Mübariz İbrahimov fenomenini illər öncə görüb və göstərib. Bu, zamanın buxovlarından azad olmaq, onu qabaqlamaq istəyən əbədi ruhun tələbidir və əslində, bədii istedaddan daha ciddi şeydir. Təəssüf ki, Ziyad da, onun yaşıdları da hələki keçmişə baxırlar. Mən fantastik janrda yazan nəinki gənc, yaşlı yazarımızı da görmürəm və bu, ədəbiyyatımızın ciddi boşluqlarından biridir.               Bütün bunlar, əlbəttə, iraddan daha çox arzudur, amma Ziyada konkret bir iradım da var. “Kilidisiz açarlar” başlığı reallıqdan məhrum (kilidisz) ideallar (açarlar) barədə mesaj ötürməklə müəllif ideyasını əks etdirir.  Amma ad və hekayənin əlaqəsi ümumi ideya planı ilə də bitir – müəllif bu əşyalara mətndə özəl bir yer ayırmır.     “Kilidsiz açarlar” realist üslubda yazılıb, hekayənin ikinci planla bağlı başlığı isə müəllifin modern advermə üsulunu göstərir. Məncə, hekayənin adı və özü arasında birbaşa əlaqənin olmaması bu metodoloji uyğunsuzluqdan irəli gəlir. Halbuki, bu uyğunluğa malik əsərlər nəsrimizdə kifayət qədərdir: “Yaşıl teatr”da (S.Əhmədli) insan təbiətlə oyun oynayır (yaşıl teatr) həm də personajların yaşadığı həyətin yaxınlığında Yaşıl Teatr binasının tikintisi gedir; “Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi”ndə (Anar) altıncı qat sosial ehkamlardan yüksəyə qalxmağa işarədir, həm də romanın qəhrəmanlarından biri beşmərtəbəli binanın liftiylə “altıncı qata” qalxır; “Dalanda” (S.Azəri) romanında dalan taleyin çıxılmazlığının rəmzidir, həm də qəhrəmanın evi dalanda yerləşir;     Adın həm yuxarı, həm də aşağı vurması – ikili kodlaşdırılması İ.Hüseynovun “Teleqram”ı, Elçinin “Ölüm hökmü”, F.Kərimzadənin “Qarlı aşırım”ı, İ.Məlikzadənin “Quyu”su, M.Süleymanlının “Dəyirman”ı, A.Məsudun “İzdiham”ı, K.Abdullanın “Yarımçıq əlyazma”sı, R.Məcidin “10 sentyabr”ı, K.Əfsəroğlunun “İt qanı”, A.Quliyevin “Rusiyadan gələn qardaş”ı, S.Talıblının “Adəmin övladları”, H.Herisçinin “Solaxay”ı, İ.Fəhminin “Aktrisa”sı və digər roman və povestlər üçün də səciyyəvidir. Ziyadın hekayəsində bu ikiliyin ancaq birinci tərəfi var, ikincisi yoxdur, yuxarısı var, aşağısı yoxdur. Semiotik dillə desək, işarələnən var, amma işarələyən görünmür. Ona görə müəllifin tənqid etdiyi turançı ideallar kimi hekayənin adının da ayaqları yerə çatmayıb, eləcə havada qalır. Ziyad başlığa mətnin içində ayaq yeri qoymur.    Yeri gəlmişkən, uğurlu ad seçimi təkcə Ziyad yox, demək olar ki, bütün gənclərin problemidir. Yəqin buna görə antologiyadakı 20-dən artıq hekayə arasında hədəfə vuran ad azdır. Halbuki, tarix şumerdən, teatr qarderobdan başladığı kimi,  bədii əsər də addan başlayır. Ad əsərin nüvəsidir və onun qeyri-adekvatlığı müəllifin öz yazdığının nüvəsinə çatmaması, nə demək istədiyinin özünə axıracan aydın olmaması deməkdir. Postmodernist düşüncənin ada tamam əks mövqedən yanaşması – Eko özünün “Kənar qeydlər”ində deyirdi ki, ad oxucunu çaşdırmaq üçündür –  məhz sözü öz nüvəsindən ayırmaq məqsədi güdürdü. İndi niyə güdürdü, belə yanaşma konkret tarixi zamanla bağlı hansı tələbdən doğurdu, bu artıq başqa söhbətin mövzusudur.         Ziyadla diametral əks mövqedə duran Rövşən Danyeri özünün”Ayin” hekayəsində dini inanc və elmi xurafatı rədd edərək, çıxış yolunu mifə (bozqurdçuluğa!) qayıdışda görür. Rövşənin çağdaş dövrün bəlasına çevrilən elmi xurafatı rədd etməsiylə razılaşıram.Dinin inkarı məsələsi üzərində isə ayrıca dayanmalı olacam.      Mif və elmdən fərqli din öz kökü etibarilə tarixi yox, əzəlidir və elə buna görə də əbədidir, yəni  bəşəri yox, ilahidir. Miflə elm isə tarixi və bəşəridir, yəni  müəyyən tarixi dönəmlərdə insanın dinə yanaşmasının keçici formaları kimi meydana çıxır. Rövşənin bozqurdçuluğa özəl rəğbəti özü də onun “milli din”ə sahib olmaq arzusundan doğur. Bu arzunu gerçəkləşdirmək üçün ötən əsrdə bizdə iki cəhd olub – “İdeal” romanıyla Muğanna, “Mütləqə inam” kitabıyla Asif Ata. Amma gənc yazar kimi böyük yazıçı və ünlü mütəfəkkir də unudurdular ki, din özünün ilahi mənşəyi və mahiyyətiylə milli çərçivəyə sığmır. Çünki o, qan birliyi yox, daha köklü prinsipə – ruhani vəhdətə söykənir. Ruh isə nəinki milli, hətta ümumbəşəri də yox, metafizik subyektdir. Odur ki, millətçi kəsimin düşüncəsinin əksinə, İslam “ərəbin” yox, Allahındır. Əgər belə olmasaydı, Rövşənin can atdığı bozqurdçu babalarımız özləri Allaha könül xoşluğuyla iman gətirməzdilər.  

    “Ayin”dəki ideoloji problemlər üzərində yerli-yataqlı dayanmağım, “analitik ayin” icra etməyim təsadüfi deyil. Əvvəla, bu hekayə müəllifin öz ideoloji proqramını təqdimi vasitəsidir. İkincisi isə söhbət olduqca ciddi məsələdən – yeni nəslin din, mif, elm kimi fundamental ictimai şüur formalarına yanaşmasındakı doğru-yanlışlardan gedir. Gələcək toplumun mənəvi-idraki durumu bu yanaşamalarla müəyyənləşəcək. Amma aydındır ki, necə düşünmək, nəyə iman gətirməkdə kimisə qınamaq fikrindən uzağam. Öncələrdə dediyim kimi, bu hər kəsin fərdi seçim haqqı, vicdan məsələsidir. Digər yandan mətnə ideoloji altyapı qoymaq özü artıq Rövşəni təqdir etməyə yetərlidir. O, antologiyadakı gənclər içində ən konseptual və sistemli düşünənlərdən biri(ncisi)dir.     Bütün bunlarla yanaşı, “Ayin” hekayədir və bu tələb edir ki, ona bədii mətn kimi yanaşaq. Mistika və reallığın kəsişdiyi bu hekayə vaxtaşırı bir-birini əvəzləyən iki paralel xətt üstündə qurulub və özünün mürəkkəb kompozisiyası ilə seçilir. Rövşənin istər məzmun, istərsə də formaca belə mürəkkəbliyə getməsini müəllifin sadəcə özünütesti adlandırsaq, yəqin ki, insafsızlıq olar. Çünki əvvəlki hekayələrinə baxanda gənc yazarın texniki irəliləyişi göz qabağındadır. Üstəlik də bu, onun gələcək inkişafına göz eləyir. Amma hekayənin paralel xətləri arasında sadəcə ideya yox, həm də daha aydın forma (süjet!) əlaqəsinin olmasına, məncə, ehtiyac var. Çünki bütün hekayə boyu inkişaf edən bu xətlər finalda vahid axara düşmür, eyni nöqtədə birləşmirlər. Bu, o deməkdir ki, Rövşən öz bozqurdçu ideyasını mətn çərçivəsində tam formalaşdıra bilmir. Nəticədə “Ayin”in mürəkkəb süjet və kompozisiyasına həm də mükəmməl demək olmur.       Savalan Talıblının “Qəza” hekayəsi mistik yox, real olaya, tarixi deyil, çağdaş həyat materialına söykənir. Bakı küçələrindən birində baş verən yüngül bir avtomobil qəzası ağır mənəvi-əxlaqi qəzanın üstünü açır. Müəllifə görə, bu durumun səbəbi analitik-laborator çözümü olan qan-gen yaddaşında, çıxış yolu isə elmdədir. Hekayənin süjet baxımından Elçinin “Parisdə avtomobil qəzası” hekayəsi, ideya yönündən S.Əhmədlinin “Qanköçürmə stansiaysı”  povestiylə səsləşməsi də təsadüfi deyil – birinci əsərdə milli xarakter, ikincidə isə milli genetikanın bədii analizi var.    Amma Savalan unudur ki, hər sonra gələn nəzəriyyənin özündən öncəkini inkar etməsi elmə mütləq həqiqət kimi baxmağa imkan vermir. Ona inam bəsləmək olar, amma iman gətirmək olmaz. Çünki bu “iman” xurafatın yeni növünü  – elmi xurafat yaradır. Rolan Bart deyirdi: “Hər dövrün öz mifi var”. Çağdaş dövrün mifi də elmdir. Amma elmi mifə çevirməklə bir şeyi unuduruq – biz mağara adamının od əldə etmək üçün iki quru ağac parçasını bir-birinə sürtməsinə necə baxırıqsa, gələcəyin (post)insanları da bizim qürur duyduğumuz çağdaş elmimizə elə baxacaq. Qanın laborator analizinə gəlincə, o bir çox xəstəliklərin müayinə və müalicəsinə səbəb   ola bilər. Amma problemlərin kökü qan yox, ruhdadır və o, heç bir laborator analizə sığmır. Təəssüf ki, Savalan bir addım dərinə atıb, qandan ruha keç(ə bil)mir.  

    Lakin bu, “Qəza”nın bədii ləyaqətinə xələl gətirmir. Müəllif subyektivizminin minimuma enməsi burda istər hadisə, istərsə də xarakterlər baxımından bədii həqiqəti həyat həqiqətinə maksimum yaxınlaşdırır. Hekayənin əslən rayondan olan alim qəhrəmanı, onun kəndçiləri bəyənməyən deyingən qaynanası və öz anasının yolunu gedən arvadı, bütün həyatını elmə həsr edən xeyirxah qoca professor, hətta epizodik personajlar olan “anlayışlı” polis nəfərləri və işvəkar tibb bacısı belə həyati prototipləriylə hər gün rastlaşdığımız, bədii ümumiləşdirmə gücüylə təsvir olunan canlı insan surətləridir. Qəfil hadisəylə başlayıb, novella finalıyla bitən süjet də öz təbiiliyi və məntiqiliyinə oxucuda şübhə oyatmır – hadisələr ən çox necə ola bilərsə, elə də baş verir. Ümumən, “Qəza” antologiyadakı hekayələr arasında ən səciyyəvi realizm örnəyidir.     İndiyəcən Azərbaycan radiosunun əməkdaşı kimi tanıdığım Savalanın hekayəsi yəqin bu üzdən mənim üçün sürpriz oldu. Amma məni bir sual düşündürür – görəsən, o, qəza ehtimallarıyla dolu yazıçılıq yolunu tutacaq, yoxsa “Qəza” onun bioqrafiyasına ötəri gənclik həvəsindən doğan  xatirə kimi yazılacaq? Qoy, bir sualı da zaman cavablandırsın.     Müşfiq Şükürlü özünün “Mənim kiçik nağılım” hekayəsində təkcə Savalan yox, dünyaya alternativ mövqedən çıxış edir – ruh qatına keçir. Onun nağılçısı dünyasını dəyişmiş körpənin ruhudur və odur ki, gənc yazar insana  nə elmi, nə dini, nə də mifik yox, mistik rakursdan baxır. Bu təcrübə Elçinin “Baş” romanında artıq olub və hər işdə hamını qabaqlamağa çalışan Müşfiq burda bir az gecikib. Lakin “Baş” onun başından yuxarı sıçramaqda yaşıdları arasında birinciliyini inkar etmir. Üstəlik də Xalq Yazıçısı və gənc yazarın məsələyə yanaşması fərqlidir – birincisi ruha həqiqət, ikincisi metafora (“nağıl”!) kimi baxır.       Müşfiqin “ruhu” anasına bəslədiyi gizli sevgidən, ərinə xəyanəti açılan qadının çağasını da götürüb, məşuqunun yanına köçməsindən, çağanın onların sevişməsini seyr etməsindən, nəhayət, 7 aylığında dünyadan köçməsindən elə zərif şeiriyyət, kövrək lirizm, axıcı dillə danışır ki, elə bil, kəpənək gülə qonur. Axı, bu insanın yox, ruhun dilidir. Bu dildə olsa-olsa ilk məhəbbətin etirafı mümkündür. Müşfiqin “ruhu” elə belə də eləyir – anasına bəslədiyi (ilk!) “məhəbbətini” boynuna alır. Lakin günah olmayan bu dildə cəza da yoxdur –  hamı və hər şey bağışlanır. Gəlin biz də təhkiyə tərzinə bədii tərcümələrdən gələn açıq-aşkar təsiri Müşfiqə bağışlayaq.       Amma, doğrudanmı, bu dünyada bağışlanmayan günah yoxdur? Müşfiq yerə “göylərdən” baxdığından hər şeyi “gözəl” görür və deyir ki, sizin günah saydıqlarınız ruhun əzəli sevdasıdır. Əzəli olan isə hər cür sonrakı yasaqdan üstündür və deməli, günah deyilən şey yoxdur. Öz “körpə”, “məsum”, “qurbanlıq” ruhunu metafizik çarmıxa çəkməklə günah kompleksindən azad olmaq! Məncə, hekayə müəllifinin ilk və düşünülmüş qənaəti budur.  

   Müşfiqin hekayədən daha çox ruhun qissəsini xatırladan hekayəsi ilhamdan daha çox “vəhyin” məhsuludur. O bir neçə il öncə antakiyalı dülgər Həbib Nəccar haqqında hekayəsində Quranın qəlbinə (“Yasin”!) girmişdisə, bu hekayəsini öz ruhunun hökmüylə yazıb. Birinci halda yazmaq onun üçün Allahla müsahibə, ikincidə isə mübahisə üsuludur. Birinci hekayədə o ilahi tezisi sadəcə bədiiləşdirir, ikincidə isə ona qarşı antitezis irəli sürür – öz sevgi “dinini” yaradır. Görünür, gənc yazarın Allahla barışı gələcəkdə yazacağı hansısa üçüncü hekayədə baş tutacaq – çünki tezis və antitezisdən sonra labüd olaraq sintez gəlir. Amma bu proqnoz hekayə barədə hələ son qənaət deyil.      Bəs, son qənaət nədir? Müşfiq insanın üzünü astarına (ruh!) çevirmək və orda öz sevgi idealını tapmaqla, ölümdən nəinki qurtulmur, əksinə, “ölməmişdən əvvəl”  (körpə ikən!) ölür. Başqaları ölümə qədər gəlirsə, o ölümü ötüb keçir. Başqaları ölümün fasadına baxırsa, o ölümün interyerindən baxır. Başqaları başqalarının ölümünü yazırsa, o özünün (“Mənim …nağılım”!) ölümünü nağıl edir.     Kamyünün Kaliqulası (“Kaliqula”) ölümdən qaçmağın mümkünsüzlüyünü görüb, absurd bir üsula əl atır –  özü ölümə çevrilir. Müşfiqin “ruhu” daha “çoxbilmiş” tərpənir – dünyanı tərk edir və ölməzliyə qovuşur. Ölümsüzlüyün bir yolu var – o da ölümdür. Hekayədən hasil olan bu son qənaət, məncə, artıq şüuraltı qatdan doğur. İnsan özü də fərqinə varmadan ölüb ölümdən qayıtmaq, dünyaya yeni  tale formatında gəlmək istəyir.    Əlbəttə ki, Müşfiq ölüb, yenidən doğulmayacaq! Hətta reinkarnasiya (tənasüh) təliminə inansaq və onun ruhu 300-500 ildən sonra özgə bədən geyib hardasa dünyaya yenidən gəlsə belə, o körpə bizim indi tanıdğımız bu oğlan yox, tamam başqası olacaq. Müşfiqin taledən narazılığı isə ən azı bu ömürdə çözülməyəcək! Bəlkə, bu çözüm heç lazım deyil?  Çünki bu narazılıqdan gələcək nəsrimizin razılıq doğuran örnəkləri doğula bilər. Müşfiqin isə barışdan başqa əlacı yoxdur, çünki yazı(q)çının  əzəldən qisməti budur – əzab alıb, nəşə satmaq! Bu yaxşı, ya pisdirmi, bilmirəm, bir onu bilirəm ki, əgər qəza vəfasızlıq etməsə, bütün gələcək əzab və nəşəsiylə birgə Müşfiqin alnına yazıçı qisməti, yazıçı taleyi yazılıb.     Biz bu gün insanı (post)insandan ayıran həlledici keçid zolağına gəlib çatmışıq. Amma bu, sadəcə ayırıcı zolaq yox, uçurumdur. Elə bir uçurum ki, ya onu keçməli, ya ölümü seçməlisən! Üçüncü variant yoxdur! Bu zolağın üstündən sıçramağı bacaranları yeni həyat, bacarmayanları “ruhlar səltənətinin dinc qoynu” gözləyir. Qəribədir, Müşfiqin bir çox yaşıdları – gənclər (!) bu dilemmanı ölümün xeyrinə çözür. Bəziləri bunu Fərhad, Zərdüşt, Mövlud, Mahmud kimi həyatda, bəziləri mətndə eləyir. Bu bəzilərinin alın yazısı, bəzilərinin şəxsi iradəsindən doğur. Amma fərq eləməz, mahiyyət birdir – nəticə ölümün xeyrinədir! Müşfiqin “ruhunun” çoxundan fərqi odur ki, o, ölümün gəlişini gözləmədən özü onun üstünə gedir – seçimi özü eləyir. Bu yöndən onu bir nəfərə – “körpə” ömrünü intiharla başa vuran Mövluda bənzədirəm.  Mövludun özünü yerə atdığı hündürmərtəbəli bina Müşfiqin dünyaya boylandığı metafizik mərtəbənin təcəssümü, Mövludun ölümü Müşfiqin nağılının gerçəkləşməsidir.     Bir faktı deyim – “Mənim kiçik nağılım”ı öz işlədiyi “Teleqraf.com” saytında ilk dəfə Mövlud dərc edib və görünür ki, xarakterinə uyğun bir maksimalizmlə nağılı həqiqət zənn edib. Çoxbilmiş Müşfiq isə fəndə əl ataraq ölümü aldadır – vaxtından əvvəl (körpə ikən!)  və mətndə “ölməklə” onun vaxtı və yerini dəyişir. Təsadüfi deyil ki, o, hekayədə ölümdən əvvəli və sonranı yazır, bu ikisi arasındakı zolağa isə probel (tabu!) qoyur. Görəsən, niyə? Təkcə ona görəmi ki, onun bədəndənkənar hissiyyatı – ölüm təcrübəsi yoxdur və bilmədiyi bir şeyi yaza da bilmir? Bu da var! Amma həm də ona görə ki, o, ölümdən yazmaq istəmir və bu naməlum, sirli, qorxunc zolağın üstündən gözünü yumub, at gedişiylə sıçrayır. O, mərhuma ölüm sənədi vermək istəməyən həkimə, məhkuma ölüm hökmü vermək istəməyən hakimə bənzəyir.     Bəs, Müşfiq niyə qurtuluşun alternativ elmi yolunu (postinsan) qoyub, əski mistik təcrübəyə (ruh) üz tutur? Niyə gül kimi çiplərdən alıb bədəninə qoymaq və ölməzliyin dadını çıxarmaqdansa, ölüb ölümdən qayıtmaq istəyir? Çünki hər gün feysbukda ingilis dilində musiqi albomları və filmlər paylaşsa da, onun ən yeni dünya elmi, fəlsəfi və bədii fikriylə dialoqu yoxdur, milli elmi, fəlsəfi, bədii fikir isə bu barədə susur. Müşfiqin paylaşmalarıysa bu dialoqun baş tutmamasından doğan boşluğu dolduran sadəcə kosmetik görüntülərdir, halbuki onlar kosmik olmalıydı.     Yaxşı, bəs, belə bir dialoq baş tutsa, nə olacaqdı ki? O çiplərdən almaq, ümumən tibb elminin son nailiyyətlərindən bəhrələnmək üçün maddi vəsait -özü də küllü miqdarda –  lazım deyilmi? Neçə müddətdir işsiz qaldığından Hacıkəndə – qaçqın valideynlərinin yanına gedən Müşfiq isə mənə yazır ki, mümkünsə oralarda mənim üçün bir iş soraqlayın. Mən onun demədən dediklərini sizə çatdırıram: gəlin, ermənilərin yurdundan qaçqın saldığı bir gənci biz də ədəbiyyatdan qaçırmayaq; istedadlıdır, özünə görə savadı, sözünə görə qələmi var, ana dilini pis bilmir, bu qədər maddi çətinlik içində ödənişli kurslara gedərək ingiliscəni də yaxşı-yaman öyrənib; bəyəm, bütün bunlar  qəzet, sayt, mərkəz, birliklərdən birində ona adi bir kargüzar ştatı vermək üçün bəs eləmir?     Söhbət, əlbəttə ki, təkcə Müşfiqdən yox, aldığı maaş ailə-uşağıyla birgə yaşadığı kirayə mənzilin haqqını güclə ödəyən Mansur Rəğbətoğludan, qəzetlərdən birinə birtəhər korrektor düzələn və bunu həyatının sevinci kimi qarşılayan Fuad Cəfərlidən, normal həyat dalınca baş götürüb Türkiyəyə gedən Ziyad Quluzadədən, eyni səbəbdən Almaniyaya getməyə hazırlaşan Bahəddin Salmandan və ömrünü sözə, ədəbiyyata bağlamaq istəyən neçə-neçə istedadlı gəncdən gedir. Muğannanın sözü olmasın, bu gənclər “xaliqin ən gözəl yaranmışlarıdır.” Gəlin, onları həyatdan əl götürüb, özlərindən “nağıllar” uydurmağa, bundan bir şey çıxmadıqda hündür binaların ən uca mərtəbələrinə qalxıb, ölümün ağuşuna atılmağa, bəxtə və Allaha etiraza vadar eləməyək…  

Müəllif: Esad Cahangir

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Qurban Bayramov – Söz…

(Mahirə Nağıqızının poeportreti…)

I məqalə

Neçə illərdir müasir qadın şairlərimiz sırasında dəyərli, yaddaqalan imzalardan biri olan Mahirə Nağıqızı imzasını mətbuatdan ardıcıl izləyirəm. Xeyli illər bundan qabaq AMEA-nın Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunda ilin ədəbi yekunları sesiyalarında poeziyadan etdiyim məruzələrdə də adını çəkmişdim, yaradıcılığının perspektivini qiymətləndirmişdim…

Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Müdafiə Şurasındakı müdafiəsini xatırlayıram… Dilçi alimlərdən Qəzənfər Kazımova, İsmayıl Məmmədova həsr etdiyi məqalələri oxumuşam. Bir dilçi alim kimi bədii üslubiyyata, poetikaya meyilli tədqiqatları ilə maraqlanmışam… Bir həmkarımın (Çapar Kazımovun) mənə verdiyi “Ruhuna beşiksə, tanı, vətəndir…” (Bakı, 2017, 328 səh.) şeirlər toplusunu oxuyandan sonra ona olan marağım daha da artdı və şeir yaradıcılığı haqqında müəyyən tədqiqat apararaq “poeportret ” janrında düşüncələrimi ədəbi ictimaiyyət və oxucularımla bölüşmək istəyinə düşdüm…

Bu məqaləni yazmağıma ikinci bir səbəb də oldu ki, mən özüm də, 60-cı illərdə indiki ADPU-nun tarix-fililogiya fakültəsində oxumuşam və buradakı elmi-ədəbi mühitlə doğmalığım var, əlaqələr bu gün də davam edir… Və bıləndə ki, professor Həsən Mirzəyev (Həsən Mirzə) Mahirə xanım Nağıqızının doğma dayısıdır və mənim ən sevimli müəllimlərimdən olub, həmçinin o kişi, həmin institutda (V.İ.Lenin adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutu adlanırdı) dərs deyən görkəmli psixoloq, professor, Əməkdar Elm Xadimi, əmim Əkbər Bayramovla yaxın dost idilər… Bu dostluq sonralar onların əqidə və məslək birliyinə çevrildi, hər ikisi məşhur siyasi qurum olan Yeni Azərbaycan Partiyasının qurucularından – 91-lərdən, ilk Heydərçilərdən oldular…

Onların hər ikisi elmi və ictimai həyatda böyük nüfuza malik idilər və buna görə də onların sözü ictimai rəyə ciddi təsir edirdi. Xalqın, millətin taleinin həlli məqamında, o, çətin dövrdə xalqı və dövləti xilas edə biləcək yeganə siyasətçinin məhz ümummilli lider Heydər Əliyev olduğunu dərk edərək bu böyük şəxsiyyətin hakimiyyətə gəlməsinə çağırış edən “91”lərin ilklərindən oldular. Baxmayaraq ki, buna görə təzyiqlərə, təhdidlərə, lüzumsuz tənqidlərə məruz qaldılar, amma haqq yolundan çəkilmədilər…

Bu, indi hamıya sadə görünə bilər. Amma dövrün, zamanın sərt olayları, ziddiyyətləri o vaxt belə bir addımı atmağa böyük cəsarət tələb edirdi. Bax belə, çəkinmədən, qorxmadan, əsl ziyalı kimi Həsən Mirzəyev və Əkbər Bayramov digər məsləkdaşları ilə xalqı ilə, xalqın xilaskarı ilə bir yerdə oldular…

Və görəndə ki, Mahirə Nağıqızının “Ruhuna beşiksə, tanı, vətəndir…” (2017, 328 səh.) şeirlər toplusu belə bir kişiyə (kişilərə) ithaf olunub marağım birə on qat artdı…

Bir şeyi də xatırladım ki, Mahirə xanım Nağıqızı hələ tələbəlik illərində – indiki ADPU-nun filologiya fakültəsində oxuyarkən (80-84-cü illərdə) onun şeirləri həm institutun sahə qəzetində, həmdə dövri mətbuatda çap olunur, xalq üslubunda yazdığı şeirləri elə o vaxtlardan rəğbətlə qarşılanırdı.

Onun bu poetik yaradıcılıq uğurları elmi yaradıcılığı ilə müvazi inkişaf etməyə başladı. Neçə-neçə dərs vəsaitlərinin, 15 monoqrafiyanın, 200-dən çox elmi məqlənin müəllifi olan Mahirə Hüseynova Nağıqızının bir sıra məqalələri xarici ölkələrin elmi mətbuatında – ABŞ, Çexiya, Rusiya, Türkiyə, Qazaxıstan, Ukrayna, Tatarıstan və digər xarici ölkələrdə çap olunub, onun kitabları haqqında respublika mətbuatında – qəzet və jurnallarda onun yaradıcılığını təqdiredici məqalələr dərc edilibdir.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olan Mahirə Nağıqızının 12 şeir kitabı oxucularna ərməğandır. İlk şeirlər kitabı “Mənim anam” (2006), hələlik axırıncı şeirlər kitabı isə “Ruhuma beşiksə, tanı, vətəndir” (2017) toplusudur. Hətta bu kitabı tənqidçilər şairin seçilmiş əsəri hesab edirlər… Dediyim kimi, kitab Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Elm Xadimi, professor, məşhur dilçi-alim, ictimai xadim, ardıcıl Heydərçi, Respublikamızda hakim partiya olan YAP-ın ilk qurucularından biri olan mərhum Həsən Mirzəyevin xatirəsinə həsr olunmuşdur. Mahirənin “Həsən Mirzə yaşayır” şeirində oxuyuruq:

…Bu ayları onsuz gördük deyilməz,

Üzbəüzdə Həsən Mirzə yaşayır.

O nə sirdir, nə hikmətdir, bilinməz,

Yüzə-yüzdə Həsən Mirzə yaşayır.

…Gedib çıxıb haralara sədası,

Azərbaycan – ora, bura obası.

Cild-cild kitablarda yuvası,

Qalıb sözdə Həsən Mirzə yaşayır.

Bəri başdan qeyd edim ki, Mahirə Nağıqızının şeir yaradıcılığının çoxçeşidli, özünəməxsus mövzu sistemi mövcuddur. Onun yaradıcılığının əsas leytmotivinin birini də xalqın milli-mənəvi tərəqqisində, ictimai, mədəni düşüncəsinin yeniləşməsində böyük xidmətlər göstərən, xalqın taleyi qarşısında şəxsiyyətin rolu və məsuliyyəti məsələsi kəskinliyi ilə qoyulur. Dediyimiz kimi, müstəqilliyimiz uğrunda ilk mübarizəyə qoşulanlar cərgəsində duran, azadlıq və müstəqillik yolunu – Heydərçilik yolunu dürüst müəyyənləşdirərək ilk Heydərçi mücahidlərdən olan Həsən Mirzəyevə həsr etdyi bu şeirlər təkcə bir nəfərin fərdi ictimai cəhətlərini deyi, ümumilikdə ictimai-siysi həyatda nüfuz sahibi olan, lazım gəldikdə xalqın, dövlətin müstəqilliyi uğrunda həyati vacib məsələlər mövqeyindən çıxış etməyi, cəmiyyətin hisslərini, düşüncələrini, arzularını, istəklərini vaxtında, dürüst müəyyənləşdirməyi bacaran – indiki halda keçən əsrin 90-cı illərində “Doxsan birlər” adlanan ziyalılar qrupunun, zialılar zümrəsinin ümumi obrazını xarakterizə eləyir…

Deyirlər ki, böyük ideyalarla yaşamayan, böyük olaylara həsr olunmayan həyat məzmunlu ola bilməz. Böyük adamlar böyük–böyük danışanlar deyil, böyük idealın daşıyıcıları olanlardır. Mahirə Nağıqızı da Həsən Mirzəni müasir ziyalılar zümrəsinin böyük idealların daşıyıcısı, ən ümdəsi “xalq adamı”, “el adamı” kimi təqdim edir və bununla da müasir gəncliyə belə şəxsiyyətləri nümunə göstərir.

El oğluydu, el adamı- dedilər,

Tək qoymayıb bir adamı- dedilər.

Ata, qardaş, əmi, dayı- dedilər,

Dağda, düzdə Həsən Mirzə yaşayır

… Tanıyanlar bilərdilər o ərdi,

Yığnaqlıydı, çörək qədri bilərdi.

“Dilqəmi”ynən huş götürüb gedərdi,

Telli sazda Həsən Mirzə yaşayır.

Və yaxud:Həsən Mirzə bir olmadın, pir oldunHarda oldun, öndə oldun, bir oldunEl- obaya sığınacaq yer oldunYola çıxdın yeni yolun mübarək… Ömür sürdü, ömür yazdı xoş ada,Fərq qoymadı, nə doğmaya, nə yada.Çox oğullar doğulacaq dünyada,Arasında Həsən Mirzə doğulmaz.

Əslində, Mahirə Nağıqızı böyük alim, şair, ictimai xadim, professor, el adamı Həsən Mirzənin istər elm sahəsində, istərsə də poeziya aləmində, istərsə də həyatda ləyaqətli varisi və “Dünya” şeirində – özü demiş, mənəvi övladıdır, ona “dünyanı öyrədən” dünyasıdır:Harada zilindi, harada bəmin,Tutmadım, yolların qəribə sənin.Mahirə – övladı Həsən Mirzənin,O mənə dünyanı öyrətdi, dünya!

Və yaxud:Dərdim, birin görünür,Baxdım, dərin görünür.Həsən Mirzə, haray ver,Elə yerin görünür!

Və digər bir şeirində isə Həsən Mirzə yolunun müsafiri olmağı ilə fəxr edərək yazır:İnandım qəlbimə, gücünə sənin,Tanrı yazısına ömürdü zəmin.Qoyduğu hədəf var Həsən Mirzənin,Yeri, ayaqlarım, nə dayanırsan?

Və Həsən Mirzənin müəyyənləşdirdiyi hədəfə doğru addımlayan Mahairə Nağıqızının ömür yolundan

Haşiyə:

Hüseynova Mahirə Nağıqızı 1960-cı il ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Naxçıvan rayonunun (indiki Babək rayonunun) Sust kəndində anadan olub. 1968-ci ildə Xalxal kənd səkkizillik orta məktəbində oxumuş, sonra – 1978-ci ildə Abşeron rayonu Mehdi Hüseynzadə adına Novxanı qəsəbə 1 saylı orta məktəbi bitirmişdir. 1980-ci ildə V.İ.Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun (indiki ADPU-nun) filologiya fakültəsinə qəbul olmuşdur. Təhsil aldığı illərdə öz fəallığı ilə seçilmiş, fakültədə keçirilən tədbirlərdə iştirak etmiş, tələbə və müəllim heyətinin dərin rəğbətini qazanmışdır. 1984-cü ildə institutu fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. Elə həmin ildən də təyinatla əvvəlcə Abşeron rayonu Mehdiabad qəsəbə 1 saylı orta məktəbdə, sonra isə Bakı şəhəri N.Nərimanov rayonu G.Əsgərova adına 43 saylı MLK-da ixtisası üzrə işləmişdir. Bu illərdə Təhsil Nazirliyi tərəfindən “Respublikanın qabaqcıl təhsil işçisi” adına layiq görülmüş, döş nişanı ilə təltif olunmuşdur. 2003-cü ildə isə “İlin nümunəvi müəllimi” Respublika müsabiqəsinin qalibi olmuş, I dərəcəli diplom almışdır. 2009-cu ildən ADPU-nun Müasir Azərbaycan dili kafedrasının müəllimidir. “Həsən Mirzəyevin yaradıcılığında filologiya məsələləri” adlı dissertasiyasını müdafiə etmiş (2012), 2015-ci ilin dekabr ayında Müasir Azərbaycan dili kafedrasının müdiri vəzifəsinə seçilmişdir. 2013-cü ildən “XIX-XX əsr Qərbi Azərbaycan aşıq və el şairlərinin yaradıcılığının dil və üslub xüsusiyyətləri (Dərələyəz mahalı üzrə)” mövzusunda araşdırmalar aparmış, 2017-ci ildə müdafiə edərək filologiya elmlər doktoru elmi dərəcəsini almış, professordur, hazırda elmi və bədii yaradıcılığını, pedaqoji-təşkilatçılıq fəaliyyətini ADPU-nun filologiya fakültəsinin dekanı kimi uğurla dvam etdirir…

XXX XXX XXX

Maraqlı cəhətlərdən biri budur ki, Mahirə müəllimə bir dilçi-alim kimi şeirin poetikasının tədqiqatçısı olduğundan və poeziyanın ədəbi dil normalarını kamil bildiyindən bütün bunları bədii yaradıcılığına yansıda bilir. Məsələn, onun “Azərbaycan poeziyasında “dağ” obrazı” (Bakı : Vətən nəşriyyatı, 2013. – 195 s); “Müasir Azərbaycan dili: aşıq və el şairlərinin yaradıcılığında dialektizmlərin öyrədilməsinə dair : Dərələyəz mahalı üzrə” ( metodik vəsait , – Bakı : Vətən nəşriyyatı, 2015. – 52 s.); “XIX-XX əsrlər Azərbaycan aşıq və el şairlərinin yaradıcılığında onomastik vahidlərin linqvopoetikası : Dərələyəz mahalı üzrə” (Bakı: ADPU nəşriyyatı, 2015. – 204 s. ; “Aşıq və el şairlərinin üslubi sintaksisi : Dərələyəz mahalı üzrə”, (Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti. – Bakı : Afpoliqraf, 2017. – 128 s.); “Aşıq və el şairlərinin üslubi frazeologiyası : Dərələyəz mahalı üzrə “, (Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti. – Bakı : Afpoliqraf, 2017. – 112 s.) kitablarının mövzuları və problematika istiqamətləri də bunu aydın bir şəkildə göstərir.

Mahirənin poeziyasına elmi-nəzəri prizmadan yanaşsaq, görərik ki, onun şeir yaradıcılığı poeziyamızın yaşarı ənənələrinə sıx bağlıdır, eyni zamanda, müasir şeir mədəniyyəti, həyatı, gerçəkliyi inikas nöqteyi-nəzərindən də yeni, novator keyfiyyətləri ilə diqqəti cəlb edir. Belə ki, onun poetik yaradıcılığı, demək olar ki, əksər şeirləri el ədəbiyyatının, aşıq yaradıcılığının üslub bulağından süzülüb gəlir… Onun şeirlərinin linqivopoetikası, poetik sintaksisi, üslubi frazeologiyası, onomastik vahidləri bənzərsiz bir şəkildə, yaradıcılıq axtarışlarına uyar bir şəkildə aşkarlandığından cəlbedici olur, lirizmi, müsiqililiyi ilə seçilir, fərqlənir…

II məqalə

Şairin indiyədək nəşr etdirdiyi kitablarında həyat, dünya, ömür-gün, dövrün ictimai-mədəni, mənəvi-əxlaqi mənzərəsi, qayğılarımız və problemlərimiz, Qarabağ müharibəsi, şəhidlik mövzusu, dünyada və Azərbaycanda gedən proseslərə fərdi baxış rakursu daha çox özünü büruzə verməkdədir.Mahirənin şeirləri boz axından – nəzmkarlıqdan, şeirbazlıqdan, qrafomançılıqdan qütblərarası bir məsafədədir. Onun yaradıcılığının spesifik konturları mövcuddur.

Mahirə Nağıqızı imzası müasir ədəbiyyat aləmində — Azərbaycan mədəni-ədəbi ictimaiyyəti, fikir adamları, ədəbiyyatşünas və tənqidçilər, dost-tanışlar arasında

etiraf olunan imzalardandır və özünəməxsus, daim impuls verən poetik enerjiyə malikdir, məsələn, bu bayatılardakı kimi:

Ağam gəl, ay ağam gəl,

Dərd böyüdüb dağam gəl.

Ömür fani, baxt zalım,

Nə qədər ki, sağam gəl!

Bulud kimi dolan var,

Çiçək kimi solan var,

Quzudan qurban olurmu,

Məntək qurban olan var.

Çölündə bitəm, boylanam,

Bağımda sitəm, boylanam.

Hopam göylərdə buluda,

Sən tərəf, vətən, boylanam.

Bu müşahidə ediyimiz poetik cəhətlər – gözlənilməz bənzətmələr, təşbihlər, obrazlar, aleterasiyalar, səs və söz duyumu Mahirə Nağıqızının şeirlərində onun müasir həyatdan, yaşadığımız bu dünyadan, əlbəttə, ilk növbədə, Azərbaycan gerçəkliyindən aldığı lirik təəssüratlar, duyğu və düşüncələr axarında öz əksini tapır. Onun təfəkkür palitrası yetərincə polifunksionaldır. O, həyatda, cəmiyyətdə, təbiətdə, insan münasibətlərində baş verən, görə bildiyi hadisələrə biganə qalmır, bu günün həqiqətlərini qələmə alır, hətta keçmişdən, tarixdən yazanda da bu gün, çağdaş dünyamız onun şeirlərinin başlıca leytmotivinə çevrilir, insan ömrünün bitib-tükənməyən arzuları və bu ömrün sevincli-kədərli nəyi varsa şairin şeirlərinin mövzusu olur, özünəməxsus yeni poetik biçimdə misra-misra, bənd-bənd biçimlənir, ənənəvi dünya mövzuzunda yazılan “Dünya” şeirində olduğu təkin ömrün yaddaşı sözdə canlanır, şair lirik-fəlsəfi yanaşmalarla mənəvi axtarışda bulunur:Gözümü açandan özümü gördüm,Gördüyüm özüməm, ya baxtdı, dünya.Anam deyəndimi, atam söyləyən,Cavab axtarıram nə vaxtdı, dünya.
Yeridim, hər addım bir mənzilbaşı,Açdığım hər varaq bir divar daşı.Haraya çatdımsa ömrün yaddaşı,Dedi gecikibsən, bivaxtdı, dünya.
Yaşam hikmətinin nəyidi dərin,Ən böyük biclikdi düzlük- deməyin.Tanrı göndərdiyi peyğəmbərlərin,Hansı demədi ki, nə haqdı, dünya?
İnsanı ağladan, güldürəndimi,Güldürən ağladıb dərd verəndimi?Zalım öləndimi, öldürəndimi,Düz deyən mərddimi, namərddi, dünya?
Axtardım özümü mən addım-addım,Od əgər haqdısa odda yanırdım.Nələri tapmışam, nə axtarırdım,Bu ya təsəllidi, ya dərddi, dünya.

Göründüyü kimi, Mahirə Nağıqızı ənənəvi mövzuda fərqli düşüncə tərzi ortaya qoyur, onun şeirlərində poetik fikir qeyri-adi çalarlarıyla meydana çıxır. O, belə mövzularda bizim adət etdiyimiz düşüncə sistemini, duyum tərzini rahatca dəyişib, fikirlərini, duyğularını fərqli şəkildə, amma, yenə də ənənəvi qiyafədə təqdim edir. Azərbaycan, ana vətən silsiləsindən yazdığı şeirlər dediklərimizə bariz nümunədir:Azərbaycan-Qayalarından uca,Yaşımdan da cavan,Dünyadan qoca.
Azərbaycan-Nəsil-nəsil doğuluşum.Külündən yaranan,Mənim səməndər quşum…. Azərbaycan-Kürüm qədər lal, dəli.Ahıllar qədər susqun,Cahıllar qədər hikkəli…. Azərbaycan-Ünvanı- növrağımın.Əyilməyən dirəyisən,Üçrəngli bayrağımın.

Onun müraciət etdiyi mövzuya fərdi rakursdan yanaşmaq istəyi və bacarığı əksər məqamlarda özünü göstərir. Bu şeirdəki obrazlar sistemi, təzadlar, ibarə və frazalar fərqlidir, münasibət yenidir, şerin strukturu, poetik modeli də, ritmi də özünəməxsusluğu ilə seçilir… Təzad, ibarə, fraza – dediklərimiz nəsnələr müəllifin poetik üslubunun parlaq bədii obrazlarını və lirik süjetin xüsusiyyətlərini nümayiş etdirir. Onun şeirlərində indiyə qədər vərdiş etmədiyimiz ritmik nitq, orjinal qafiyə sistemi ilə diqqətimizi cəlb edir. Odur ki, onun poetik mətnilərinin melodik lirizmi könülləri hədəfləyir…. Burada zaman və məkan xronotopları da ahəngdarlıqla bir-birini tamamlayır… Bu baxımdan onun şeirləri uyarlı poetik assosiasiya yaradır… Buradakı obrazlar fərqli yozumda təqdim olunur. Daha doğrusu, müəllifin baxışında doğma elə, obaya vurğunluq özünü aşkar biruzə verir. Bu qəbildən əsərləri öz məzmunu, obrazlılığı, fikrin deyim çaları ilə diqqətəlayiq nümunələrdəndir. Bu şeirlərdə isə bugünkü həyatın, gedişatın adekvat mənzərəsi ustalıqla təsvir edilir. Şair poetik hiss və duyğularını elə ifadələr, düzümlərlə oxuculara təqdim edir ki, ənənəvi obrazlar yeniləşir, təzə təravətdə təqdim edilir…

Onun şeirlərindən hiss, fikir insanların iç dünyasına, qeyri-adi düşüncəsinə rahatlıqla, təbii, maraqlı poetik lövhə şəklində daxil olur, onların həyata münasibəti haqqında görümlu bir təsəvvür formalaşdırır. Daha doğrusu, bu şeirlərdən insanın əsl mahiyyəti boylanır:Füzuliyə boğça oldu,Xətaiyə taxça oldu,Süleymana axça oldu,Cahü-cəlalı dünyanın.Mahirə, qəlb yandısa, de,Yetişibdi, andısa, de.Umacağı candısa, de,Olsun halalı dünyanın.

Və yaxud:Vay o günə, mərd namərdə əl aça,Nakəs olan meydan qura, qol aça.Nağıqızı, hər ümid bir qalaça,Ömr uzadar, günü bəhər sayılar.

Onun bu tipli şeirlərində vətənə, torpağa, anaya, insana müqəddəs , sonsuz sevgi var. Bu qəbildən – “Vətəndir”, “Şəhid nəğməsi”, “Tanrı yolu”, “Xocalı üçün elegiya”, “Al bayrağım”, “İstanbulun axşamları” və s. onlarla şeirləri vətənə, torpağa, insana, doğmalara məhəbbətin mayası ilə yoğrulubdur. Onun şeirlərinin kontekstində cəlbedici sadəlik və səmimiyyət var – adi, sadə və insani… “Vətəndir” şeirində olduğu kimi və mənə elə gəldi ki, bu şeir poeziyamızda bu mövzuda yazılan ən yaxşı şeirlər sırasında olmağa layiqdir:

Bu vətən deyilən torpaq deyil ki,

Ananın dizinin yanı-vətəndir.

Başını qoymağa bir sinə varsa,

Ruhuna beşiksə, tanı, vətəndir.

Dünyanın sirri bir, sualları çox,

Boy verən nə qədər…cavab verən yox.

Oğlunun, qızının gözü-könlü tox,

Bir ümid yerinin canı vətəndir.

Hər ağla gələnlər yığbala gəlməz,

Haqdan gəlməyəni yığ, bala, gəlməz.

Sevənin günahı babala gəlməz,

Ürəyə can verən qanı vətəndir.

Kimə doğma dedin, kimə yad dedin,

Nə haray istədin, nə imdad-dedin?

Qürbətin havası verməz dad-dedin,

Adının hər adı-sanı vətəndir.

Qurduğun dünyanın hər daşı-vətən,

Ömrünün-gününün yoldaşı-vətən,

Mahirə, demədi qəm daşı vətən,

Dərmanın hardadır, hanı – vətəndir.

Qoşmadakı poetik fikrin və hissin ardıcıllığı, “Vətən” məfumuna yeni mənəvi-əxlaqi baxış bucağı – “Anamın dizinin yanı Vətəndir”, “Ruhuna beşiksə, tanı, Vətəndir” deyimlərinin yeniliyi, “Dünyanın sirri bir, sualları çox”, “Boy verən nə qədər… cavab verən yox” misralarının aforizm qədər məna yükü, şeirin arxotekstindəki oturuşmuş qafiyə sistemi, kursivlə verdiyimiz üçüncü bəndləmədəki cinas qafiyələrinin tamamilə orjinallığı (fikrimizcə bu cinaslar ilk dəfədir ki, şeirə gətirilir), dördüncü bənddə qürbət – vətən antitezinin qarşılaşdırmasından yaranan müasir mənəvi nisgilin əzabverici ağrısı və sonuncü bənddəki Məmməd Arazsayağı ritmik ahəngin mahir ifadəsi və poetik mübaliğənin yaratdığı nikbin ovqat Mahirə Nağıqızının bir istedadlı şair kimi məharətinin impulslarıdır…

III məqalə

Mahirə xanımın bütün yaradıcılığının estetik yükü və gücü, kredosu onun bir şair kimi həmişə həyat həqiqətinin yanında olmaq istəyi və bacarığıdır. Bu onun üçün insanlığın əxlaqi-mənəvi dəyər səviyyəsində ən böyük sifətidir, mahiyyətidir. Ümumiyyətlə, qeyd etməliyik ki, onun lirikasında mənəvi məsələlərin axtarışı heç də fraqmentar xarakter daşımır. Problem özünün ardıcıllığı, davamlılığı ilə diqqət mərkəzinə düşür. Bütün situasiyalarda həqiqət nədirsə onun yanında olmaq, onun tərəfini saxlamaq, həqiqəti məhəbbət kimi tərənnüm etmək…Haraya getsəm də, Vətən, ay Vətən,Könlümdə ruhunun var, havası var.Ayrılıqdı bilməm, xiffətdi -bilməm,Sənsiz hər tərəfdə qar havası var.
…Köksündə dondurmaz ayazı qışın,İstisi bəsimdi bircə qarışın.Qürbətdə küləyin, yağan yağışın,Səsində bir ahu-zar havası var.

Bütün bu “qar havasına” mübtəla olmuş lirizm axını sonda məhəbbətə – “yar havası”na çevrilir və gerçəklik öz yuvasını tapmış olur, ictimai funksiya fərdi istək funksiyasına çevrilərək həqiqətə münasibəti məhəbbətə çevirir…

“Şəhid nəğməsİ”, “Son döyüşə hazır ol”, “Al bayrağım”, “Xocalı üçün elegiya” və s. bu sıradan olan şeirləri həqiqət sıldırımlarından qopan poetik qəlpələrdir… Mahirə Nağıqızı intervülərinin birində jurnalistin: “Bəzən yaşadıqlarımızı göstərmək üçün mübaliğələr belə acizdir. Bəs haqqın tərəzisi?! Görə-görə kor olmaq olurmu?” – sualına belə cavab verir: “- Hə, bu, xəyalən min dəfələrlə olduğum, 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalısının- özü elə böyük olamayan bir qəsəbənin dünya boyda dəhşət mənzərəsidir… O mənzərədə insanlığını itirən kəsin ən vəhşi heyvandan belə amansız olduğunu görmək olar… O mənzərənin vəhşəti insanın qəlbində Allahın özünə belə etiraz nidaları yaradır. Yox, söhbət ancaq ondan getmir ki, bu amansız cinayəti törədən erməni millətindən olan qatillərə qərinələrlə bir millətə-türklərə qarşı aşılanmış nifrət hissi impuls verib… Söhbət ondan gedir ki, həmin gecə ancaq azərbaycanlı olduqlarına görə amansızlıqla öldürülən, içərisində körpələrin və qadınların da olduğu 613 nəfərin qanı laxtalanmayıb… Şəxsən mən hesab edirəm ki, o Qan təkcə onu tökənlərin deyil, bu mənzərəyə laqeyd qalanların da vicdanındadır və Xocalı ədaləti bərqərar olmayınca o qan laxtalanmayacaq.” Və biz “Xocalı üçün elegiya” şeirini oxuyanda onun – şairin həmişə “haqqın tərəzisinin” yanında yana-yana olduğu aşkar görsənir:

26 fevralda

Zamanı mat qoydular.

İblis xislətli kəslər

İnsan donundaydılar.

Dünyaya göstərdilər,

Vəhşi nə təhər olur,

İnsan vəhşi olanda,

Vəhşidən betər olur.

O gecə Xocalıda

Daş-divar güllələndi,

adamlar güllələndi,

ağaclar güllələndi.

Erməni-rus tankları,

Nə var tırtılnan əzdi.

Qanla qan suvarıldı,

Qanla ayaz öləzdi.

Anaların fəryadı,

Diksindirdi tanrını.

Qan donmağa qoymadı

Uşaq ayaqlarını.

Süngüyə keçən başlar,

Düşmən üçün dəf oldu.

Qoca, qadın, körpələr,

Hamısı hədəf oldu.

Dinc, silahsız adamlar

Ölümnən baş-başaydı.

Xocalıda olanlar

Əzablı tamaşaydı.

Bu “əzablı tamaşa” millət üçün, xalq üçün mənəviyyat, əxlaq, kişilik, mərdlik tamaşasıdır, tarixi dərslikdir, bütöv millətin şəhidlik zirvəsidir və bu zirvədə minor ladda söz notunda “Şəhid nəğməsi” bəstələnir:

Millətin qoludur- daş atmaq üçün,

Ürəyi qorxudan boşaltmaq üçün.

Ölərlər Vətəni yaşatmaq üçün,

Hər qəlbdə bir qala tikər şəhidlər.

Analar ər doğar,oğul böyüdər,

Hər oğul dünyası – nağıl, böyüdər.

Vətəni qaldırar göylərə qədər,

Düşmənin qəddini bükər şəhidlər.

Səngəri ev bilib ağ ban eyləyər,

Bağ qurar, ömrünü bağban eyləyər.

Canını Vətənə qurban eyləyər,

Qanını xalq üçün tökər şəhidlər.

Özü qocalmaz ki, əsri qocaldar,

Gələcək – gedəcək nəsli qocaldar.

Hər qəlbdə bir uca bayraq ucaldar,

Azadlıq ağacı əkər şəhidlər…

Mahirə Nağıqızı adi həyat hadisələrini, ən sadə həqiqətləri – həyat, ölüm, sevgi, Allah, Dünya və İnsan haqqında duyğularını poeziya dili ilə, özü də orjinal şəkildə ifadə edir. Amma burada duyğular və hisslərlə yanaşı, bir mühüm məqamı da vurğulamalıyıq – Mahirənin şeiri həm də bizə məlum, adi həqiqətlərin nisbətən yeni izahıdır, yeni yöndən dərkidir, “Leysan yağışı” şeirində olduğu təkin:Dünya toz-torpaqnan dolu,Çarəm, yağ, leysan yağışı.Sinəmi yolların boyu,Sərəm, yağ, leysan yağışı.
Yer fanidi, göy əbədi,Göy ömrü yerin mabədi.Yetirə bizlərə ümidi,Kərəm, yağ, leysan yağışı.
Göylərə əl qaldıran biz,Haqqa inamdı çarəmiz.Gəl elə yeri tərtəmiz,Görəm, yağ, leysan yağışı.
Yağ vüsala yetirməyə,Eşq ağacın bitirməyə,Nə yağıb yer götürməyə,Yerəm, yağ, leysan yağışı.
Bacarmadım göyə çıxam,Buludun gözünmü, sıxam,Səninlə dənizə axam,Kürəm, yağ, leysan yağışı.
Tanrı tək – işıq yoludu,Mahirə onun quludu.Sinənmi söznən doludu,Dillən, yağ , leysan yağışı!

Bədii ədəbiyyatın insan əzəməti və ləyaqəti haqqında yaratdığı ən böyük psixoloji himn məhəbbət himnidir. Məhəbbət əsil insan xoşbəxtliyinin meyarıdır. Məhəbbətin sonucu iki “Mən”in vahidləşərək “BİZ”ə çevrilməsi hadisəsi olmasıdır. Amma həmişə belə olurmu? Ədəbiyyat, xüsusən də poeziya ta əzəldən bunun axtarışındadır və bütün insani faciələr, bədii konfliktlər bu struktur üzərində, bu bünövrə üzərində qurulur…

Şərq məhəbbət fəlsəfəsində dərd həmişə öndədir… Facəvilik, Məcnunluq, Fərhad itgisi aparıcı motivdir və bu gün də poeziyamızda bunun dərin izləri davam etməkdədir. Mahirə xanım məhəbbət mövzuzuna tamamilə başqa bir rakursdan yanaşır. Sevgi, məhəbbət həmişə dərd gətirmir! Sevən insanın qəlbi genişlənir, ruhu təzələnir, bütün dünya gözündə məhəbbətə, sevgiyə bürünür, “Dünyanın boz üzü bəmbəyaz” olur, “Hər tərəf laləli düzə” dönür… “Səni sevəndən” şeiri dediyimizə bariz nümunədir və şerin tamlığına xələl gəlməsin deyə, onu tam şəkildə də təqdim edirik:Mən səni sevəndəndünya dəyişib.Bir az duzu artıbtamı dəyişib.Mən səni sevəndənulduzlar artıbDaha gizlənmir ayqaçır buluddan.Bir ilıq istilik verirgünəş də…Mən səni sevəndənaləm dəyişib.Sanki yox olubdueniş-yoxuşlarElə bil hər tərəflaləli düzdü.Ruhum qol götürübsüzdükcə süzdü…Mən səni sevəndənMən səni sevəndəndağlar ucalıbElə bil qarıyıbŞeytan qocalıb.Dünyanın boz üzüolub bəmbəyaz.Mən səni sevəndənAçılıb dilimElə xoş keçir ki,hər ayım, ilim.Mən səni sevəndənEh nələr…nələr…Məlumdur ki, məhəbbət mövzusu poeziyada rəngarəng, ağılagəlməz çalarlarda duyğu və hisslər sistemi yaradır… Belə bir cəhət Mahirə Nağıqızının lirik yaradıcılığında da təbii axarında üzə çıxır…Məhəbbət, sevgi, eşq barəsində onun duyğuları, özünün dediyi kim, təxminən belədir – XIX əsrdə və sonra yaşamış qüdrətli fikir adamlarının“romantik dövrün sonuncu şairi”adlandırdıqları Heyne sevgi haqqında: “Mələklər bunu ilahi zövq, şeytanlar cəhənnəm əzabı, insanlar isə sevgi adlandırırlar,– deyirdi. Bu məqamda insan obrazında Allahın özünü axtaran böyük, əvəzedilməz Nəsimini, prozanın qrafı Lev Tolustoyun “Sevgi qiyməti olmayan elə paydır ki, biz onu hədiyyə versək belə, özümüzə qayıdır” fikrini,2500 il bundan əqdəm yaşayan,“yüz min nəslin atası”kimi çağırılan və bu adı saxlayan Konfutsenin isə “sevgibizim başlanğıcımız və sonumuz”deyimini, bütün bu deyimlərin yekunu kimi böyük, ulu və möhtəşəm Füzuli babamızın: “Ya Rəbb, bəlayi- eşq ilə qıl aşina məni!”- ilahi duasını xatırlayanda biz adi insanların təsəvvüründəki eşq duyğusunun miqyası təsəvvürə gələr… Amma istənilən bucaqdan baxsaq sevgi insanın ən ali duyğusu kimi saflığa, bitginliyə, cəfaya və səfaya çağrış impulsudur:

Hər çəmən çiçəyi süsən ha deyil,Taparsan, səbrini kəsən ha deyilMahirə öyrənib, küsən ha deyilBilir ki, qəlbini ovudacaq var

Bu cür impulsdan bəhrələnən Mahirə Nağıqızı “Bu dünya”, “Özümə məktub”, “Sevginin mənzili”, “Qayada bitən çiçək”, “Durnam”, “Dünya” – silsiləsindən olan şeirlər, “Gözlərin balladası”, “Payız yağışı”, “Yarpaq-yarpaq”, “Dənizə bənzər adam” və s. bu təkin şerlərində müasir insanın, təbii ki, həm də özünün sevgi və məhəbbətini tərənnüm edir. “Söyləmə” şeiri bu lirik qəhrəmanın məhəbbət, sevgi iztirablarının təsirli ovqatını dürüst ifadə edir:

Bir dəli eşq məni çöllərə salıb,

Suları qurumuş göllərə salıb,

İnsaf et, görürsən dillərə salıb,

Dözüm də gözləmə, döz də gözləmə.

Mahirənin ürəyində dərd gəzər,

Qanadı qırılmış bülbülə bənzər,

Deyirsən dayanar, deyirsən dözər,

Dözüm də gözləmə, döz də gözləmə!

Sən Allah, sən mənə döz də – söyləmə!

Bu cür ülvi, təmiz hissilər axarı mənsəbdə lirik qəhrəmanı Tanrı məhəbbətinə qovuşdurur və bu mistika kimi qarşılanmır, inandırır, ovundurur:

Mahirəni hara çəksən,

Yara üstə yara çəksən,

Yüz dəfə də dara çəksən,

Sənsən istədiyim, Tanrı!!

IV məqalə

Mahirə Nağıqızının yaradıcılıq manerasının xoşa gələn cəhətlərindən biri də budur ki, onun poeziyasında da, elmi idrakla bədii düşüncənin sintezi və vəhdətini daha əyani şəkildə nəzərə çarpır. Bu cəhətmövzuya baxışın genişliyini, dərinliyini, əhəmiyyətini qabarıq surətdə diqqət mərkəzinə çəkir…

Deyim ki, elmi idrakla bədii təfəkkürün, yaradıcı istedadın sintezi və vəhdətindən yaranmış poetik nümunələr elmyönlü intellektual poeziyanın cövhərini təşkil edir… Qeyd edək ki, bu tipli müəlliflərin yaradıcılığı çoxəsrlik ənənəvi poeziyanın ağıla, məntiqi təfəkkürə, rasional düşüncəyə üstünlük verdiyi məqamlar üzərində yaranıb, həmin istiqaməti yaradıcı şəkildə inkişaf etdirərək daha da zənginləşdirən, sistemli bir istiqamətə çevirən intellektual poeziya müstəvisinə keçir… Başqa sözlə, İntellektual poeziya idrakla ilhamın mübarizəsində elmi təfəkkürlə poetik təfəkkürün, lirikada emosionallıqla rasionallığın tərəzidə müvazi gəldiyi, örnəklərdən qidalanan qoşa qanada çevrildiyi məqamdır…

Mahirə Nağıqızının poetik üslubunun əsas üstünlüyü mövzu və ideya ilə bədii forma, bədii ifadə tərzi arasında nadir bir uyğunluq, çox müvəffəqiyyətli bir vəhdət yarada bilməsindədir. Bu baxımdan “Dənizə bənzər adam” şeiri bir nümunədir:Bu dəniz yenə də zümzüməsində,Oxuyur astadan qəlbim deyəni.Nə bilsin dinləyib sənin səsində,Sənə bənzədirəm ləpədöyəni.
Bu səsdə elə bil indicə bildim,Dənizlə adamlar oxşarmış demə.Sən də dəniz kimi ləpələnirdinUsufca toxunub sahil qəlbimə.
Bir səndən savayı bilirdi hamı,Bilirdi bumbuzam soyuq qar kimi.Niyə döyəmmədin könül qapımıLəpə yox, səs-küylü dalğalar kimi.
Beləcə yaşadım özüm yaramla,Sahildə axtardı dayağı könlüm.Hərdən toxunurdu xəfif, aramla,Ləpə saçlarına qağayı könlüm.
Gedib qayitmayan gəmilər kimi,Beləcə ayrıldın sahillərindən.Günahkar biləcək görən kim-kimi,Qərib ruhlarımız görüşsə birdən…
Bu dəniz yenə də zümzüməsində,Oxuyur astadan qəlbim deyəni.Nə bilsin dinləyib sənin səsində,Sənə bənzədirəm ləpədöyəni…Şeirin ümumi şəkildə “poetik bənzətmədir” – insan dənizə, dənizin ləpədöyəninə bənzədilir və iztirablarla dolu bir məhəbbətin dəniz ləpədöyənində “dəniz zümzüməsinə ” çevrilir… Buradakı orjinal bədii ifadələr, təzə deyimlər bədii lövhəni daha da canlandırır – “Sən də dəniz kimi ləpələnirdin, Usufca toxunub sahil qəlbimə” (hələ “usufca” dialekt sözünə fikir verin, necə təravətli ovqat yaradır?!), “ləpə saçlar”, “qağayi könül”, “Gedib qayıtmayan gəmilər”, “qərib ruhlar” təkin poetik dil vahidləri itirilmiş məhəbbətin qəm havasını yaradır…Yuxarıda misal gətirdyimiz nümunələrdən də göründüyü kimi, bu dediyimiz ladda Mahirə Nağıqızının yaradıcılığında bayatı xüsusi bir mahiyyətə malikdir. Bu qədim-qayim janrda yazmaq o qədər də asan deyil! Burada orjinal söz demək üçün məhəbbət dolu ana – incə, zərif qadın ürəyi lazımdır:

Sonalar tək-tək gələr,

Tük salar, ürkək gələr,

Yollarda yüz sədd olsa,

Yar məni görcək gələr.

xxx xxx xxx

Məclis sazsız olarmı?

Xoş avazsız olarmı?

Ruhu naza yoğrulan,

Özü nazsız olarmı?

xxx xxx xxx

Çay kükrəyib daşanda,

Sel məcrasın aşanda,

Yer ilən göy sevinər,

Yar yara qovuşanda.

xxx xxx xxx

Dağ dumansız olurmu?

Yol gümansız olurmu?

Anası imanlı qız –

Din-imansız olurmu?

Mahirə həssas bir qadın qəlbi ilə bayatılarına fəlsəfi rəng qata bilir, fkirlə hissin vəhdətinə çata bilir, bayatı janrına məxsus ğözlənilməz fikri nəticə əldə edə bilir, əzəli mövzulara yeni, təzə yozum verə bilir:

Yardan yanadı könlüm,

Onsuz qanadı könlüm,

Qəmnən xalı toxuyar,

Belə hanadı könlüm.

Dərd, qəm, həsrət əvvəlkidir, ənənəvidir, ifadə, yanaşma tərzi, yozum, obrazlar təzədir, orjinaldır: “Qəmnən xalı toxuyar, Belə hanadı könlüm” – tamamilə orjinaldır, görümlüdür, duyumludur… Mən biləni, Mahirə xanımın 700-dən çox bayatısı var, bəlkə də, lap çoxdur… Hamısı da bir-birindən fərqli, duyumlu, səs-söz havacatlı, fikri-hissi cəhətdən siqlətli:

Çəkdin yenə üzə nəmmi,

Üzünnən göz üzənəmmi.

Saldın məni dərd gölünə,

Qolum atıb üzənəmmi?

xxx xxx xxx

Dörd dolan ağa dağları,

Bax, döndər dağa dağları,

Dağ mən deyil, çəkə bilməz,

Çəkmə sınağa dağları.

xxx xxx xxxKitabam, oxu məni,Anlamır çoxu məni.Yar dönə, nişan alaÖldürə oxu məni

Bu bayatılar milli bayatı şeir ərazimizdə yenidir, şablondan, məlum bədii təsvir vasitələrindən uzaqdır, yeni çalarla süslənmiş öz üslub laləzarlığı ilə fərqlidir… Həmçinin, dilimizin saflığını, gözəlliyini, zərifliyini qoruyan yığcam poetik mətnlərdir… Onu da, qeyd edim ki, Mahirənin bayatılarındakı bütün dil vahidləri müəyyən üslubi keyfiyyət daşıyıcılarıdır və bu dil vahidlərinin, komponentlərin məqsədyönlü vəhdəti poetik formanın yaradılmasında əhəmiyyət kəsb edir. Bədii dildə bütün dil vahidlərinin bir-biri ilə qarşılıqlı münasibətlərinin poetik tənzimlənməsi, eləcə də onların ardıcıllıqlarının gözlənilməsi poetik funksiyaya malik olan üslubdur və şeirin fonopoetikasına daxildir. Məsələn, şeir dilində özünə tarixən yer eləmiş səs təkrarları, alleterasiyalar, paralelizmlər, qafiyə yaradan dil vahidləri və s. bu qəbildən olan amillərdəndir.

Məlumdur ki, şeir bədii dilin özünəməxsus bir formasıdır. Burada iştirak edən komponentlər – səs, heca, söz, fraza danışıqda da müşahidə olunur, onlar poeziyadan kənarda da mövcuddur. Lakin, ölçü, bölgü, misra, vəzn, qafiyə və s. kimi vasitələr yalnız şeirdə özünü büruzə verir və poetik bütövlük yaradır ki, Mahirə Nağıqızı həm bir dilçi alim kimi, həm də şair kimi bü poetik komponentlərdən məharətlə istifadə edə bilir…

Bu poetik keyfiyyət onun müvəffəqiyyətlə qələmə aldığı laylalar və oxşamalarda da müşahidə edilir. Xüsusən ənənəvi layla nəqaratlarında fərqli nəqarat seçimi diqqətimizi çəkdi:

Anası öpüb-sevəcək,

Balama layla deyəcək.

Ona Allah babası

Üç alma göndərəcək.

Laylay, dinim-imanım,

Başına dönüm-dolanım.

“Laylay, ay ömrüm-günüm, Laylay başına dönüm!”; “Laylay balam, a laylay, Dərdin allam, a laylay!”, “Laylay, ömrüm, a laylay, Xoş günün görüm, a laylay!” və s. bu kimi laylay nəqaratları laylanın məzmununa uyğun seçilir və məzmunu qüvvətləndirir, tamamlayır… Həm də əsrlər boyu sabit, dəyişməz, statik, monoton formatda olan bayatıya, laylaya, oxşamaya müasir poetik təfəkkür, buna uyğun ritm yaratmaq, «köhnə havada» təzə söz demək çətinliyini nəzərə alsaq mahiyyət daha da aşkarlanar…

Qeyd etdiyimiz kimi, poeziyada dilin fonetik imkanları deyəndə ilk öncə səslərin ritmik quruluşundan bəhs etmək lazım gəlir. Şeir dilinin özünəməxsusluğunu hər şeydən əvvəl canlı xalq dilinin təbiətində, o cümlədən dilin fonetik xüsusiyyətlərində, dilin ritmikliyində, özünəxas melodiyalarında axtarmaq lazımdır. Şeir dilinin fonetik imkanları sırasında alliterasiya, assonans, vurğu, intonasiya, fonetik qafiyə və onu səciyyələndirən fonetik hadisələr mühüm yer tutur. Alliterasiya dildə və şeirdə ən mühüm fonetik hadisələrdəndir. Şeirdə səslərin kompleksləşməsi, rabitəsi, ahəngi, səs balansları böyük iş görür, bədii intonasiyanın formalaşmasında fəal iştirak edir. Səs və söz, səs kompleksi ilə fikir aləmi arasındakı əlaqənin qarşılıqlı münasibəti məzmunun bədiiliyini şərtləndirir. ..

Mahirə Nağıqızı bir dilçi alim kimi bunları nəzəri əsasda yaxşı bildiyindən müvəffəqiyyətlə şeirlərində istifadə edə bilir. Bu da onun şerlərinin əksəriyyətinə lirik bir ton – melodiklik bəxş edir ki, onun şeirinin belə xüsusiyyəti bəstəkarların diqqətini çəkir və onun bu sıradan şeirlərinə xeyli mahnı bəstələnməsi də buradan irəli gəlir. Xeyli deyəndə – Mahirənin şeirlərinə 30-dan çox bəstəkar mahnısı bəstələnmiş, 70-dən çox qoşma və gəraylısı isə aşıqların ifasında səslənməkdədir… Bəstəkar mahnılarından bir qismini xatırladaq :

Cabir Abdullayev – “Şükrümüzü qəbul elə, İlahi”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Hacı Nazim; Gülüstan Əliyeva – “Azərbaycana”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Sevinc Mansurova; Gülyanaq və Gülyaz Məmmədova – “Azərbaycan”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Sevinc Mansurova; Gülyanaq Məmmədova – “Ata Heydər, oğul İlham”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Sevinc Mansurova; Eldəniz Məmmədov – “Ata”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Tahir Mahiroğlu; Ehtiram Hüseynov – “Geri qayıtmaz”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Tahir Əkbər; Abgül Mirzəyev – “Nə olar”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Tahir Əkbər; Bəyimxanım Vəliyeva – “Qısqanıram”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Tahir Əkbər; Mətanət İsgəndərli – “Gözlərim”, söz Mahirə Nağıqızı, bəstəkar Sevinc Mansurova – mahnıları, göründüyü kimi, respublikamızın ən populyar, adlı-sanlı müğənnilərinin ifasında səslənməkdədir…

Sevinc Mansurovanın bəstəsində, Mətanət İsgəndərlinin ifasında səslənən “Gözlərim” mahnısı belədir:

Gözlərimin etibarı çox imiş

Dayanmadı gecə gündüz ağladı

Sədaqətdə bircə imiş, tək imiş

Bulaq kimi həzin-həzin çağladı

Ucaldı göylərə ahım,

Kədərlə açıldı hər sabahım

Allahım nəymiş günahım?

Gəl sinəmi çalın çarpaz dağladın.

Haray çəkdim, haray saldım ellərə,

Döndüm xəzan olan qönçə güllərə,

Nəğmə oldum düşdüm dildən dillərə,

Bu gözlərim gecə gündüz sənin üçün ağladı.

Xüsusən, onun anasına həsr etdiyi, Brilliant Dadaşovanın, Elnarə Abdullayevanın ifasında “Nazlı-Nazlı” mahnısı olduqca məşhurdur:

De hardan köçün gəlir,

Özün belə nazlı-nazlı.

Birin gedir, üçün gəlir,

Gəlmə dilə, Nazlı, Nazlı.

Dərələyəz ağır eldir,

Qədrini bilənlər bildi.

Yol gedirsən neçə ildi

Eldən elə, nazlı-nazlı.

…On bir övlad yükü çəkdin,

Asanı yox, bərki çəkdin.

Hamımızdan ərki çəkdin,

Bilə-bilə, Nazlı, Nazlı…

Mirzəlioğlu – baş ocağın,

Uca adı – umacağın.

Xoş günlərin, Gözəl çağın

İndən belə, Nazlı, Nazlı…

V məqalə

Onu da deyək ki, Mahirə xanımın anası Nazlı xanıma həsr etdiyi bir-neçə “Nazlı-nazlı” və yaxud “Anama” və s. şeirləri bu sıradandır. Hətta, deyərdim ki, onun şeir yaradıcılığında ana mövzusu kordinal xətt təşkil edir. Fikrimizin təsdiqi üçün onun şeir kitablarının adlarına diqqət yetirək… Bunlardan “Mənim anam (şeirlər)” – 2006; “Su at dalımca, ana (şeirlər)”, 2006; “Ana sevgisindən doğan nəğmələr”, 2008; “Yaşadacaq anam məni. (şeirlər)”, 2009; “Ana kəndim Xalxalım”, 2010; “Ömrün çıraqdır sənin”, 2010; “Analı dünyam. (şeirlər)”, 2015; “Haqqa çağıran səs. (şeirlər)”, 2015 və s. kitab toplularını göstərə bilərik…

Bu kitabların adları diqqətimi xüsusilə çəkdi.. “ANA” kəlməsi əksər başlıqlarda əksini tapıbdır. Məlumdur ki, kitabın adı, onun əsas məmununu əks etdirir, bu aksiomadır. Həm bu kitabların ümumi məzmunu, eləcə də Mahirə Nağıqızının bütün bədii yaradıcılığı ilə tanış olanda aşkar görsənir ki, onun poeziyasının baş, əsas, kordinal obrazı ANA obrazıdır – Nazlı anasına bəslədiyi fövqəl övlad məhəbbəti bu şeirlərdə əksini tapsa da, ilhamın və istedadın maqik gücü bu obrazı daha geniş məna siferasına daxil edir – göz önündə ümumi Ana Vətən obrazı prioгitet olaraq canlanır, aktual mahiyyət kəsb edir… İnsana, yurda, torpağa, doğma ocağa, yaşanılan mühitə — dosta-qardaşa, dövlətə, dövlətçiliyə məhəbbətə çevrilir… Bir daha, aydın olur ki, niyə vətənpərvər duyğulu insanların dilində “Ana Vətən”, “Ana Torpaq” kəlmələri müqəddəs kəlmələrə dönür… Beləliklə, bir daha vurğulayaq ki, Mahirə xanımın ədəbi estetikasında, bədii düşüncə tərzində, ruhunda baş verən fikri çevrilmələr vahid ANA obrazında da fokuslaşaraq mərkəziləşir, həyatın, ictimai-mənəvi mühitin ən mühüm cəhətləri Mahirənin şeirində Ana obrazında da təcəssüm edir, haqqa səsləyən səs olur… Və mənə elə gəlir ki, o, nəyi şair ruhu ilə hiss edirsə ona Ana gözü, Ana fəhmi ilə baxır və dərk edir, şeiri də ruhunun dərinliklərindən dodaqlarına süzülərək Nazlı ananın pıçıltısına çevrilir, müqəddəs ana nəfəsi onun lirikasını Günəş şəfəqləri ilə işıqlandırır, isidir:

Hər dəfə başımı dizinin üstə –

Çəkərdi, saçımı oxşardı anam.

Bir onu, birdə ki, qulac saçıma

Dəyən nəfəsini unudammıram.

(“Saçların balladası”)

Yaxud o, körpə maral quzusuna dönüb analı dünyasına qısılaraq rahatlıq tapmaq, yenidən bir ömür yaşamaq arzusuna düşür, Ana qucağında özünü xan taxtındakı kimi əyilməz, yenilməz, vüqarla oturmuş bilir, “səhralarda gül bitirmək”, “kipriyi ilə od götürmək” ecazı əldə edir:Bir ömür də yaşayardım,Sənə qısılıb-qısılıb.Yükü nədir daşıyardım,Sənə qısılıb- qısılıb….Səhrada gül bitirərəm,Diləyinə yetirərəm.Kirpiknən od götürərəm,Sənə qısılıb-qısılıb.

(“Sənə qısılıb…”)

Və yaxud, o, Ana əlinin möcüzəsi ilə bütün dərdlərin – istər fiziki, istər sosial, istər mənəvi dərdlərin yoxalmasına inanır:

…Mahirənin adın verdin,

Gözüm açıb səni gördüm

Ana əlimdən tut, dərdim,

İtər, başına dolannam.

(“Başına dolannam”)

Əslində fenomenal ana mövzusunda yazılan bu şeirlər, bütün enerjisi ilə milli mentala bağlı həssas insanın davranış və yaşam tərzidir, eyni zamanda, gerçəkliyin, həyatın dərkə yönəlik bədii faktdır… Şübhəsiz, “Anasın sevən dünyasın sevər!” deyimi, tam olaraq burada sosial-psixoloji mahiyyət səviyyəsinə çatmağa can atır. Belə ki, “analı dünya” fenomenoloji ictimai məna kəsb edir, əxlaqi-mənəvi gücə, enerjiyə çevrilib oxucuları daxilən zənginləşdirir, fundamental poetikada deyildiyi kimi, katarsis hadisəsi baş verir…

Ümumiyyətlə, Mahirə xanımın ailə səcərəsinə olan məhəbbəti, sevgisi milli kökə bağlıdır. Ailə millətin bünövrə daşıdır, dövlətin mikrostruktrudur…

Onun atasına, qardaşlarına, balalarına, nəvələrinə — ailə mühitinə həsr etdiyi şeirlər təkcə “albom” şeirləri deyil, həm də nümunə olacaq bir ailənin – cəmiyyətə çox vacib şəxsiyyətlər yetirmiş 11 uşaq böyüdən bir ailənin birlik, dirilik, məhəbbət, xətir-hörmət salnaməsidir… Bu mənada maraqlıdır, vacibdir, belə demək mümkünsə, stimuldur, örnəkdir…

Gözüm açıb səni belə görmədim,

Doğurdanmı məndə güman qocaldı?

Dünya, sənin hikmətini bilmədim,

O, şux anam, laçın anam qocaldl.

… On bir uşaq, on bir ocaq – deyərdi,

Hamısına açdım qucaq – deyərdi,

Ömrüm sizdə yaşayacaq – deyərdi,

Ömrü bizdə aram-aram qocaldı.

…Bulaq idi qayım-qayım çağlayan,

Sısqalaşdı, oldu ürək dağlayan,

Həsən kimi qardaş verib ağlayan,

Vətən deyib nə zamandan qocaldı.

…Ana dedim, qurbanam o gözlərə,

Sən susatdın, həmdəm etdin sözlərə.

Əli verdin, Vəli verdin bizlərə,

Özü durdu bir kənarda qocaldı…

Və yaxud “Qardaşım” şeirindən bir nümunə:

Haqq-ədalət qalaçası, səngəri,

Düz yoludur – taleyinin misgəri,

Millətinin, rəhbərinin əsgəri,

Adın, sanın layağıdır qardaşım.

Başqa bir şeirində:Mahirənin qardaş adı sevdası,Mənə gəlsin hamısının qadası.Beş bacının sizdə olsun duası,

Bilək onlar buralarda yaşayır.

Digər bir şeirində:Əli mənim ad günümü keçirdi,Vəli gəldi, məclis güldü, seçildi,Cəlil ilə mənə donlar biçildi,Məhəmmədim oralarda yaşayır.

Bu qəbildən şeirlərdəki ailə məhəbbətinin tərənnümü – ana yanğısı, millətəkən ata müdrikliyi, baçı ürəyinin çırpıntıları, ata əvəzi qardaşların qayğısı, Azərbaycan ailəsinə məxsus mental dəyərlər öz ilıq, həlim, həzin, emosiyalarla zəngin duyğularda əksini tapıbdır…

Fikrimizi ümumiləşdirəsi olsaq, Mahirə Nağıqızının şeir yaradıcılığı Azərbaycan qadın şairlərinin ənənəsindən bəhrələnən (Əzizə xanım Cəfərzadənin «Azərbaycanın aşıq və şair qadınları» toplusuna nəzər yetirsək, burada ənənənin mühüm rol oynadığını vurğulaya bilərik: Məhsəti, Natəvan, Heyran xanım, Fatma xanım Kəminə, Tahirə Qürrətüleyn, Umugülsüm, Mirvarid Dilbazi, Nigar Rəfibəyli, Mədinə Gülgün, Hökumə Billuri və s., və s…) zərif duyğu çələnginə bənzədərdik. Onun şeirləri də, bir qadın ömrünün poetik salnaməsidir – bu salnamədə ağrı da var, sevinc də, heyrət də, dövrandan, zəmanədən şikayətlər də, ümid də, inam da, nostalji hisslər də, sevgi-məhəbbət duyğuları da, canlı təbiət lövhələri də, bir bacının, bir ananın, bir nənənin isti, həzin, yeri gələndə sızıltılı duyğuları da, Azərbaycanlı ailəsinə məxsus əksər mental dəyərlər də…

Axıra yaxın bir düşüncəmi və müşahidəmi də ifadə edim. Təəssüf ki, elə faktlarla, elə şəxslərlə qarşılaşırıq ki, ictimaiyyətdə, həyatda tutduğu statusa təxmini yox, heç bir misqal da uyğun gəlmir! İndi əldə edilən diplomların, fəxri adların çoxunun üfürülmüş şar olması gizli qalmır! Yaşadığın cəmiyyətdə layiq olduğun statusu qazanmaq şərəf işidir. Bu ricəti bica yerə etmədim. Mahirə bir ziyalı tipi kimi adının mənasının daşıyıcısıdır: bişgindir, bacariqlidır, ustadır, biliklidir, məharətlidir… Mahirə Nağıqızı Hüseynova bir alim, bir şair, bir pedaqoq kimi qazandığı bütün statuslar onun halal-hümmət haqqıdır, halal şərəfidir, halal şöhrətidir… Və bu misralarda ifadə edilən fikir şüləyi də onun haqqıdır:Zülmün yuvasını sökən,Haqqın qalasını tikən,Qanını bayrağa çəkənTürkün qızı, oğlu mənəm.

Və elə bilirəm ki, “haqqın qalasına” ucalan sənət pillələri ilə o, bir türk qızı kimi öz halallığı ilə xeyli irəliləyəcək, xeyli yuxarılara qalxacaq… Çünki, bu vacibdir! Bu onun özünə də, bizə də, cəmiyyətimizə də lazımdır… Çünki bizlərin halal-hümmət, qədrbilən, qədrşünas ziyalılara əşəddi ehtiyacımız var…

Şair-alim şeirlərinin birində (“Bilinmir” şeirində) yazır: “Mahirə gəlmədi becə dünyaya, Söz ilə yol gedər uca dünyaya”… Bu ucalığa doğru gedən yolda Mahirə xanıma uğurlar diləyir, ucalıq arzulayıram…

Müəllif: Qurban Bayramov ,tənqidçi-ədəbiyyatşünas, doktor-professor,”Fədakar alim” və “Elm fədaisi” diplomantı,”Səməd Vurğun mükafatı” laureatı,1984-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

21.07.2019.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru


Professor Aida Qasımova

Humanist humanitar dissertasiyalar:

kodlaşdırmadan üzgörənliyədək

Ölkəmizdə elmi əsərlərin səviyyəsinin yüksəldilməsi, elmi dərəcə və adların verilməsi prosesinin yaxşılaşdırılması aktual bir problem kimi gündəmdədir. Bu problemin həlli o dərəcədə vacibdir ki, hətta ölkə prezidentini belə müdaxiləyə vadar etdi. Bununla əlaqədar, humanitar sahəyə aid dissertasiyalarla bağlı bəzi məsələlərə diqqət yönəltmək istəyirəm.

Kodlaşdırma

Qeyd etmək  istərdim ki, dissertasiyaların mövcud kodlaşdırma sistemi özünü doğrultmur. Bu sistem müəllifin əl-qolunu bağlayır, onun mövzuya dəstək ola biləcək əlavə fikir və mülahizələri qarşısında sədd çəkir. Digər tərəfdən, bu sistem istifadə olunan ədəbiyyatın izlənməsini də çətinləşdirir. Oxucu hər dəqiqə dissertasiyanın sonundakı siyahını vərəqləmək məcburiyyətində qalır. Bəzən texniki səbəblərdən siyahıda qarışıqlıq yaranır və sairə.

Hal-hazırda inkişaf etmiş ölkələrin bir çoxunda dissertasiyalarda  “footnote” sistemindən istifadə olunur. Bu halda həm istifadə olunan ədəbiyyat göz önündə olur, həm də müəllif dissertasiyaya yerləşdirə bilmədiyi fikirləri aşagıda, qeydlərdə verir. Sovet dövründən qalma əcaib kodlaşdırmadan Rusiyada da əl çəkilib. Humanitar sahə birmənalı olaraq footnote və ya endnote tələb edir. Mənim fikrimcə Footnote sistemi daha səmərəlidir.

Aşkarlıq

Artıq bir çox ölkələrdə dissertasiya işləri müvafiq elmi müəssisələrin, universitet və kolleclərin saytında yerləşdirilir. Bu cür aşkarlıq ölkəmizdə də tətbiq olunsa, dissertasiyalarda plagiata yol verilməsinin qarşısı alınar. Yəni peşəkar oğrular azından rüsvay olacaqlarından qorxarlar. Belə olsa,  müəssisənin nüfuzu naminə dissertasiyaların elmi səviyyəsinə daha çox diqqət yetirilər.

Digər tərəfdən, AAK-dakı anonim rəylərin də həmin müəssisənin öz saytında yerlışdirilməsi faydalı olar. Çünki bəzən dissertantlar nə üçün işlərinə mənfi rəy yazılmasını başa düşmür, qərəzçilik axtarır, şikayət edir və yaxud əlavə səylər göstərib dərəcə almaqda israrlı olurlar. AAK saytında yerləşdirilən rəylər AAK ekspertlərinin də məsuliyyətini artırar.

Məqalə həcmi

Avtoreferatlara əlavə edlən çap olunmuş əsərlər siyahısında çox olsa 1000-2000 söz, bəzən bundan da az həcmli yazıların, tezislərin elmi məqalə adı altında təqdimi yolverilməzdir. Mənim fikrimcə, minimum məqalə həcminin müəyyənləşməsi və AAK siyahısında olan jurnalların bu minimuma riayət etməsi ümumi işin xeyrinə olar. Başlanğıc üçün bu minimumu 6000 söz kimi müəyyənləşdirmək olar. Humanitar sahədə kiçik həcmli yazılar gözə kül üfürməkdən başqa bir şey deyil. Qeyd edim ki, inkişaf etmiş ölkələrin humanitar sahədəki nüfuzlu jurnallarında məqalə həcmi adətən 8000-12000 söz arasında olur.

Dissertasiya həcmi

Mənim fikrimcə, PhD dissertasiyalarının tələb olunan həcmi də olduqca kiçikdir. Keçmış elmlər namizədləri üçün nəzərdə tutulmuş dissertasiya həcmi humanitar elmlərdə PhD üçün yaramır. Xarici ölkələrdə PhD yüksək elmi dərəcədir. Bundan sonrası yoxdur. Dünya elminə inteqrasiya üçün bu dissertasiyaların həm həcmi artmalı, 200-300 səhifə çərçivəsində müəyyənləşməli, həm də səviyyəsi yüksəlməlidir. Rusiyada ədəbiyyatşünaslıq üzrə yazılan bəzi namizədlik dissertasiyaları ilə tanış olduqda, onların 300-350 səhifə olduğunu gördüm. Yəni artıq söhbət PhD-dən gedisə, bu dərəcəyə müvafiq dissertasiyalar meydana gəlməlidir. PhD qazanmış şəxs artıq yetkin bir alim olduğunu nümayiş etdirməlidir. Sonrakı mərhələ sayılan doktorluqda həcm məhdudiyyəti olmamalıdır.

Ədəbiyyat siyahısı

Hər bir elmi əsər müəllifi öz sahəsi ilə bağlı bütün ədəbiyyata bələd olmasını nümayiş etdirməlidir. Hal-hazırda humanitar sahədə konkret ədəbiyyat sayı kimi bir tələbin olmaması heç də bir-iki kitabdan “istifadə” kimi başa düşülməməlidir. Təəsüf ki, bir çox elmi əsərlərdə istifadə olunan ədəbiyyatın kasadlığı nəzərə çarpır. Bəzən yüzlərlə kitabı əhatə edən ədəbiyyat siyahsı müqabilində cəmi 10-15 ədəbiyyatdan istifadə edilir. Nəinki xaricdə, hətta ölkəmizdə nəşr olunan əsərlərə də tam bələd olma nəzərə çarpmır. Humaniyar sahədə saxta istinad hallarına da rast gəlinir. Bu özünü daha çox plagiat əsərlərdə göstərir. “Müəllif” plagiat faktini gizlətmək üçün bəzən yazıya sanki istinad “bəzəyi” vurur, dəxli olmaya əsərlərə “istinad verir”.

Transliterasiya

Şərqşünaslıq sahəsində transliterasiyasız elmi əsər ola bilməz. Dünya təcrübəsində İJMES-n (linki aşağıda verilən İnternational Journal of Middle East Studies) transliterasiya sistemi bütün elmi əsərlədə tətbiq olunur. Çox nadir hallarda bəzi jurnallarda cüzi fərqlər nəzərə çarpır. İJMES-in transliterasiya sistemi ərəb, fars və osmanlı, eləcə də klassik Azərbaycan ədəbiyyatı ilə bağlı dissertasiya, monoqrafiya və elmi məqalələrdə tətbiq oluna bilər. Bu sistemə dilimizə müvafiq bəzi dəyişikliklər edilməlidir. Məs. ərəb “sə” hərfi ingilis dilindəki th-lə deyil s-nin altında xətt ilə, “zəl” hərfi “dh” kimi deyil z hərfinin altında xəttlə göstərilə bilər. İngilis dilində olmayan “ğ” və “x” hərfləri də, “gh” və “kh” şəklində deyil, dilimizdə olduğu kimi əks oluna bilər. Qalan hallar –izafətlər, artikllər, “ayn” , “həmzə”, emfatik səsləri bildirən hərflər,  uzunluqlar və s. İJMES sistemi şəklində əks oluna bilər. https://ijmes.chass.ncsu.edu/docs/TransChart.pdf

Plagiat proqramlarının yarıtmazlığı

Plagiatçılıq Azərbaycanda geniş yayılmış bir biabırçılıqdır. Cəzasızlıq üzündən bu hal artıq “hamıya olar, mənə yox?” kimi absurd bir həddə çatıb. Ölkəmizin, elmimizin nüfuzuna xələl gətirən bu halın qarşısını almaq üçün oğurluqla qazanılmış elmi dərəcə və adların ləğvi sahəsində qəti addımlar atılması müsbət nəticə verər.

Plagiatın yoxlanmasında yalnız mövcud proqramlara əsaslanmaq səhvdir. Çünki bu proqramlar tərcümə ilə işləmir, yəni xarici dillərdən tərcümə edilib oğurlanmış yazılardakı plagiat faktlarını aşkarlamır. Bu səbəbdən, plagiat faktları, yaxşı olar ki, ilkin müzakirələrdə aşkarlansın və yaxud sonrakı mərhələlərdə opponentlər və ekspertlər tərəfindən göstərilsin.

Mövzuya uzaqdan yaxınlaşma

Bu, humanitar sahədə ən çox rəst gəlinən haldır. Dissertantlar birbaşa öz mövzuları ilə məşğul olub yeniliklər gətirmək əvəzinə, ümumi xarakterli, hamıya məlum məsələlərə bəzən bir neçə fəsil həsr edirlər. Əsas mövzu axırıncı fəsildə yarımçıq tədqiqat şəklində təqdim olunur.  Beləliklə də, elmi əsərlərin orijinallığı şübhə altına düşür, dissertasiya işləri dərs vəsaiti təsiri bağışlayır. Mənim fikrimcə, mövzu ilə bağlı ümumi məsələlər dissertasiyanın həcminin beş faizindən artıq olmamalıdır. Qeyd edim ki, inkişaf etmiş ölkələrdə, bu məsələlərə olduqca az yer ayrılır. Azərbaycanda isə sanki səhifə sayı artırılırmış kimi, hamıya məlum fakt və mülahizələr təkrarlanır, orijinal tədqiqat hissəsi isə ixtisar edilir.

Elmi yeniliyin Azərbaycan modeli

Qloballaşma şəraitində elmi işlərin yeniliyi Azərbaycan sərhədləri çərçivəsində müəyyənləşə bilməz. Hər bir elm sahəsinin dünyadakı mövcud nailiyyətləri nəzərə alınmalıdır. “Bu mövzu Azərbaycanda ilk dəfə işlənir” adı altında xaricdə çap olunmuş əsərlərin tərcüməsinin elmi tədqiqat kimi təqdimi yolverilməzdir. Təəssüf ki, bu hal ölkəmizdə olduqca geniş yayılıb.

Fürsətcillik

Elm səhəsinin bəzi “işbazları” görkəmli şəxslərə, vəzifə və nüfuz sahiblərinə, onların qohumlarına əsərlər həsr etməklə tələm-tələsik, asan yolla elmi dərəcələr qazanırlar. Bu zaman baza təhsili belə nəzərə alınmır; həkimə dilçilik, mühəndisə ədəbiyyatşünaslıq üzrə elmi dərəcə verilə bilər. Nəticədə elmdən uzaq, zəif əsərlər meydana gəlir. Belə əsərlər nə nüfuz sahiblərinə, nə də Azərbaycan elminə şərəf gətirməyib, sadəcə fürsətdən istifadə edib dərəcə qazanmaq vasitəsinə çevrilir.

İndeksləşmiş jurnallarda nəşr

Hal-hazırda AAK Veb of Science-də (keçmiş Thomson Reuters-in, hazırki Clarivate Analytics-in xüsusi xidmət saytı) indeksləşən jurnallarda çap olunmaq tələbi qaldırıb. Bu, müsbət hal olub alimlərin dünyada tanınmasına şərait yaradır. Azərbaycan aliminin dünyada tanınmaq üçün kifayət qədər elmi potensialı var. Əlbəttə, söhbət əsil alimdən gedir. Mənim fikrimcə, humanitar sahədə Veb of Science-lə yanaşı SCOPUS-la da kifayətlənmək olar. Eləcə də BRİLL,  Taylor and Francis,  Springer, Peeters, Routledge kimi nəşriyyatların jurnal və toplularında nəşr olunmuş məqalələr də humanitar sahə üçün yetərincə dəyərli tədqiqat nümunəsi sayıla bilər. Əsas məsələ pulla məqalələr nəşr edən jurnallardan və işi biznesə çevirən insanlardan uzaq olmaqdır. İnternetdə bir neçə saytda bu cür  jurnalların (Predatory journals) siyahısı verilib.

Üzgörənlik

Əgər elmi əsərlər qarşısında müəyyən tələblər qoyulubsa, bu tələblər hamıya şamil olunmalıdır. Burada kiminsə qohumu, adamı, və yaxud “öz adamımız” kimi prinsiplərə yer verilməməlidir. Ölkəmizin ümumi mənafeyi naminə üzgörənlik olmamalıdır.

Müəllif:

Professor Aida Qasımova

Bakı Dövlət Universiteti

20 avqust, 2019

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

:?”اسد جهانگیر- “گنج يازارلار نه ایسته‌يیر

 əsəd cahangir – اسد جهانگیر

Əsəd Cahangir “Gənc yazarlar nə istəyir?”:

:اسد جهانگیر “گنج يازارلار نه ایسته‌يیر”؟
کؤچورن: ائلیار پولاد

سون ایللرده دنیاسینی ديَیشمیش گنج يازارلار – فرهاد مئته، زردوشت شفی، مؤولود مؤولود و ایکینجی محمودون روحونا اتحاف ائدیرم

بیرینجی حیصه‌‌

!مؤحترم اوخوجو
اؤنجه اونو دئيیم کی، ایندیيه قدر گنج يازارلارین 4 آنتولوگياسی‌نین ترتیبچیسی اولموشام. بونلاردان بیرینجی‌سینی (2004) آذربایجان يازیچیلار بیرلیی‌نین صدری آنارین، ایکینجی‌سینی (2016) ترجمه مرکزی‌نین دیرکتورو آفاق مسعودون، اوچونجوسونو (2017) حیدر علی‌يئو فوندونون ویتسئه پریزیدنتی ليلا خانیم علی‌یئوانین، نهايت، بو سونونجوسونو يئنه ده آنار معلمین تکلیفی ايله حاضرلامیشام. بس، بو 15 ایل، بیر آز دا گئنیش گؤتورسک، سياسی مستقللیيه قوووشدوغوموز 30 ایلده گنج يازارلارین دوشونجه‌سینده نه‌لر آخیب، نه‌لر بولانیب، نه‌لر دورولوب، بیر سؤزله، هانسی ديَیشمه‌لر باش وئریب؟ 
ادبی گنجلیین آشاغی-يوخاری هر اون ایلده بیر يول اوزه چیخان دالغالارینی دورغون سويا آتیلمیش داشین ياراتدیغی چئوره‌لره بنزه‌دیرم. داش 90-جی ایللرین باشلانغیجیندا آتیلمیش، ديَیشکنلیک اوندا اولموشدو، ایندی او داشین ياراتدیغی دالغالانمالار گئدیر. آمّا بو، مستقللیک دؤنمی ادبی گنجلری‌نین آيری-آيری نسیل‌لری آراسینداکی معين فرقلری اینکار ائتمیر. 
ادبی گنجلیین 80-90-جی ایللر تمثیلچیلری – م. کهنه قالا، ر. قاراجا، ائ.ز. قاراخانلی، ه. هریسچی، آ. ياشار، ي. علی‌یئو، ائ. حسینبيلی، ر. مجید، ه. نوری، آ. توران، ائ. اسگندرزاده، ائ. باشکئچید، سلام، ا. قياس، م. جعفرلی، س. احمد، ه. شمی، ف. اوغورلو، ائ. میرزه‌بيلی، او. فیکرت اوغلو، د. عثمانلی، پ. جبرايیل، ر. صابیر، ق. آغ‌سس، ق. ياقوب اوغلو، ب. عوض اوغلو، ائ. مرادخانلی، خانمیر، آ. خان، س. بابوللااوغلو و دیگرلری تاریخده ان نهنگ امپریانین چؤکوشونو گؤرموش، «فیرتینادان دوغولموشدولار.» فیلوسوفلاردان ویليام جئيمسین بیر سؤزو وار – «چوخ بؤيوک تاریخ لازیمدیر کی، هئچ اولماسا بیر آز ادبیات آلینسین». يازماغا تاریخین قلوبال پارچالانما دؤنه‌مینده باشلايان بو گنجلرین يارادیجیلیغیندا «بیر آز ادبیات» آلینیردی. آمّا، منجه، اونلارین اؤنملی بیر قیسمی (بلکه ده هئچ بیری) اؤز داخلی امکانینی سؤزون تام آنلامیندا گئرچکلشدیره بیلمه‌دی: 
– بايرام 90-جی ایللر ادبی-تنقیدی‌نین قارانلیق گؤيلرینده بیر شیمشک کیمی چاخیب، بیر اولدوز کیمی آخیب کئچدی؛ -پوئتیک الهاملارینی سون 20 ایلده دینجه قويان سلام و قولو اؤتن يوزایلین (مین ایلین!) «جانلی کلاسیکلری» کیمی قالماغا اوستونلوک وئردیلر؛ 
– علیزاده‌نین شعر، ائلچین (حسین‌بيلی) و مبارزین نثر چابالاری داها چوخ کمیت آرتیمی ايلا سجیه‌لندی؛ 
– ائلخانین تورکچو شعرلردن شهر پوئزیاسینا، راسیم، سحر، پرویز، قوربان، خانمیرین شعردن نثره کئچیدی، حیات و سلیمین شعردن هئچ يئره کئچمه‌مه‌سی ده غيری-عادی اوغورلا سونوجلانمادی؛ 
– آزاد و ياشار اوریژینال يارادیجیلیغی بدیعی چئویرمه‌يه، رشاد قزئت‌چیلیيه، اورخان تله‌ژورنالیستیکيا، ائلچین (میرزه‌بيلی) سياسی، رسمیه علمی، آيدین خان اجتماعی فعالیته ديَیشدی؛ 
– ديَانت 10-15 ایل اؤنجه‌کی شعرلری، فخری حکايه‌لری‌نین هاواسیندان هله ده چیخماق ایسته‌میر؛ 
– شعرلرینده‌کی اوغورلارا باخماياراق، حمیدین ده سون ایشی -«سولاخاي» رومانی‌نین پارلاق بدیعی اؤزللییندن دانیشماق شیشیرتمه اولاردی؛ رومانین حتی انقلابی ایدئيا و پوست انسان قهرمانی بئله بو باره‌ده اورکله و بیرمعنالی سؤز آچماغا جدی اساس وئرمیر؛ 
– شعردن نثره کئچیدده بدیعی تارازلیغی ساخلايان مراد، فلسفی آلت‌ياپی (داوسیزم)، بیتکین سوژئت و پارلاق اوسلوبا مالک «مین يول منه سؤيلر» رومانی ايلا بیر آددیم ایره‌لی آتان ایسه اعتماد اولدو؛ آمّا اعتمادین رومانی بیر آز دا اون سککیزینجی يوزایل (!) تورکمن شاعری (!!) مختوم قولو (!!!) روحونداکی شعرلرینه نظرن ایره‌لی‌له‌يیش کیمی گؤرونور. 
90-جی ایللرین سونو، 2000-جی ایللرین باشلانغیجیندا قالخان يئنی دالغانین تمثیلچیلری -ظ. عظمت، س. بايجان، ش. آغايار، س. صداقت اوغلو، آ. يئنی‌سئي، ن. کمال، ق. تورالی، ه. اکبر، س. ائلسئور، ائ. آصلانبيلی، گ. مؤولود، س. چیلغین، ج. جاوانشیر معين استثنالاری -ک. حاجی، ه. جاببارلی، ف. حسینبيلی -چیخماقلا الله، ملت و توپلوما نیهیلیسیت ياناشیردیلار. چونکی اونلار تکجه پوست مدرنیست يوخ، هم ده پوست تراوماتیک دؤنه‌مین يئتیرمه‌لری ايدی. اکثراً سوسیولوژی قاتدا دوشونن، توپلوملا اؤجَشن، «ادبی اقتدار»-ا قارشی «مقدس محاربه‌‌»يه چاغیران بو گنجلر اوچون متافیزیکا او قدر ده اؤنملی دئيیلدی. بو، 90-جی ایللرین يئرله-گؤيله الل‍ه‌شن «متافیزیک قيامچی»لاریندان سونرا بدیعی فیکرین، شبهه‌سیز کی، دايازلاشماسی علامتی ايدی. ایندی -اوستوندن 20 ایل کئچندن سونرا داها آيدین گؤرونور کی، اونلارین ائلخان کیمی تورکچو، خانمیر کیمی صوفی، ائلچین (اسگندرزاده) کیمی مدرنیست، مراد و سلام کیمی پوست مدرنیست، راسیم و سلیم کیمی اکسپریمنتالیست، علیزاده کیمی لیریک شاعرلری، اعتماد کیمی داوسیست، فخری کیمی ماگیک رئالیست ناثرلری، قولو کیمی «نووئللیستی»، آزاد و ياشار کیمی ترجمه‌چیسی، رشاد کیمی رئداکتورو، پرویز کیمی ضیالیسی، سحر کیمی سحری، حیات کیمی حیاتی، نهايت، حمید کیمی متافیزیکی اولمادی. پوست مدرنیزمین ایلک اؤرنکلری حمیدین مشهور چانتاسیندان چیخدیغی کیمی، پوست انسانین قارانقوشو دا اونون يازی(ق) ماساسیندان اوچدو. 
هر شئيه، هامیيا تنقیدی ياناشان 2000-جی‌لر بیر نئچه اوغورسوز چابايا باخماياراق، لازیمی فیلولوژی اؤزولون اولماماسی اوزوندن اؤزلری‌نین حتی بايرام کیمی بیر چاخیم -بیر آخیملیق تنقیدچیلرینی ده يئتیره بیلمه‌دیلر. و بونون حئیفینی اؤنجه‌کی ادبی نسیل‌لرین تنقیدچیلری، اؤزللیکله ده منیم اوزریمه ایللرله سورن آردیجیل، متشکل (و بهره‌سیز!) هجوم جهدلرینده چیخماغا چالیشدیلار. او قاراگوروهچو هجوملار بیر آز فرقلی بیچیم، آمّا عینی بهره‌سیزلیکله بو گون ده داوام ائدیر. 
ز. شفی، ف. مئته، م. مؤولود، ای. محمود، ق. روستموو، م. آغا اوغلو، پ. نورعلی‌يئوا، آ. علیزاده، ر. ناظیمقیزی، ج. زئيناللی، آ. آمین، ق. ایمان، ک. عاریف، ائ. بارات، س. ایبراهیمووا، ف. حسین، س. تالیبلی، آ. علی اوغلو، آ. آيواز و دیگرلری ایله تمثیل اولونان نوبتی دالغانین اکثر عضولری ایستر سياسی، ایسترسه ده ادبی باخیمدان اؤنجه‌کیلردن اؤز معتدل ياناشمالاری ايلا سئچیلیردیلر. بو دورمادان يئنی‌لشن تاریخی دوروملا باغلی ايدی. اونلار جوشقون سیاسی، انقلابی، حربی اولايلارین تاریخه قوووشدوغو دؤنه‌مین گنجلری ايدی. -خاوتیک کئچید دؤورو آرتیق باشا چاتمیشدی. بیرینجی دالغانین بیر چوخ تمثیلچیلریندن فرقلی بو گنجلر قورکی آدینا «لیت اینستیتوت»و بیتیرمه‌میش، روس دیلی و مدنیتی‌نین تأثیری ايله فورمالاشمامیشدیلار. آمّا ایکینجی دالغانین عضولری کیمی ساده‌جه آذربایجان ادبی محیطی‌نین ده يئتیرمه‌سی دئيیلدیلر. اونلارین آپاریجی امضالاری اینترنت، تلویزیا، مطبوعات، ترجمه حسابینا آوروپا ادبیاتی ايلا دیالوقدا يئتیشیردیلر. 
آيریجا بیر قول يارادان آ. بوزوونالی و ه. قوربانلی‌نین يارادیجیلیغی گؤستریردی کی، عروضون يئنی دیرچه‌لیشی يئنی ایفاده واسطه‌‌لری ایسته‌يیر، دويغوسال و ایدراکی گوجونو توکتمیش چوخسرلیک تشبئه و استعاره‌لرله بونو ائله‌مک ایسه گئتدیکجه داها ممکونسوزدور. غرب و شرقی، کلاسیکا و چاغداشلیغی، کینو و ادبیاتی، شعر و نثری، ادبی نظریه‌‌ و بدیعی پراکتیکانی بیر آرايا گتیرن ایلقار فهمی ایسه بدیعی فیکرین يئنی اونیورساللاشما جهدی‌نین سجیوی ایفاده‌چیسی کیمی گؤرونور. آمّا بو اونیورسالیزم ایلقارین اؤزللیکله ده ائسه‌یست جهدلرینده بعضاً فورمال تأثیر باغیشلايیر. 
ادبی گنجلیین 90-جی ایللردن بوگونه قدرکی ان عمومی -طبیعی کی، قاچیلماز سوبيئکتیویزمدن خالی اولمايان منظره‌سی تخمیناً بئله‌دیر. 
***

بس، بوگونون گنجلری نَيی نئجه يازیر؟ اوخوياجاغینیز آنتولوگيايا توپلانمیش 70-ه قدر گنجدن سئچمه‌لر بو سوالا عيانی جاوابدیر. 
آنتولوگيالار عادتاً شعر و نثردن عبارت اولور. بو کتاب ایسه ادبی-تنقید، نثر، شعر و درام کیمی 4 بؤلومدن عبارتدیر و عنعنه‌‌دن فرقلی اؤنجه شعر يوخ، ادبی-تنقید وئریلیب. نیيه؟ 
گنجلرین چوخو ادبیاتا شعر و يا نثرله گلیر و بو، يارادیجیلیق ساحه‌‌لری آراسیندا دیسبالانس يارادیر -گؤرورسن کی، گنج شاعر و ناثرلر وار، آمّا تنقیدچیلری يوخدور. حال‌بوکی، هر هانسی ادبی نسلین اير-اسکیگینی ان ياخشی اونلارین ياشیدی اولان تنقیدچی گؤستره بیلر. مثلا، اويغون دؤنملرین ادبیاتی م. حسین، ق. خلیلوو، ي. قارايئو، آ. افندیيئو، ائلچین، ن. پاشايئوا، آ. ممدوو، ن. جاببارلی، آ. حسینوو، و. يوسیفلی، ن. شمسیزاده و دیگرلری‌نین يازیلاریندا ساده‌جه اؤز عکسینی دئيیل، هم ده بو يازیلارلا اؤز بوتؤولويونو تاپیر. بونو نظره آلیب، آنتولوگيايا آنالیتیک يازیلار دا داخل ائتدیک. البته‌‌، بو يازیلار سؤزون جدی آنلامیندا ادبی-تنقید اؤرنکلری اولماقدان داها چوخ، ان ياخشی حالدا اوغورلو قلم مشقلریدیر. لاکین اونلارین بعضیلری، اؤزللیکله ده قیسمت روستمووون پارلاق اوسلوب، آخیجی دیلله يازیلمیش «تریئرین میفولوگیاسی» مقاله‌سینده گله‌جه‌يین جدی صنعت تحلیلچیسینی گؤرمه‌مک ممکون دئيیل. اونون بیر چوخ فیکیرلری‌نین ویکی‌پئدیک معلومات کاراکتری داشیماسی، دنیا رئژیسورلاری‌نین ایدئولوژی يؤندن ان ضررلیسینه دبه اويغون سیمپاتياسی بئله بو قناعته مانع اولمور. 
بونونلا بئله، قیسمته عنوانلاياجاغیم سواللار وار: 
– گؤره‌سن، گنجلری نیيه بلبول يوخ، قارغا، ملک يوخ، شیطان، مجیدی يوخ، تریئر، الله يوخ، دجّال اؤزونه چکیر؟ «الله‌ین رنگلری»نین (مجیدی) «دجّال»دان (تریئر) نَيی پیسدیر کی؟ سئوگی، امید و ایمانی يوخ، نیفرت، امیدسیزلیک و کفرو يايان صنعته بو آشیری وورغونلوق هارداندیر؟ 
– بلکه، يوز ایللر بويو تبلیغ ائدیلدییندن جاذبه‌سینی ایتیرن «آغ کتاب»-ا باخاندا ایندیيه‌جن گیزله‌دیلن «قارا کتاب» گؤزه (سؤزه!) يئنی گؤرونور؟ 
– بلکه، بو ماراق ياساق ائدیلن ميوه‌نین شیرینلییندن ایره‌لی گلیر؟ 
– بلکه، گنجلری اؤزونه چکن تریئرکیمیلری‌نین «سرت»، «آمانسیز»، «گذشت‌سیز»، «بزک-دوزکسیز» حقیقت ادعاسیدیر؟ بَيم، اصل حقیقتین بو ادعانین او اوزونده قالدیغی، بیر آز درینه گئدن کیمی تریئریزمین روحی کورلوقدان دوغان ایللوزیيادان -«قارانلیقدا رقص ائله‌مکدن» باشقا بیر شئي اولمادیغی آيدین دئيیل؟ 
– بلکه، الله‌سیز دنیادا انسان اؤزونو معنوی تضییقدن آزاد حس ائدیر؟ دوغرودانمی، 90-جی ایللرین کاتاکلیزملری او دؤورده اؤز اوشاقلیغینی ياشايان گنجلرین روحوندا بونجا زده‌لنمه‌لره سبب اولوب؟ 
– بلکه، سبب تاریخ يوخ، گله‌جکده‌دیر -روبوتلاشما ائراسی اؤنجه‌سی ادبیاتین قیسمتی روحسوزلوقدور؟ 
اصلینده، حضرتی موسی‌نین قیزیل لؤوحه‌‌سینه يازیلماغا لايیق و هامیسی بیر يئرده 10 سوال! آمّا نه تانری حؤکمو، نه ده فاریسئي قانونو يوخ، ساده‌جه سوال. لاکین مسئله‌‌ بو سواللارلا بیتمیر، ادبیاتین فرقلی ساحه‌‌لرینه ميل ائدن قیسمت، منجه، آشیری انرژی ایتکیسینه يول وئریر. اولسون کی، من اوخومامیشام، آمّا 30 ياشینی آرتیق گئریده قويان بو گنجین هانسیسا ژانردا مؤهور ووردوغو يازیسی يادیما گلمیر. حال‌بوکی، او ایندیيه‌جن بئله بیر يازیيا آرتیق چوخدان امضا آتمالی و استعدادین ایلکین آچیلیشینی (پارتلايیشینی!) گؤسترن بو يازی اونون صنعت وثیقه‌‌سینه چئوریلمه‌لی ايدی. بو يازینی اوخويوب دئمه‌لی ايدین کی، باخ، قیسمت بودور! حتی سو کیمی لطیف بیر شئي بئله عینی نقطه‌‌يه آردیجیل دوشسه، داشی دئشه بیلر. ایللر گئدیر و منجه، قیسمت بو حاقدا دوشونمه‌لیدیر. 
عمومیتله گؤتورنده ایسه او، سون 30 ایلده اوزه چیخانلار آراسیندا حمید و ایلقارلا ياناشی اینتللکتوالیزمه ادعالی اوچ نفردن بیریدیر. هرچند کی، بو اینتللکتین سجیه‌سی ایلقاردا حمیددن، قیسمتده ایسه ایلقاردان فرقلیدیر، اؤزو ده او درجه‌‌ده کی، هر دفعه‌‌ سجیه‌سینی ديَیشدییندن آخیردا گلیب ائرودیسیيايا چئوریلیر (بیزده بیر قايدا اولاراق اینتللکت و ائرودیسیيانی قارشیدیریرلار، حال‌بوکی، بونلار فرقلی شئيلردیر) آمّا بو، قیسمتین سؤزوگئدن مسئله‌‌ده اؤز ياشیدلاری آراسیندا فورپوستا چیخماسینا مانع اولمور. منیم ایندی قیسمت مسئله‌‌سی اوزرینده اؤزل دايانماغیم، اونون تنقیدینه گئنیش يئر آيیرماغیم دا تصادفی اولمايیب، جدی پرسپکتیو وعد ائدن بو ائرودیت گنجین تکجه نقصانلاری يوخ، هم ده امکانلاری ايلا باغلیدیر. هر کسدن ده قابلیتینه گؤره گؤزله‌نیلیر. 
گونئل ائيوازلی‌نین «پوست انسان» مقاله‌سینی بیر مدت اؤنجه «ادبیات قزئتی»نده اوخوموشدوم و آنتولوگيايا محض بو يازینی وئرمه‌سینی اؤزوم اونا تکلیف ائله‌دیم. اینانمیرام کی، ان قاباقجیل آوروپا اؤلکه‌سینده بئله گنج يازارلار آنتولوگياسی دنیا ادب-فلسفی فیکری‌نین بو سون آنلايیشینا دایر يازی ايلا آچیلسین. حال‌بوکی، «پوست انسان» سؤزو ایلک دفعه‌‌ 1999-جو ایلده غرب فلسفه‌سینه گلنده بیزده حتی پوست مدرنیزم مجادیله‌سی بئله باشلامامیشدی. گونئلین پوست انسانا بیرطرفلی (پوزیتیو!) ياناشماسی و اونو ملی‌لشدیرمه (حروفی‌لشدیرمه!) جهدینه باخماياراق، آنلايیشی تانیتماق ایسته‌يی راضیلیق دوغورور. اینانیرام کی، او، بیلگیلرینی گلیشدیرمک شرطی‌له بیر نئچه ایل سونرا اورتايا پوست انسان و اونون ادبیاتدا ایفاده‌سی ايله باغلی يئتکین بیر کتاب قويا بیلر. ذکا و فهمینه گووندییم کئچمیش طلبه‌‌مده بو داخلی امکانی گؤرورم. 
يئری گلمیشکن دئيیم کی، گونئلین -گنج بیر خانیمین فلسفی، اؤزللیکله ده، ائزوتئریک ادبیاتا ماراغی، ي. بلاواتسکايا، م. گئندئل، ياخود ر. گئنونو اوخوماسی منیم اوچون سؤزون ياخشی آنلامیندا گؤزله‌نیلمز اولدو. البته‌‌، بو ماراق ائلخان، حمید، خانمیر، سلیم و ایلقاردا دا وار. آمّا گونئل بو مسئله‌‌ده ياشیدلاری آراسیندا، يقین کی، بیرینجیدیر و آرزو ائدیرم کی، اونون ائزوتئریک و بدیعی فیکری بیر آرايا گتیرمک جهدلری آدینی چکدیکلریمدن داها اوغورلو آلینسین. چونکی تکجه گنج يازارلار آراسیندا يوخ، عموما ادبیاتیمیزدا ائزوتئریک (باطینی!) تعییناتلی امضايا احتیاج وار. 
آمّا بوردا بیر قئيد ائله‌مک زوروندايام و بو، ساده‌جه گونئل يوخ، عموما قلم آداملاریمیزا عایددیر -هر هانسی مسئله‌‌ده تأثیرلندیین قايناقلاری گؤسترمه‌مک. آخی، پوست انسان موضوع‌سويلا باغلی دنیادا، ائله بیزیم اؤزوموزده ده يازانلار وار، اؤزوندن اؤنجه‌کینی يادا سالماق ایسه رسمی پروسئدور، ان آزی اتیکت قايداسیدیر. 
عینی فیکری اؤزونون کیچیک حجملی ائسسه‌لرینده ملی و دنیا ادبی-مدنی فاکتلارینا سؤيکه‌نیب، سؤز، سس و رنگی فوندامنتال ائستئتیک کاتئقوریالار کیمی چؤزمه‌يه چالیشان علمین نوریيه ده عاید ائتمک اولار. 
من بو قئيدلری ائتمه‌يه ده بیلردیم، آمّا هر ایکی گنجی آز-چوخ تانیدیغیمدان امینم کی، اونلار بونو مریفت صاحبینه اويغون آنلايیشلا قارشیلاياجاق. فضولی دئمیشکن، «طریق اهلینه عادتدیر تواضع آشینا گؤرگج». گونئل و علمینی طریق (يول) اهلی سايیر، هله ایلک کؤورک آددیملارینی آتدیقلاری بو يولچولوقدا اونلارا اوغورلار آرزو ائدیرم. آمّا هر ایکیسینه خاطرلاتماق ایسته‌يیرم -چتین يولا گیرمیسیز، بیر آز دا درینه گئتسز، ایسته‌سه‌نیز بئله گئری دؤنه بیلمه‌يه‌جکسیز. اوردان گئریيه يول اولمور. 
نسیمی حاقیندا ليلا اسدوللايئوانین علمی-کوتلوی، شهلا آصلانین پوبلیسیست اوسلوبداکی يازیلاری گنجلرین آکتواللیق دويغوسوندان خبر وئریر. آخی، رئسپوبلیکا پریزیدنتی جناب الهام علی‌یئو 2019-و نسیمی ایلی اعلان ائدیب! آرزو ائدیرم کی، گنجلرین داهی شاعره ماراغی ساده‌جه گونون طلبیندن (دبیندن!) دوغمايیب، آردیجیل سجیه داشیسین و گله‌جکده ده داوام ائتسین. 
تورال آدی‌شیرینین اؤز هم مکانی ب. واهابزاده‌نین، گولنار سمانین ایسه اؤز همزامانی روسلان دوست علی‌نین شعرلری حاقدا يازیلاری گنج آراشدیرماچیلارین سووئت دؤنمی کلاسیکلری و اؤز ياشیدلارینا ياناشماسی کیمی ماراقلیدیر. شعر چابالاری دا گؤسترن تورالین مقاله‌سی گؤستریر کی، يوکسک ضیالی ائتیکاسی ايلا سئچیلن بو گنج گله‌جک ادبی کاريئراسینی عموما تنقیده ده باغلايا بیلر و بلکه ده، بو داها ياخشی اولار. بو هم ده اونا گؤره لازیمدیر کی، سون ایللر تنقیده گلنلرین چوخو خانیملاردیر: ب. علی‌بيلی، ای. موسايئوا، ن. جاببارلی، ائ. آکیمووا، م. واحید… نهايت، گولنارین اؤزو. 
گولنار ادبیات اینستیتوتونون دوکتورانتی، ایکی مونوقرافيانین مؤلفیدیر (اونلاردان بیری حتی آذربایجانین سرحدلریندن کناردا ایشیق اوزو گؤروب) آنتولوگيايا وئردیی مقاله‌سیندن ده گؤرونور کی، پئشه‌کار تنقیده ادعالیدیر. آمّا بیر چوخ تنقیدچیلر کیمی اونون دا يازیسیندا ماراقلی اینجله‌مه‌لرله ياناشی عمومیلشدیرمه گؤرمه‌دیم. او، روسلانین شعرلرینی میصراع-میصراع آنالیز ائدیر، آمّا بو استعدادلی شاعر حاقیندا سنتز آپارمیر. ائله بیل کی، آوتوماتی سؤکوب، ائله‌جه آلت-اوست قويورسان. حال‌بوکی، مقصد اونو ساده‌جه سؤکمک يوخ، اؤيرنمک و سازلاماق، سونرا يیغاراق، داها پئشه‌کار آتش آچماقدیر. 
(ardı var – آردی وار)

Çevirəni: ( ائلیار پولاد ) ELYAR POLAD

Müəllif: ( اسد جهانگیر ) ESAD CAHANGİR

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

“TÜRK” KƏLMƏSİ HAQQINDA

Türkler binlerce yıldan beri tarih sahnesinde yer almaktadır. Mark Sykes’ın ‘Eğer kendilerini tanımış olsaydınız Türklere hayran olurdunuz!’ dediği Türklerin kimler olduğunu öğrenmek için yapılan çalışmalar bizleri ilk önce Türk kelimesi köken olarak nereden geliyor sorusunun cevabını bulmaya yönlendirmektedir.

Günümüzde, “Türkiye Cumhuriyeti’nin yurttaşı olan, onun sınırları içinde yaşayan halk ve bu halktan olan kimse” olarak tanımlanan ‘Türk’ kelimesi daha kapsamlı bir başka ifade ile “Asya’da ve Doğu Avrupa’da yaşayan Türkçe’nin çeşitli lehçelerini konuşan soy ve bu soydan olan kimse” olarak tanımlanmaktadır. Tarihi, insanlık tarihi ile neredeyse eş değer olan Türklerin isim olarak kökenini incelediğimizde bu ve benzeri tanımların yetersiz olduğu aşikârdır.

Türk adı nereden geliyor sorusuna cevap bulmak için yapılan araştırmalar sonrası çeşitli görüşler beyan edilmiştir. Bu husus üzerine araştırmalar yapan uzmanların bir kısmı Türk kelimesine ilk olarak M.Ö. 14. yy’da ‘Tik’ veya ‘Tikler’ olarak rastlanıldığını ileri sürerken, bir kısmı da M.Ö. 14. yy’dan daha öncesinde de rastlanıldığı görüşünü ileri sürmektedir.

Türklerin eski dönemlerine ait bilgilere çoğunlukla Çin kaynaklarında rastlamaktayız. Çinli tarihçiler, bu kaynaklarda M.Ö. 2000-1000 yılları arasında Türk hükümdarlarından söz edildiğini ihbar etmektedirler. Lâkin Türk hükümdarlarının ve devletlerinin adının bu kaynaklarda Çince yazılmasından mütevellit Türkçe karşılıkları tam olarak bilinmemektedir.

Çin’e ait olan Sui-Şu kaynağında Tu-kuie (Türk) miğfer olarak yorumlanmakta, Türklerin yaşadıkları ülkedeki miğfer biçiminde olan dağla ilgili olarak adlandırıldıkları ifade edilmektedir. Bazı İslam kaynaklarında ise ses benzeşmesine dayanarak ‘terk’ şeklinde yorumlanmakta ve Kaf Dağı’nın ardına terk edilmiş bir kavim olarak belirtilmektedir.

Türk kavramı tarih sahnesinde ilk olarak M.S. 6. yy’da Gök-Türk Devleti’nin kurulması ile yer almıştır. Yani bu kavramı ilk kez kullanan Göktürk İmparatorluğu olmuştur. Orhun Abidelerinde ise daha çok Türük olarak yer alan bu kavram, ilerleyen zamanlarda Devlet adından çıkıp Türk Milletini ifade etmek için kullanılmaya başlanmıştır.

Göktürk yazıtlarında yer alan ‘Türk Budun’ ifadesi Türk soyuna sahip olan tüm boyları kapsayan ‘Türk Milleti’ anlamındadır. M.S. 1. yy’da Pomponius Mela ve 2. yy’da Plinius, Azak Denizi kıyısında yaşayan Turcae/Tyrcae isimli kavimden söz etmekteler. Bunun Çin kaynaklarına göre M.S. 540 dolaylarında Gök-Türk Devleti’ni kuran Türklerle aynı kavim olması, ihtimal dâhilinde tutulmaktadır.

Çin İmparatoru, M.S. 585 yılında Gök-Türk Kağanı İşbora’ya gönderdiği bir mektupta ‘Büyük Türk Kağanı’ hitabını kullanmış, İşbora’dan aldığı cevap mektubunda ise ‘Türk milletinin Tanrı tarafından kuruluşundan bu yana 30 yıl geçti.’ ifadesi ile karşılaşmıştır. Bu durum ile Türk adını resmileştiren tarihi olaylardan biri vuku bulmuştur.

420’li yıllardaki bir Pers metninde Türk kelimesi ‘Altaylı(Ceyhun ötesi Turanlı)’ kavimlerini tanımlamak üzere kullanılmıştır. Buna ek olarak 515 yılında ‘Türk-Hun(Kudretli Hun)’ tabirinin de geçtiği bilinmektedir. Ayrıca İran kaynaklarında Türk kelimesinin karşılığı olarak ‘güzel insan’ ifadesinin kullanıldığı belirtilmektedir.

Çin kaynakları ve tarihçilerinin yanı sıra Türk kelimesinin etimolojik olarak incelenmesinde çeşitli çalışmalar yapmış, bu çalışmaları farklı alanlardaki eserlere ve demeçlere sirayet ettirmiş nice isim bulunmaktadır. Bunlardan bazıları Türk kelimesini ‘güç – kuvvet’ olarak nitelendiren ünlü Alman Türkolog Albert Von Le Coq ve bu görüşü benimseyen W. Thomsen ile Gyula Nemeth’dir.

9. yy’da Kaşgarlı Mahmud “Tanrı onlara Türk adını verdi ve onları yeryüzüne hâkim kıldı.” ifadesi ile Türk adının ‘gençlik, kuvvet, kudret ve olgunluk çağı’ demek olduğunu ihbar etmiştir. 19. yy’da yazdığı eserlerinde Arminius Vambery, Türk kelimesinin türe fiilinden –k ekiyle ‘türemiş’ olduğu görüşündedir. L. Bazin ise bu görüşü kabul ederek Vambery’e katılan isimlerden biri olmakla beraber kelimenin ‘güç- kuvvet’ anlamı taşıdığını da beyan edip diğer dil bilimcileri desteklemiştir.

Bunun yanı sıra Kaşgarlı Mahmud’dan esinlenerek Törük – Türük – Türk biçiminde değişime uğrayan kelimenin anlam olarak da ‘türemiş, gelişmiş ve gelişip olgunlaşmış’ şeklinde geliştiği görüşünü de benimsemiştir. Bir başka önemli isimlerden Ziya Gökalp ise töre-türe kelimesinden –k ekiyle yapılmış ve ‘töreli, nizamlı ve yasa ile düzenlenmiş kavim’ anlamına gelen bir ad olduğu görüşünü ileri sürmüştür.

Yukarıda da ifade ettiğimiz gibi günümüzde Türk kelimesi güç ve kuvvet kelimeleri ile izahlandırılmaktadır. Bugün Türk kelimesinin ‘güçlü – kuvvetli’ anlamına geldiği neredeyse bütün tarihçiler ve dil bilimcileri tarafından kabul görmektedir.

Mənbə: www.yenicag.info

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Zaur Ustac – 18 – ci yazı

“AŞUQQA” –BİR SÖZÜN İŞIĞINDA 
(ON SƏKKİZİNCİ YAZI)
Salam olsun, çox dəyərli oxucum. Bütün düya xalqlarının dillərindəki, kəlmələrin sayı qədər uca Yaradana şükürlər olsun ki, yeni bir görüş qismətimiz oldu. Bu gün Ana dili günüdür. Söhbətə başlamazdan əvvəl bütün səmimiyyətimlə etiraf etmək istəyirəm ki, bu coğrafiyada doğulduğuma, belə şirin, axıcı, elastik, olduqca zəngin və qədim bir dilin təbii daşıyicısı olduğuma görə qürur duyur və hər dəfə dilimizdəki səslərə uyğun işarələr (hərflər), kəlmələr barədə düşünəndə (ON BİRİNCİ YAZI “SÖZLƏR VƏ HƏRFLƏR” daha ətraflı burada: SÖZLƏR VƏ HƏRFLƏR – Zaur Ustac ) ulu əcdadlarımızla fəxr edir, hər bir işarə (hərf), söz (kəlmə) üçün ilk öncə onlara təşəkkür, sonra isə uca Yaradana şükürü-səna göndərirəm. Doğma ana dilimi təşkil edən hər bir söz mənim üçün çox dəyərli və olduqca qiymətlidir. Dilimdəki hər kəlmə evimin divarındakı bir daş kimidir mənim üçün… Xüsusi ilə köhnəlmiş sayılan, indi elə də yayğın şəkildə işlənməyən sözləri özümə daha doğma bilir, ya onların mənə ehtiyacı olduğunu, ya da mənim onlara möhtac olduğumu həmişə özlüyümdə hiss edirəm… Adətən belə sözləri qeyri-iradi işlədir sonra haqqında araşdırma aparıram. Belə sözlərdən biri də “AŞUQQA” sözüdür. Bu sözü mən bir dəfə “BİLSİN” şeirində “aşuqqalar düzü bilsin” şəklində işlətmişəm və o şeirin yer aldığı kitabda bu kəlmə barədə qısa məlumat vermişəm. Lakin, müxtəlif yaş təbəqələrindən olan, olduqca müxtəlif peşə sahiblərinin bu söz barədə o qədər sualları olmuşdur ki, bir daha bu barədə belə bir gündə daha geniş və anlaşılan şəkildə yazmağı özümə borc bildim… Bəli dilimizdəki hər bir kəlmə evimizin divarındakı öz yeri və funksiyası olan vacib bir daş kimidir, sözsüz ki, bu daşların bir-bir düşməsinə heç kim razı olmaz… Beləliklə bir daha qeyd etmək istəyirəm ki, “AŞUQQA” sözü çox qədim, bizim ana dilimizə məxsus sözdür. Mən bu sözü ilk dəfə lap kiçik yaşlarımda (yazıb-oxumağı bacarmadığım vaxtlarda) Qrabağda; Ağdam rayonu, Yusifcanlı kəndində eşitmişəm. Bu sözü xüsusi ilə yaşlı qadınlar, “səhv düşmüş”, “çaşmış”, bəzən də “naxələf”, “anlamaz” mənasına gələn vəziyyətlərdə işlədirdilər. Belə yaşlı qadınların bu sözü Rus dilindəki “ошибка” sözünün təhrif olumuş forması kimi işlədirlərmiş fikri heç bir əsasla qəbul edilə bilməz. Ancaq, əlbətdə tamamilə əksini fərziyə etmək mümkündür. Bu arada onu da qeyd etməyi özümə borc bilirəm ki, (tam aydınlıq hasil olması üçün) mən təbii daşıyıcısı olduğum dili öyrəndiyim insanlar – əcdadlarım Şam, Ərdəbil, Göyçə, Sivas aralığı qədər ərazilərdə, xanlıqlar vaxtı təxminən Qaradağ, Qarabağ, İrəvan xanlıqları sərhədlərində yaşamışlar. Haqqında söhbət açdığımız “AŞUQQA” sözü bizim ana dilimizə məxsus qədim sözdür. İşlənmə arealı Şərqi Türküstandan fakt Qarabağa qədər olduqca geniş bir ərazidir. Demək olar ki, bütün Türk xalqlarının danışığında rast gəlmək mümkündür. Rus dilinə də çox güman ki, Orta Asiyada yaşayan Türk xalqlarının dilindən keçib. Yəqin ki, dəfələrlə qonşularına qarşı anlaşılmaz hərəkətlər, naxələflik etdiklərinə, tez-tez çaşıb, yollarını azdıqlarına görə çox eşitmiş və hal-hazırda dillərində işlətdikləri “ошибка” formasında və ya başqa, bizim indi bilmədiyimiz bu sözə keçid ola biləcək hər hansı bir təhrif olunmuş ilkin formada dillərinə qəbul etmişlər. “AŞUQQA” sözünün bu gün, bizim yaşadığımız dövrdə ifadə etdiyi anlam, “səhv”, “səhv düşmüş”, “çaşmış”, “anlamaz”, “naxələf”, “namərd”, “yolunu azmış” və digər buna oxşar hal və vəziyyətlərdən ibarətdir. Əlbətdə, “AŞUQQA” sözü təmsili, misal olaraq seçilmiş bir sözdür. Dəyərini bilməli olduğumuz olduqca qədim və zəngin dilimizdə o qədər belə sözlər, kəlmələr vardır ki, … Gəlin ana dilimizi öyrənək, qoruyaq və heç olmasa bizə gəlib çatmış şəkildə gələcək nəsillərə ötürməyə çalışaq, bunu nə qədər bacaracağıq onu zaman göstərəcək… Sona qədər həmsöhbət olduğunuza görə təşəkkür edir, yeni-yeni görüşlər üçün uca Yaradandan möhlət istəyirəm. Sağ olun. Var olun.

21.02.2019. Bakı.

QEYD:

Bu yazı müxtələf saytlarda yayımlanmaqla bərabər müəllifin “YARADANLA BAŞ-BAŞA” və “QƏLƏMDAR” adlı kitablarında müstəqil məqalə kimi yer almışdır.

Müəllif: Zaur Ustac

© Zaur USTAC,2019. Bakı.

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Zaur Ustac – 16 – cı yazı

BİR KİTABA YÜKLƏNMİŞ MİN FİKİR

                                VƏ YA

     TƏRANƏ MƏMMƏDİN “TOR” – U

ON ALTINCI YAZI

Salam olsun, dəyərli oxucum. Uca Yaradana dünyadakı kəlmələrin sayı qədər şükürlər olsun ki, yenidən sizlərlə görüşmək nəsibimiz oldu. Sözün həqiqi mənasında nə xoş halımıza…

Öncə onu qeyd etmək istəyirəm ki, bu yazını sayca on beşinci olan “Yazarlar və yazılar” məqaləsinin əlavəsi və ya tamamlayıcı bir hissəsi kimi də qəbul etmək olar. Həmin yazıda ümumi şəkildə və daha qlobal səpkidə romançılıqdan söhbət getdiyindən oxucunun fikrini dolaşdırmamaq məqsədi ilə bu yolu seçdim. Onu da əlavə edim ki, bundan bir sonrakı, yəni “Hərb mövzulu yazılar” adlı on yeddinci yazı ilə bu məsələ tamamlanır. Ümumiyyətlə, bu yazılar nədən yaranır? Yazmaq bir ehtiyacdır, vəssalam. Mühit, məqam və ya hər hansı bir an yazını sifariş edir və yazar da acizanə şəkildə qələmi əlinə götürüb yazmağa başlayır. Tam səmimi olaraq bildirmək istəyirəm ki, belə bir mövzuda yazı yazmaq istəyi hələ ötən əsrin 90-cı illərindən rəhmətlik Ziya Bünyadovun, tanınmış yazarlarımız Elçinin, Anarın yazdığı əsərlərlə tanış olduğum vaxtlardan yaranamışdı. Çox sonralar İlahinin qisməti Əhmədbəy Ağaoğlu haqqında Ülviyyə Hüseynlinin mükəmməl bir yazısı ilə tanış oldum və bu fikrim bir az da qüvvətləndi. Hamımızın yaxşı tanıdığı Elxan Elatlının şeir kitabı düşdü əlimə (şəxsi kitabxanamda Elxan Elatlının üç şeir kitabı var), oxudum valeh oldum. Eyni zamanda, artıq nə vaxtsa belə bir yazını mütləq yazacağımı özüm üçün dəqiqləşdirdim. Texniki istiqamətdə təhsil almış daha iki tanınmış şairimizin adını çəkməklə bu sözə qüvvət məsələsini yekunlaşdırmaq istəyirəm. Onlardan biri dəyərli şairimiz Abdulla Cəfər, digəri isə doğum günü də bu günlərə təsadüf edən milyonların sevimlisi, nəğməkar şair Vahid Əzizdir. 23 noyabr Vahid müəllimin ad günüdür, bu gün münasibəti ilə sevimli şairimizi təbrik edir, Uca Yaradandan ona uzun ömür, cansağlığı arzu edirik. Var olun, yazın, yaradın, dəyərli insan…

Nəhayət, Təranə Məmmədin “Tor” kitabı, bu kitabdakı eyni adlı povesti və digər fərqli problemlərdən bəhs edən oxşar motivli hekayələri ilə tanış olduqdan sonra yazı yarandı. Sual ola bilər ki, yuxarıda sadalanan müxtəlif tanınmış və o qədər də tanınmayan imzaların söhbətə nə dəxli… Bu kiçik yazıda iki məsələ; mükəmməl (standat və ya standarta yaxın) nümunələr və ədəbiyyatçı olmayan yazarların yaradıcılığındakı fərqli məqamlar üzərindən fikir yürüdərək “Tor” haqqında söhbət açacaq, bir kitaba yüklənmiş min fikrin mində birinə aydınlıq gətirməyə çalışacağıq. Yuxarıda sadaladığım əsaslarla, müasirlərimiz olan, özlərini ədəbiyyat sahəsində görən, görmək istəyən gənclərə faydası ola bilər – düşüncəsi ilə bu sətirləri qələmə alıram.

“Yazarlar və yazılar” yazısındakı fikri davam və inkişaf etdirərək bildirmək istəyirəm ki, insan hansı sahədə çalışırsa çalışsın (müəllim, həkim, mühəndis və s.), təbiətin, yaranışın, həyatın bir parçası olduğunu unutmamalıdır. Yaratdıqları ətrafa zərər vermədən onun özünə, inkişafına, rifahına xidmət etməlidir. Konkret yazarların, ədəbiyyatın probleminə gəlincə, yazar adı yaradıcılıq olan işlə elə məşğul olmalıdır ki, sözün əsl mənasında izi qalsın. Öz izi. Başqasının etdiyinin surətini çıxartmasın, özü nəsə yaratsın… Yəni, yazılan yazı zaman ötdükdən sonra dəyərini itirməsin, əksinə, dəyər qazansın, daha da əhəmiyyətli olsun. Nəzərinizə çatdırmaq istəyirəm ki, müəllifin kimliyindən asılı olmayaraq qələmdən çıxan yazı artıq özü-özlüyündə müəyyən bir ədəbi hadisədir. Bu o deməkdir ki, indi yazılanları yüz il sonra oxuyanlar bizim indiki həyat tərzimizdən, başımıza gələnlərdən az-çox səhih məlumatlar ala bilsinlər. Bugünkü yazı o informasiyanı daşımırsa, onun bir adı var – cəfəngiyyat… Məni bağışlayın, ədəbiyyatdan çox uzaq cəfəngiyyat… “Yazarlar və yazılar” yazısındakı fikrimi bir daha qabardaraq, altını cızaraq, vurğulamaq istəyirəm ki, insanlığa, onun ikişaf tarixinə xidmət etməyən istənilən yazılı nümunə müəllifinin kimliyindən asılı olmayaraq sadəcə kağız yığınıdır, vəssalam. Bu işdə deyərdim ki, ixtisaca filoloq olmayanların bəxti daha çox gətirib. Bu, əslində təbii və məntiqi nəticədir. Çünki onlar ədəbiyyatçı olmadığına, qayda-qanunlara o qədər də dərindən bələd olmadıqlarına görə yaratdıqları istər-istəməz orijinal, özünəməxsus alınır. Filoloji təhsil alanların məntiqi olaraq quruluş-struktur baxımından demək olar ki, həmən-həmən bir-birlərini təkrarlamasının əksinə olaraq, dəqiq elimlər sahəsində təhsil alanlar və ya hansısa yüksək dəqiqlik tələb edən sahədə çalışanların yaratdığı yaradıcılıq nümunələri sistemliliyi, yığcamlılığı, əhatəliliyi, tamlığı, bitkinliyi və özünəməxsusluğu ilə seçilir. Bu qeydlər heç də bütün ədəbiyyatçı yazarların yaratıqlarına aid deyil, nisbi və ümumi xarakter daşıyır. Belə geniş bir girişdən sonra həyatda olan bütün mövcudatın nisbiliyini də nəzərə alaraq yazının məqsədini açıqlamaq istəyirəm. Xüsusi ilə sözüm əlində qələm olanlara aiddir. Bu məsələ məni həmişə narahat edir və şeirlərdə də ara-sıra, yeri gəldikcə toxunuram.

Məsələn, “Söz müqəddəsdir”, “Vurğuna”, “Olub” şeirləri ünvanlı şəkildə, sırf bu məqsədlə qələmə alınmışdır. Yazımızın məqsədi Təranə Məmməd və onun yazmış oduğu “Tor” kitabı timsalında belə bir nümunənin olduğunu xatırlatmaqdır. Bu təqdimat özü-özlüyündə əgər heç bir təsir və mənafe olmasa, müasir dövrümüzdə də həcmindən asılı olmayaraq mükəmməl sənət əsəri yaratmağın mümkünlüyünü ortaya qoyur və varlığını nəzərimizə çatdırır. Haqlı sual oluna bilər, niyə Təranə Məmməd? Nə üçün “Tor”? Cavabı isə hələ girişdə sadaladığım məqamlar və məlumatın son dərəcə yeni – çağdaş olmasıdır. Ən yeni nümunə üzərindən yazarlarımızın yazılarına bir baxış deyək adına…

Qəhrəmanımızın nümunəsinə keçməzdən əvvəl söhbətimizin daha anlaşıqlı olması, yəni mənim qeydlərimin əsası və sizin mətləbə daha yaxın olmanızı təmin edəcəyinə inandığım üçün kiçicik bir ümumi məlumatlandırmaya ehtiyac duydum.

Beləliklə, tanınmış yazar Təranə Məmməd haqqında QISA ARAYIŞ:

Təranə Məmməd (Əliyeva Təranə Məmməd qızı) 1 iyun 1956-cı ildə anadan olub. Bakı Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsini bitirib. 1981-1990-cı illərdə Azərbaycan Dillər Universitetinin nəzdində fəaliyyət göstərən kurslarda və eyni zamanda Bakı Dövlət Universitetində ərəb dilini tədris edib. Bir müddət Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti yanında Mətbuatda Dövlət Sirlərini Mühafizə Edən Baş İdarədə redaktor işləyib. Sonralar isə Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyində məsul vəzifədə çalışıb. Hal-hazırda ehtiyatda olan Polkovnik-leytenantdır. “Payızda bahar”, “Gözlərdən öpüb ayrılın”, “Etiraf, Priznanie” adlı şeir və nəsr kitablarının müəllifidir. Haqqında söz etdirən “Tor” kitabı müəllifin sayca dördüncü kitabıdır.

Müəllifin sayca dördüncü kitabı olan “Tor”a biz də məhz dörd tərəfdən yaxınlaşıb, fikrimizi dörd baxş bucağından gördüyümüz, dörd aspektdən əsaslandırmağa çalışacağıq. Həmin dörd meyar aşağıdakılardan ibarətdir:

– Kitabın dili,

– Struktur – quru luşu,

– Mövzu aktuallığı,

– Əhatəliliyi.

Yazının dili bütün dövürlərdə aktual problem olsa da, xüsusi ilə son zamanlar qloballaşma adı altında baş verənlər və eləcə də dövlət başçısı səviyyəsində ana dilimizə olan qayğının fonunda bir daha xüsusi əhəmiyyət kəsb edən qabarıq məsələ kimi ortaya çıxır. Bu məsələdə Təranə xanımın yazdıqları nümunə göstərə bilinəcək səviyyədə tam, bitkin əsərlərdir. Təranə Məmmədin əsərlərinin dilindən yazarkən, nədənsə, qeyri-iradi azyaşlı oğluna siqareti tərgitmək üçün onu əvvəlcədən müxtəlif bahalı siqaretlər alıb dolduraraq hazırladığı otağa həbs edib, – “di, nə qədər çəkirsən, çək” – deyən atanın misalı yadıma düşür. Təranə xanım dörd fərqli dildə eyni səviyyədə yaradıcılıq imkanlarına malik olmasına baxmayaraq, onun bir dildə, yazdığı digərinə qarışmır. Yazılarının dili ümumi qəbul olunmuş formada, məsələn, bütün dövürlərin dahi yazarı ünvanının tək daşıyıcısı L.Tolstoyun başqa dillərdəki frazalara əsərlərində yer ayırdığı şəkildə istifadə etməsini nəzərə almasaq, olduqca təmiz, səlis və aydındır.

Əsərlərin quruluşu, olduqca yığcam, sanki, gözəgörünməz bir struktur sxem üzərinə yığılmış ayrı-ayrı, biri digərinə vəhdət üçün mütləq möhtac olan pazl hissəcikləri toplusu kimidir. Qısa və konkretdir. Bu baxımdan, kitabdakı hekayələr hər biri özü-özlüyündə bir povestin, povest isə əslində həcmli bir romanın yüklülüyünü daşıyır. Təranə xanım adi görünən bir məişət problemi üzərinə qurulmuş təhkiyəni ani bir xatırlama və ya sualla illər öncə baş vermiş əhəmiyyətli hadisənin üzərinə yönəldib, bu mühüm məsələ barəsində bir-iki cümlə ilə oxucuya elə müfəssəl məlumat yüklü informasıya ötürür ki, bu sadəcə qibtə ediləcək hal, onun illərin gərgin əməyinə söykənən, hər ötən saniyənin olduqca qiymətli olduğu, sözün anında fiksasiya etmək bacarığının mühüm olub, həyati əhəmiyyət kəsb etdiyi fəaliyyətindən, iş təcrübəsindən qaynaqlanır. Uzun illər əmək fəaliyyəti nəticəsində qazandığı sistemlilik, yığcamlılıq, dəqiqlik, bütövlük kimi xarakter xüsusiyyətləri hər sözdən, hər cümlədən, hər bir fikirdən boylanır və görünür.

Yazdıqlarının demək olar ki, hamısı həmən-həmən aktual mövzuları əhatə edir. Söhbətin, hekayətin zaman və məkan olaraq hardan başlayıb, harada bitməsindən, məzmunundan asılı olmayaraq hal-hazırda bir vətəndaş kimi hər birimizi narahat edən Qarabağ problemi, qaçqın və köçkünlərimizin vəziyyəti, Xocalı faciəsi, Aprel döyüşləri, gənclərin və gənc ailələrin problemləri, ölkəmizdə baş verən dəyişikliklər, fasiləsiz inkişaf, quruculuq işləri və başqa digər mühüm əhəmiyyətli hadisələr onun yazdıqlarının əsasını, canını, ruhunu, şah damarını təşkil edir.
Elə yuxarıda sadaladıqlarımız keyfiyyətlər Təranə Məmməd yaradıcılığının zənginliyini, rəngarəngliyini, əhəmiyyətini gözlər önünə sərməyə kifayət edir. Ancaq bunlar hələ hamısı deyil… Həcmindən asılı olmayaraq, Təranə xanımın yazdıqları əhatəliliyi baxımından da çox seçilir. Hər bir bədii səhnənin təsviri, obrazın canlandırılması zamanı xüsusi bir musiqi duyumu, rəssam peşəkarlığı sezilir onun yaratdıqlarında… Özünəməxsus, orijinal bir təhkiyyə üslubuna malik olan Təranə Məmməd, məsələn, adi bir uşaq bağçasındakı tərbiyəçi ilə uşağın arasındakı dialoq zamanı ölkəmizin tarixində baş vermiş istənilən məsələni çox asanlıqla ortaya çıxarıb, əhatəli şəkildə oxucusuna təqdim etməyi bacarır və hekayət bitdikdən sonra oxucuda heç bir cavabsız sual, yarımçıq məsələ qalmır. Təranə xanımın yaratdığı obrazların prototipləri Şəhidlər Xiyabanında uyuyan şəhidlərimizdən tutmuş, hal-hazırda bizimlə birlikdə gündəlik yaşam mücadiləsi verən müxtəlif zümrələrə aid uşaqlar, yeniyetmələr, gənclər, yaşlılar, xəyalları yarım qalmış övladlar, dünyaları yıxılmış valideynlər, tələbələr, fəhlələr, iş adamları, qazilərimiz, torpaq-yurd həsrəti ilə yaşayan qaçqın-köçkünlərimiz kimi müasirlərimizdir.

“Yazarlar və yazılar” məqaləsindəki yazarların bütün dövrlərdə aktual olan iki sevimli mövzusu var, – “müharibə və məhəbbət” fikrinə qayıdaraq qeyd etmək istəyirəm ki, Təranə Məmməd bu iki mövzunu çox ustalıqla birləşdirib, söz israfçılığına yol vermədən hər güllənin həyati əhəmiyyət kəsb etdiyi xüsusi əməliyyatda olan kəşfiyyatçı əsgər dəqiqliyi ilə bütün məsələlərin öhdəsindən böyük məharətlə gələrək, misilsiz, xüsusi ilə gələcək nəsillər üçün, eyni zamanda müasirlərimiz olub, ancaq dünyadan xəbərsiz yaşayanlar üçün gözəl nümunələr yaradır. Bizə qalan onları əldə edib oxumaqdır.

Sonda bir haşiyəyə çıxmaq istəyirəm. Bu fikri sizə çatdırmazdan əvvəl yenə də bütün mövcudatın nisbiliyi məsələsini unutmadığımı və bunu xatırlayaraq, “Yazarlar və yazılar” məqaləsindəki fikirlərimin davamı olaraq, bildirmək istəyirəm ki, necə ki, müasir romançılar üçün müəllifi mübahisəli olsa da, əsl Azərbaycan Ədəbiyyatı incisi hesab etdiyim “Əli və Nino” bütün meyarlara cavab verən roman standartı ola bilər, eləcə də Təranə Məmmədin “Tor” povesti bu janrda özünü sınamaq istəyənlər üçün nümunə sayıla biləcək bir əsərdir. Daha bir misalla söhbətimi yekunlaşdırmaq istəyirəm, bu gün 20-25 yaşı olan gənclər çox hörmətli yazarımız Anar müəllimin “Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi”, “Dantenin yubileyi” (bu əsərləri ona görə misal çəkirəm ki, əminəm, bu yazını oxuyanlar mütləq o əsərlərlə də tanışdır…) və digər ötən əsrin ortalarında, sonlarına doğru, yaratığı mükəmməl nümunələr vasitəsi ilə həmin dövrün olduqca müxtəlif, demək olar ki, həmin dövr cəmiyyətini təşkil edən bütün zümrələrin nümayəndələrini sosial və mədəni cəhətdən tanıyır, insanların düşüncə və həyat tərzin, yaşam səviyyəsin, öyrənir, ümumilikdə hadisələrin cərəyan etdiyi zaman kəsiyi və məkan haqqında vacib məlumatlar əldə edirsə, gələcək nəsillər də Təranə Məmmədin yazdıqları əsasında bizim indi yaşadıqlarımız barəsində mühüm olan informasiyaları əldə edə biləcəklər. Yazar üçün bundan böyük xoşbəxtlik, səadət ola bilərmi? Bütün yuxarıda sadaladıqlarıma istinadən bəyan edirəm ki, hər bir qələm sahibinin ümdə vəzifəsi, həyatda var olma səbəbi, onun heç bir sapmaya yol vermədən yerinə yetirməli olduğu missiya, məhz elə bundan ibarətdir. Təranə xanım bu vəzifənin öhdəsindən layiqincə gələn yazarlarımızdan biridir. Bu münasibətlə onu təbrik edir yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzu edirik. Xeyirli-uğurlu olsun, Təranə xanım. Yolunuz açıq olsun…

Sona qədər həmsöhbət olduğunuz üçün təşəkkürümü bildirir, Uca Yaradandan hamınıza uzun ömür, cansağlığı, ailə səadəti arzu edirəm. Yeni-yeni görüşlərədək. Var olasız. Uğurlarınız bol olsun.

21.11.2018 – Bakı.

QEYD:

Bu yazı müxtələf saytlarda yayımlanmaqla bərabər müəllifin “YARADANLA BAŞ-BAŞA” və “QƏLƏMDAR” adlı kitablarında müstəqil məqalə kimi yer almışdır.

Bundan əlavə “TƏZADLAR” qəzetinin N:41 (2181) 27 noyabr 2018 – ci il sayında dərc olumuşdur.

Müəllif: Zaur Ustac

© Zaur USTAC,2019. Bakı.

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru