Sona Amal ayın yazarı seçildi

Sona Amal (Teymurbeyli) Noyab ayının yazarı seçildi:

Sona Amal yazarlar.az saytının kənar müdaxilələr qeyri-mümkün olan və nəticələri tam şəffaf şəkildə sayıtın “ən çox oxunanlar” bölümündə əks olunan avtomatık sayğacının göstəricilərinə əsasən 2019 – cu il noyabr ayının ən çox oxunanı olaraq, “AYIN YAZARI” elan olunmuşdur.

FOTO SƏNƏD: FOTO ARXİV

YAZARLAR.AZ

Əliqulu Qəmküsar

ƏDƏBİYYAT

Bir hökumət tazə çıxmış, ismi Azərbaycan,

Şəkli cümhuri, idarə üzvü yeksər bəylə xan.

Heç görübsüzmü ki, olsun kəlləyə qurtdan çoban?

Bir nəfər xalis rəiyyət kabinədə yoxdur, inan,

Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman!

<<<<<<< Əliqulu ———— Qəmküsar >>>>>>>

Hər şəhərdə xandır, əyandır keçib iş başına,

Hər cəhətdən üz görür öz qövmu, öz qardaşına.

Get dolan kənd-kəsəyi, bax bir axan göz yaşına,

Hər tərəfdə kamirandır bəy, əkinçi bağrı qan.

Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman!

<<<<<<< Əliqulu ———— Qəmküsar >>>>>>>

Get Qazaxdan keç, Tovuzdan keç, özün ver Gəncəyə,

Gör necə vermiş rəiyyət bəylə pəncə-pəncəyə,

Kəndliyə, rəncbərlərə bax bir olan işkəncəyə.

Bax nə cür bu zülmdən qan ağlayırlar hər zaman,

Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman!

<<<<<<< Əliqulu ———— Qəmküsar >>>>>>>

Nəql edim bir-bir sənə mən hər yerin əhvalını,

Kəndlinin, rəncbər, əkinçi, fəhlənin bil halını,

Bax, düşün, gör onların idbarını, iqbalını,

Qalma qəflət uyqusunda, dur, gözün aç, bir oyan!

Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman!

<<<<<<< Əliqulu ———— Qəmküsar >>>>>>>

Xoylu xan bir müddət etdi tək idarə milləti,

Kabinə təşkil eylədi, hər yerdə çıxdı şöhrəti,

Çünki böhran oldu, dəyişdi vizarət heyəti,

Hər tərəfdən toplanıb məbus açıldı parlaman,

Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman!

<<<<<<< Əliqulu ———— Qəmküsar >>>>>>>

Bəh, nə məbuslar ki, tanrı bədnəzərdən saxlasın,

Qıymasın canlarına, hər şur-şərdən saxlasın,

Qəlblərin sinsitməsin, qəmdən, kədərdən saxlasın,

Çünki millət onlara mərhuni-minnətdir hər an,

Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman!

<<<<<<< Əliqulu ———— Qəmküsar >>>>>>>

Var o cür məbus əsla anlamaz bəsət nədir,

Parlaman nə, üzv nə, bu vəz, bu halət nədir,

Kimdi millət, kimdi dövlət, bu qədər bidət nədir,

Çünki  onda nə fərasət var, nə təqriri-bəyan,

Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman!

<<<<<<< Əliqulu ———— Qəmküsar >>>>>>>

Get soruş öyrən, gör, aya, bunları kimlər seçib,

Onların kim qəddinə bu xələti ölçüb-biçib,

Hər biri yüz min fırıldaq işlədib,zorən keçib,

Ayda on min donluq alsın, müftə olsun kamiran,

Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman!

<<<<<<< Əliqulu ———— Qəmküsar >>>>>>>

Böylə getsə binəvalər büsbütün pamal olur,

Bu fəlakətdən, yəqin, axırda izmehlal olur,

Kim bu bəylərdən səvay bu vəzidən xoşhal olur,

Hər tərəfdən ərşə qalxıbdır bütün ahu fəğan,

Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman!

<<<<<<< Əliqulu ———— Qəmküsar >>>>>>>

Vardı min dinsiz, imansız hər biri milyon yeyib,

Beş gün əqdəm lüt gəzərkən indi xəz paltun geyib,

Doğrudur həqqən, keçənlər mətləbin lübbün deyib,

İndi bülbüllər yerində qarğalar tutmuş məkan,

Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman!

<<<<<<< Əliqulu ———— Qəmküsar >>>>>>>

Qan töküldü, can verildi, oldu hürriyyət pədid,

Köhnə istibdad düşdü, parladı tərzi-cədid,

Şahidi-məqsud göstərdi üzün, verdi nəvid,

İxtiyar olmuş könüllər oldular yeksər cavan,

Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman!

<<<<<<< Əliqulu ———— Qəmküsar >>>>>>>

Leyk, heyf olsun, üzü bir binəvanın gülmədi,

Milləti-cahil bu feyzin qürb-qədrin bilmədi,

Fəhlənin bir kəs üzündən əşki-alın silmədi

Canəvərlər əl-qol  açdı oldu zalımlar əyan

Əlaman bu  müstəbidlərdən, ilahi, əlaman!

<<<<<<< Əliqulu ———— Qəmküsar >>>>>>>

İndi getsən hər mahala hər yetən dad eyləyir,

Dövreyi-mənhusi-istibdadı dəryad eyləyir,

Bəs ki xanlar, bəs ki bəylər zülmü bidad eyləyir,

Qalmayıbdır rəncbərlərdə dəxi tabu təvan,

Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman!

<<<<<<< Əliqulu ———— Qəmküsar >>>>>>>

İndi lazımdır ki, millət huşunu cəm eyləsin,

Hər cür olsa haq danışsın, haq desin, haq söyləsin,

Yoxsa bizlərə təpər yoxsa, buna kim neyləsin?

Qalmaz axırda bu cür bivayə millətdən nişan,

Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman!

<<<<<<< Əliqulu ———— Qəmküsar >>>>>>>

Çünki bu millət susayıb bir-birinin qanına,

İndi firsətdir, düşüb qardaş qardaş canına ,

Gözləri qızmış, qudurmuş, getmək olmaz yanına,

Ol səbəbdəndir olur gündən-günə işlər yaman,

Əlaman bu müstəbidlərdən, ilahi, əlaman!

Müəllif: Əliqulu Qəmküsar

                                                          “Hürriyyət”,

                                                   4 oktyabr 1919, N: 17

Mənbə: Əliqulu Qəmküsar “Seçilmiş Əsərləri” AZƏRBAYCAN DÖVLƏT NƏŞRİYYATI Bakı – 1959, səh. 97 – 99. Kitab şair-publisist Zaur Ustacın şəxsi kitabxanasında QF – N 0001(Qızıl Fond) qorunur.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

KAMAL CAMALOV

HÜSEYN CAVİD YARADICILIĞINDA UŞAQ PSİXOLOGİYASI

XX əsr Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişafında xüsusi xidməti olan sə­nət­kar­lar­dan biri də Azərbaycan romantik şeirinin banisi Hüseyn Caviddir. Onun bu janrda fəa­liy­yə­ti təsadüfi olmamışdır. Yaradıcılığında uşaq əsərlərinə əhəmiyyət verməsi, XX əsrin əv­və­lində Azərbaycanda milli məktəblər şəbəkəsinin nisbətən genişlənməsi və ana dilində dərs­­liklərin uşaqlar üçün oxu materiallarının yoxluğu ilə əlaqədar idi. Təsadüfi deyildi ki, bu zəruriyyət üzündən Azərbaycanda bir çox mütərəqqi fikirli ziyalıların (M.Ə.Sabir, A.Şaiq, A.Səhhət, S.S.Axundov, M.Mahmudbəyov və b.) təşəbbüsü ilə uşaqlara məxsus mət­buat orqanları nəşrə başlayır, dərsliklər çap olunurdu. Yeni nəsli maraqlandıran, zöv­qü­nü oxşayan xüsusi əsərlər yazılır, tərcümələr edilir, mətbuat vasitəsilə uşaqlara çat­dı­rı­lır­dı. Bununla da Azərbaycanın görkəmli maarifpərvər şair və yazıçıları bir tərəfdən sə­ləf­lə­ri (N.Gəncəvi, M.Füzuli, Q.Zakir, S.Ə.Şirvani) tərəfindən əsası qoyulan milli uşaq ədə­biy­yatı sahəsindəki işi davam etdirirdi, digər tərəfdən, uşaqların təlim-tərbiyə və təhsil sa­hə­­sində ehtiyacını ödəməyə çalışırdılar. H.Cavid də məhz bu yolda əmək sərf etmiş, öz ya­ra­­dıcılığı ilə Azərbaycanda milli uşaq ədəbiyyatının xəzinəsinə töhfələr vermiş, onu yük­sək pilləyə qaldırmışdır.

Uşaq ədəbiyyatının tematikası H.Cavid yaradılılığında nə qədər müxtəlif olsa da, bu sa­­hədə onun əsərləri zahirən nə qədər dağınıq və sistemsiz görünsə də onlar öz məzmunu eti­barilə vahiddir, tərbiyəvi mənasına görə bir-birini tamamlayır və inkişaf etdirir, onlarda da­xili birlik və məqsəd aydınlığı vardır.

H.Cavidin bu sahədəki bütün səy və cəhdi bir məqsədə – ümumiyyətlə, adamların, xü­susən gənc nəslin əxlaqi cəhətdən yüksəlməsinə yönəldilmişdir; o, adamı həm özü üçün, həm də cəmiyyət üçün yararlı etməyə, onun zəkasını həyat təcrübəsi ilə, bəşəriyyətin əsrlər boyu yaratmış olduğu ən yaxşı sərvətlərlə zənginləşdirməyə çalışırdı. H.Cavid gənc nəsli elə silahlandırmaq istəyirdi ki, o, ictimai mühiti mümkün qədər dərin və ətraflı başa düş­sün, mövcud vəziyyətə düzgün qiymət verməyi bacarsın və hətta lazım gələrsə, onu də­yiş­di­­rə bilsin. Uşaq ədəbiyyatında H.Cavidin irəli sürdüyü məsələlər elə aktual və həyatidir ki, bir əsr bundan əvvəl yazılmasına baxmayaraq onlar hələ indi də öz əhəmiyyətini itir­mə­miş­dir. H.Cavidin əsərləri insan şəxsiyyətinin və cəmiyyətin inkişafına mane olan qa­ra­gü­ruh­­çu qüvvələrə qarşı mübarizə aparmaq üçün oxucunu mədəniyyətə, maarifə, in­san­pər­vər­­liyə, xeyirxahlığa, dostluğa, əməkdaşlığa çağırır. Həm də bütün bunlar oxuculara, bi­rin­ci növbədə uşaqlara elə məharətlə təqdim edilir ki, hətta kiçik yaşlı uşaqlar belə çətinlik çək­mədən onu oxuya və başa düşə bilir.

H.Cavidin uşaq və yeniyetmələr üçün yaratmış olduğu səmimi, sadə, təbii lirik şeir­lə­ri öz maraqlılığı, həyatiliyi, tərbiyə, təhsil nöqteyi-nəzərdən faydalılığı cəhətdən əha­tə­li­dir. Onun Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının qızıl fonduna daxil edilmiş, indi də uşaqların dil­lər əzbəri olan «Qız məktəbində», «Sevinmə, gülmə quzum», «Öksüz Ənvər», «İlk bahar», «Çiçək sevgisi», «Qoca bir türkün vəsiyyəti», «Hərb və fəlakət», «Kiçik sərsəri» və s. ori­ji­nal şeirləri uşaq yaşına və psixologiyasına uyğun olaraq onlarda dünyagörüşünün, əq­lin, tə­fəkkürün, bədii zövqün və təxəyyülün formalaşmasına təsir edir. H.Cavidin uşaq ədə­biy­ya­tı sahəsində müvəffəqiyyətlə çıxış etməsi, onun uşaq əsərlərinin maraqlı, cəlbedici, uşa­ğın psixologiyasına uyğun olması ondan irəli gəlir ki, H.Cavid bir şair, dramaturq olaraq qal­ma­mış, həm də yüksək pedaqoji ustalığa malik bacarıqlı bir müəllim olmuşdur. Nakam öm­rünün axırına kimi müəllim işləyərək gənc nəslin təlim-tərbiyəsinə xidmət etdiyindən uşaq psixologiyasını daha dərindən öyrənmiş və onların yaşına müvafiq əsərlər ya­rat­mış­dır. Onun əsərlərinin tədqiqi və bu əsərlərdə irəli sürülən pedaqoji məsələlərin müəy­yən­ləş­­dirilməsi də H.Cavidin uşaq psixologiyasını incəliklərinə qədər bilən, uşaq aləmini ay­dın surətdə dərindən təsəvvür edən, əsl uşaq yazıçısına xas olan xüsusiyyətlərə malik «…nəcib, sevən, riqqətli, sakit, körpəcə sadədil bir qəlb, yüksək məlumatlı bir ağıl, şeylərə ay­dın bir baxış, yalnız canlı təsəvvür deyil, həm də canlı, şairanə bir xəyal, hər şeyi canlı, rəng­li surətlər halında təsəvvür etməyə qabil», uşaqları ata məhəbbəti ilə sevən şair-pe­da­qoq-psixoloq olduğunu təsdiq edir.

H.Cavidin şeirləri nəinki uşaqları, hətta böyükləri belə cəlb edir; bu şeirlər diqqəti cəlb edir, oxucunun qəlbinə daxil olur. H.Cavid öz yaradıcılığında belə tələbləri nəzərə al­mış­­dır; o öz şeirləri ilə uşaqları heyran edir, intizarda qoyur, sevindirir, ruh yüksəkliyi ya­ra­­dır və s. Elə buna görə də H.Cavid artıq romantik uşaq ədəbiyyatının yaradıcısı kimi yox, həqiqətən bədii realist uşaq ədəbiyyatının yaradıcısı olmağa çalışmışdır. H.Cavid Azər­­baycanda uşaq ədəbiyyatının sürətlə inkişafına ciddi təsir göstərmişdir. O, uşaqlar üçün yazılmış olan əsərlərdə yoruculuğa, darıxdırıcılığa, sıxıntılığa, səmərəsizliyə qarşı çıx­mış­dır. Öz uşaq ədəbiyyatı ilə H.Cavid uşaqlarda ideyalılıq, həyatilik, doğruçuluq, yük­sək bədiilik, zəngin bədii təxəyyül və s. kimi əxlaqi keyfiyyətlər tərbiyə etməyə ça­lış­mış­dır. Uşaqları yormadan, onları darıxdırmadan ədəbiyyat vasitəsilə onlara bilik vermək və tər­­biyə etmək Cavidin arzusu olmuşdur. Şair uşaqları uydurulmuş sayıqlamalarla al­dat­ma­ğın əleyhdarı, həyat həqiqətlərinin uşağa şərh edilməsinə tərəfdar idi.

Gözəl həyata çağırış, zülmkarlara qarşı amansız mübarizə aparmaq və insanın ya­ra­dı­cı qüvvəsinə inam H.Cavidin uşaq ədəbiyyatının əsas qayəsini təşkil edir. Həqiqət və xe­yir­xahlığın qələbəsinə inam onun bütün əsərlərinin tamlığını təşkil edir. Şairin əsərlərində hə­yat təcrübəsindən irəli gələn xalq müdrikliyi tərənnüm edilir; buna görə də onun ya­rat­mış olduğu uşaq ədəbiyyatı gənc nəslin tərbiyəsində böyük rol oynayır.

İlkin olaraq qeyd edək ki, H.Cavid pedaqoji-metodik fikir tariximizdə dərslik müəl­li­fi kimi də tanınır. Bildiyimiz kimi, XIX əsrin axırları – XX əsrin əvvəllərində milli dərs­lik kitablarımız yox dərəcəsində idi. Dərslik kitabları yazmağa təşəbbüs göstərən şair və ədib­­lərimiz Abdulla Şaiq və Hüseyn Cavid olmuşdur. Təsadüfi deyildi ki, 1919-cu ildə əməl dostları A. Şaiqlə H.Cavidin birgə yazdığı «Ədəbiyyat dərsləri» adlı dərslik ki­tab­ça­sı pedaqoji ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, müəllim və şagirdlərin istifadəsi üçün yararlı hesab edilmişdir. Bu tədris vəsaiti uğurlu nəşr idi. Müəlliflər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin «Hökumət mətbəəsi»ndə nəşr olunmuş dərslikdə dövrün ictimai si­fa­rişlərini və pedaqoji tələblərini gözləməyə çalışmış və demək olar ki, buna nail olmuşlar. Şüb­həsiz, belə debütün əsasında hər iki müəllifin çoxillik müəllimlik təcrübəsi, «uşaq ru­hu­nun mühəndisi» olmaq kimi psixoloq-pedaqoq keyfiyyətləri və ən başlıcası isə onların parlaq yazıçı istedadı dururdu. Məhz bunun nəticəsidir ki, H.Cavid uşaq şeirlərinin mahir ustası kimi tanınır və qiymətləndirilirdi.

Fikrimizcə, H.Cavidin uşaq şeirlərini məzmun-mündəricə baxımından iki qismə ayır­­maq olar: birinci qisim şeirlərində bu sahənin klassikləri kimi H.Cavid də uşaqların ətraf aləm haqqında tanışlığı, bilik və təsəvvürlərinin genişləndirilməsinə çalışır. Məsələn, «İlk bahar» və s. şeirlərində olduğu kimi. İkinci qisim şeirlərində isə daha çox özünün pe­da­­qoji baxışlarını – tərbiyə haqqında fikirlərini ön plana çəkir. Məsələn, «Öksüz Ənvər», «Qız məktəbində» və s. şeirlərində olduğu kimi.

«Kiçik bir məktəbliyə» həsr olunmuş «İlk bahar» şeirində şair ilk öncə baharın gəl­mə­si ilə təbiətdə baş verən canlanmanı qələmə alır. Cavid baharın gəlişi ilə insanların tut­qun  qəlbinin açılmasını, məktəbli oğlan və qızların bir ağızdan oxuyub-oynamasını, qol-qo­­la gəzib təbiətin bu füsunkar gözəlliyinə heyran olmalarını pedaqoji ustalıqla təsvir etmişdir:

                    Bahar, bahar gəlmiş, yenə ilk bahar;

                    Güllər, çiçəklər gülər, quşlar oynar.

                    Göyün altın saçlı qızı nur saçar,

                    İnsanların tutqun gönlünü açar…

                    Bir yanda məktəbli bir çox qız, oğlan

                    Oynaşıb oquşur həp bir ağızdan.

                    Əl-ələ, qol-qola şadan olurlar,

                    Haqqın qüdrətinə heyran olurlar.

H.Cavid çılpaq nəsihətə, didaktizmə yol verməmək üçün şeirlərini həyati hadisələr əsa­sında yazmışdır. «Öksüz Ənvər» şeirində oxuyuruq: Budur, oxuduğu sinifdə həmişə dərs­də və əxlaqda birincilik qazanan doqquz yaşlı balaca Ənvər neçə gündür ki, dərsdə su­sur, danışmır: dindirəndə də sel kimi göz yaşları tökür, hıçqırıqlara boğulur. Ənvər çox­dan­­dır ki, atadan yetim qalmışdır. Üç ay var ki, yeganə ümidi olan anası da sönmək üz­rə­dir. Ənvər hər sabah dərsə davam edir, ancaq fikri, xəyalı anasının yanında qaldığından müəl­limin söylədiklərini eşitmir, «bir şey anlamayır»:

                    Dalıb, dalıb gediyor, dərs için, vəzifə için,

                    Toqat yeyirsə də biçarə susmuş, ağlamayır.

Artıq səkkiz gündür ki, Ənvər dərsə getməyir. Artıq anasını itirdiyindən hər gün mə­zarı üstündə ağlar, sonra bayğın hal keçirər. Müəllimə gəldikdə isə, Ənvər onu yalnız bir şagird kimi maraqlandırır. Əgər şagird verilən tapşırıqlara əməl etməyibsə, məlum sə­bəb­lər üzündən belə dərsə gəlməyibsə, müəllimin nəzərincə tənbehə layiqdir. Bəs bir in­san, canlı varlıq və psixoloji-ruhi orqanizm olaraq Ənvəri duymaq, onun pərişan əhval-ru­hiyyəsinə aşina olmaq, təsəlli etmək lazım deyilmi:

                    Sorar sinifdə müəllim o kimsəsiz cocuğu,

                    Qızar da söylənərək hər gün arxasınca onun;

                    «Aman, nasıl yaramaz! Bax, bu həftə keçdi dəxi

                    Nə bir xəbər, nə bir iz var? Demək o bir çapqın…»

Şair şeiri ürək yaxan, qəlb titrədən aşağıdakı sonluqla bitirir:

                    Yarınkı gün o soluq çöhrə pürməlali təb,

                    Sinifdə ərzi-vücud etdi. Dərsə başlanacaq

                    Müəllim əksi, çatıq üzlə püritabü qəzəb,

                    Görüncə Ənvəri, qaldırdı:

                    – Ey Cocuq, mənə bax!

                    Sən, iştə hanki cəhənnəmdə, söylə, nerdə idin?

                    Düşünmə, söylə!

                    –  Əfəndim, şey…

–Ah, dəni, yaramaz!

                    Nasıl da bax dalıyor, sanki tülküdür qurnaz!..

                    Cocuqcığazda cavab: iştə bir sükuti-həzin…

                    Gözündə dalğalanır incə bir bahar buludu,

                    O həp baxıb duruyor, yoxdur onda hiylə və suç…

                    Sükuta qarşı müəllim qəzəblə bir, iki, üç

                    Toqatlayınca, cocuq bircə kərrə hıçqırdı;

                    «Aman, vay, annəciyim!..», sonra qəşş olub getdi;

                    Bu səs sinifdə olan cümlə qəlbi titrətdi.

Göründüyü kimi, bu parçada təsvir olunan müəllim də, sinif də köhnə cəmiyyətin müəllimi, şagird kollektividir. Müsibətlərə düçar olmuş balaca Ənvərin dərdindən, ələ­min­dən nə müəllimi, nə də şagird yoldaşları xəbər tutur. Səkkiz gün dərsə gəlməyən Ənvərlə ma­raqlanmırlar. Onu heç kəs duymur, üstəlik, patriarxal rejimin sərt, kobud tərbiyə üsul­la­rın­dan əl çəkməyən müəllimin yaramaz hərəkətləri Ənvəri daha da sarsıdır. Bu cavablar, na­layiq sözlər, «toqatlar» məktəbli şagirdin ürəyinin dərinliklərindən gələn hıçqırıqlara, göz yaşlarına və nəhayətdə, «qəşş olub» getməsinə səbəb olur.

H.Cavidin bilavasitə məktəblə bağlı olan şeirləri içərisində «Qız məktəbində» adlı şeiri də diqqəti cəlb edir. Cavid Gülbahardan sorduğu suallara dəyərli və məntiqli cavablar alır. Şeirin məzmunundan aydın olur ki, Gülbaharın atası «bəyzadə»dir. Müəlliməsi tə­rə­fin­dən Gülbara  elə aşılanıb ki, qızcığazın heç bir varda, dövlətdə, qızılda gözü yoxdur. Gül­­bahar müəlliməsinin söylədiyi kimi, «bir qızın, ancaq bilgidir, təmizlikdir ziynəti» söz­lə­rini şüar tutaraq məhəbbətinin allaha, onun göndərdiyi elçilərə, ata-anasına, müəl­li­mə­si­nə və ən nəhayətdə bütün insanlara olduğunu açıqlayır:

Müəlliməm hər gün söylər: «Onların yox qiyməti,

                      Bir qızın ancaq bilgidir, təmizlikdir ziynəti».

                      – Pək doğru söz. …Bu dünyada sənin ən çox sevdiyin

                      Kimdir, quzum, söylərmisin?

                                        – Ən çox sevdiyim ilkin

                      O allah ki, yeri, göyü, insanları xəlq eylər.

                      – Sonra kimlər?

                      – Sonra onun göndərdiyi elçilər.

                      – Başqa sevdiklərin nasıl, yoxmu?

                      – Var…

                      – Kimdir onlar?

                    Anam, babam, müəlliməm, bir də bütün insanlar…

 Qeyd etdiyimiz kimi, məktəblə valideynlər arasında bu kimi sıx əlaqə yaradılmalı, vahid tələblər sistemindən yanaşılmalıdır. 

«Sevinmə, gülmə, quzum!» adlı şeirində isə H.Cavid insan şəxsiyyətinin tə­şək­kü­lün­də tərbiyənin rolunu yenə yüksək qiymətləndirir. Şeirdə qeyd edilir ki, birinə ağır fə­la­kət üz verərsə, belə hala sevinmək lazım deyildir. O, «zavallıların», «bikəslərin» qəlbinə to­xunmamağı məsləhət edir.

         Sevinmə, gülmə, quzum, kimsənin fəlakətinə;

         Bu  hal, əvət, eyi bir şey deyil, sevinmə, saqın!

         Sevinmə başqasının hali-pürsəfalətinə,

         Toxunma qəlbinə bikəslərin, zavallıların.

         Toxunma ruhum! Əvət, kinlidir fələk, bir gün…

         Qızar, həmən gücənib intiqam alar səndən.

         Bu gün gülən yarın ağlar, saqın öyünmə, düşün!

         Düşün də munis ol! İncitmə, qırma kimsəyi sən!..

Göründüyü kimi, şair-müəllim uşaqları yoldaşlıqda, dostluqda möhkəm olmağa, biri-birilərinin qəmlərinə, sevinclərinə şərik olmağı, tən olmağı məsləhət edir. H.Cavid bu cür hikmətamiz sözləri aydın, obrazlı, saf Azərbaycan milli koloritində, canlı təsvir olunan ha­disələr fonunda elə bacarıqla verir ki, şagirdlər bunu daha aydın başa düşür, ondan tə­sir­lənir, öz əməli işlərində və davranışlarında bu tələblərə əməl etməyə çalışırlar.

Şairin uşaq əsərlərinə xas olan xüsusiyyətlərdən biri də onun şeirlərinin konkretliyi, fikir aydınlığı ilə fərqlənməsidir. Cavidin yuxarıda adları qeyd olunan şeirləri məhz bu cə­hət­dən də maraqlıdır. Bu şeirlərdə artıq ifadə və sözlərə rast gəlmirik, hər sözün öz yeri, öz mə­nası vardır. Şair həmişə lakonik şəkildə sözlə çox məna və fikir ifadə etməyə çalışır ki, bu da uşaqlar üçün yazılan əsərlərə verilən mühüm tələblərdəndir.

H.Cavid əsərlərində irəli sürdüyü ideyanı, elmi məlumatları, həyat hadisələrini elə ma­raqla, elə real şəkildə ifadə edir ki, hər bir şagird, uşaq həmin məlumat və hadisələri ay­dın dərk edir, düşünür, müqayisə edir, müstəqil mühakimə yürüdə bilir. Cavid əsərlərində əsas ideyanı – şagirdlərə aşılanacaq əxlaqi keyfiyyətləri daha təsirli çatdırmaq üçün həmişə mən­fi və müsbət keyfiyyətləri – yaxşılıq-pislik, sadəlik-təkəbbürlülük, təvazökarlıq-lov­ğa­lıq, xeyirxahlıq-bədxahlıq, tənbəllik-işgüzarlıq və s. bir-biri ilə qarşılaşdırır. Bunlardan han­sının yaxşı keyfiyyət və hansının pis sifət olduğu uşaqlara əsaslı sübutlarla izah edilir. Bu da əsərdə irəli sürülən tərbiyəvi ideyanın şüurlu şəkildə mənimsənilməsini təmin et­mək­lə uşaqlarda müstəqilliyi, təşəbbüskarlığı və fikir fəallığını yüksəldir.

Qeyd etmək lazımdır ki, H.Cavidin uşaq şeirləri nəinki uşaqlar üçün tərbiyə mək­tə­bi­dir, eyni zamanda, yaşlı nəsli də dərindən düşündürməyə sövq edir, onların əxlaqına, mə­nəviyyatına qida verir. Heç təsadüfi deyildir ki, şair-müəllimin uşaq şeirləri dəfələrlə Abdulla Şaiqin hazırladığı milli uşaq dərsliklərində, o cümlədən «Türk çələngi», «Qiraət ki­tabı», «Türk ədəbiyyatı» kimi milli dərslik kitablarında nəşr edilmişdir.

Bütün bu deyilənlər göstərir ki, H.Cavidin gənc nəslin təlim və tərbiyəsində uşaq ədə­biyyatının əhəmiyyətini aydın dərk etdiyini, onun yaradılması üçün məhsuldar ça­lış­dı­ğı­na sübutdur.

Yekun nəticə olaraq qeyd edək ki, Hüseyn Cavid gənc nəslin tərbiyə olunmasında uşaq ədəbiyyatına böyük əhəmiyyət vermiş, nəinki sözdə, hətta pedaqoji fəaliyyəti illərində də uşaq­lar üçün necə yazmağın lazım olduğunu əyani olaraq göstərmişdir. H.Cavid tərəfindən yaradılmış uşaq ədəbiyyatı təsadüfi söylənilmiş fikirlər yığını deyil, mün­təzəm şəkildə şərh edilmiş pedaqoji ideyalar sistemidir. H.Cavidin uşaqlar üçün yazıb ya­ratmış olduğu əsərlər müəyyən bir məqsədə yönəldilmişdir. Həmin əsərlərin ya­zıl­ma­sın­da uşaq psixologiyasının xüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır. Bildiyimiz kimi, XI sinif şa­gird­lə­rinin dərsliklərində Hüseyn Cavidin əsərləri tədris edilir. Arzu edərdik ki, ibtidai sinif şa­gird­lə­rinin də dərsliklərində böyük ideallar şairinin şeirləri öz əksini tapmış olsun.

Müəllif: Kamal Camalov

Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Məzahir İsgəndər – Bağışlama…

Məzahir İsgəndəR YARADICILIĞI

Mən olmağa tələsmə sən!..
————————–
Bu yazını əl siləmməz
**********************
Biləməzsən məni,ey kəs,
Mən olmayan,məni bilməz!
Mən olmayan məntək nə qəm,
Nə də ki nəşəni bilməz!

Həmi dənəm,həmi zəmi,
Səpən,biçən,döyən həmi,
Görən sanar dəli məni,
Deyər,bir də bu düzəlməz!

Mənəm,mənə olan qənim,
Mənəm,mənə həm həmdəmim,
Mən həm qəbrim,həm kəfənim,
Mən,məndən də can diləmməz!

Həmi qönçə,həmi güləm,
Gül üstündə həm bülbüləm,
Odam,közəm,həmi küləm,
Üstümə bir su çiləmməz!

Bayatı mən,ağı mənəm,
Şeir-sənət bağı mənəm,
Həm göz,gilə,yağı mənəm,
Biri gülər,biri gülməz…

Mən həm mənli,həm mənsizəm,
Həm güvənli,güvənsizəm,
Düzənliyəm,düzənsizəm,
Kimsə məntək silkələnməz!

Mən həm naşı,həmi mahir,
Həmi gizli,həmi zahir,
Yazı budu,ay,Məzahir,
Bu yazını əl siləmməz!

<<<MƏZAHİR İSGƏNDƏR YARADICILIĞI>>>

Əllərini aralama əlimdən
*************************
(V-yə)
——–
Əllərini aralama əlimdən,
Yaman gövrəlmişəm,yaman dolmuşam.
Biləmmirəm,hayanadı güzarım,
Özüm öz yolumda duman olmuşam.

Yaman gövrəlmişəm,yaman dolmuşam,
İndicə hönkürüb,ağlayacağam.
Axıb,gözyaşımla dolub çaylara,
Sel olub,köpürüb,çağlayacağam!

İndicə köpürüb,ağlayacağam,
Tapmayacaq içim,çölüm təsəlli.
Görüb də başımı dizə qısılı,
Oxşayacaq dərd-qəm məni beş əlli.

Tapmayacaq içim,çölüm təsəlli,
Könlümə bir qərib nəğmə düşəcək.
Oxuya-oxuya yanıb dilim də,
Tüstülənib,kabab kimi bişəcək.

Könlümə bir qərib nəğmə düşəcək,
Kim dinlər,olacaq bənövşə,Allah!
Dənizlər çəkilib,dağlar uçulub,
Yoxuşlar dönəcək yenişə,Allah!

Oxuya-oxuya yanıb dilim də,
Yerlər də,göylər də dəm olacaqdır.
Nə qədər qərib var bu yer üzündə,
Yığılıb,başıma cəm olacaqdır…

Biləmmirəm,hayanadı güzarım,
Özüm öz yolumda duman olmuşam.
Əllərini aralama əlimdən,
Yaman gövrəlmişəm,yaman dolmuşam!..
17.10.2019

<<<MƏZAHİR İSGƏNDƏR YARADICILIĞI>>>

B A Ğ I Ş L A M A
*****************
(V-yə)
——-
Məni bağışlama gözyaşlarıma,
İnanma nə də ki sözümə,gülüm!
Qoy hələ,yalvarıb-yaxarım da min,
Qoy hələ,min dəfə yanıb-tökülüm.

Qoy hələ,yalvarıb-yaxarım da min,
Qoy hələ,od-alovuma bürünüm.
Üst-üstə qalanan günahlarımla
Dizin-dizin sənə doğru sürünüm.

Qoy hələ,od-alovuma bürünüm,
Qoy hələ,tutmasın dilim də bir söz.
Qoy hələ,dolanıb-gəzim didərgin,
Bir əldə buz tutub,bir əlimdə köz.

Qoy hələ,dolanıb-gəzim didərgin,
Görməsin yolları bircə gözüm də.
Tanımasın məni yollar,cığırlar,
Tanımasın məni,mənim özüm də.

Görməsin yolları bircə gözüm də,
Nə tutmasın hələ,əlim-ayağım.
Nə dindirsin,nə əl versin,olmasın
Yerlər,göylər,Bir Tanrım da dayağım.

Gözlərim önündə sənin surətin
Gəzib də dolanım xayal atında.
Tapılmasın günahında mənə tay,
Yerin də,göyün də yeddi qatında…

Məni bağışlama gözyaşlarıma,
Mən özüm-özümə bir yağı oldum.
İndi mənə baxıb,içdən qəşş edən
Şeytanın əl-qolu,ayağı oldum!
17.10.2019

Müəllif: MƏZAHİR İSGƏNDƏR

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Nargis – “İBLİS”-lər haqqında

NƏRGİZ İSMAYILOVA

AMEA Naxçıvan Bölməsi

nergiz.ismayilova@hotmail.com
HÜSEYN CAVİDİN  “İBLİS” VƏ JOZE SARAMAQONUN “İSANIN İNCİLİ” ƏSƏRLƏRİNDƏ “İBLİS” SURƏTLƏRİ

Məqalədə dahi Azərbaycan dramaturqu Hüseyn Cavidin “İblis” və Nobel mükafatına layiq görülən Portuqaliyalı yazıçı Joze Saramaqonun “İsanın incili” əsərlərindəki iblis surətlərindən  söhbət açılır, həmçinin  onların  bənzər və fərqli xüsusiyyətləri haqqında mülahizələr irəli sürülür. Açar sözlər: İblis surəti , Hüseyn Cavid, Joze Saramaqo, xeyir və şər konsepsiyası
 Nobel mükafatı laureatı Joze Saramaqo 16 Noyabr 1922-ci ildə Lissabon yaxınlığındakı Azinaqa qəsəbəsində kasıb kəndli ailəsində dünyaya gəlmişdir. İlk təhsilini Lissabonda alan sənətkar sonra texniki rəssamlıqdan redaktorluğa və tərcüməçiliyə qədər bir çox işdə işləmiş, “Diario” qəzetində mədəniyyət redaktoru olmuşdur (5; 6).  O, siyasi şərhlər yazmış, bu şərhlər bəzən alqışlanmış, bəzən isə tənqidi reaksiyalara səbəb olmuşdur. Portuqaliya Yazıçılar Birliyinin idarə heyətində çalışan sənətkar 1976-cı ildən sonra özünü tamamilə kitablarına həsr etmişdir. Onun ilk əsəri olan “Günah diyarı” (Terra do Pecado ) 1947-ci ildə nəşr olunmuşdur. Portuqaliya oxucusu Per Lagerkvist, Kollet, Mopassan, Andre Bonnard, Tolstoy, Şarl Bodler, Hegel, Raymond Bayer və bir çox görkəmli söz ustalarının əsərlərilə məhz onun tərcümə fəaliyyəti nəticəsində tanış olmuşdur (4, s. 6). 
Müxtəlif illərdə onun “Mümkün şeirlər” (1966), “Bəlkə də, bu sevincdir” (1970), “Bu və o dünyadan” (1971) şeir topluları nəşr edilir. Bir müddətdən sonra onun “Gecə”, “Torpaqdan ucalanlar”, “Baltazar və Blimunda”, ” Lissabon mühasirəsinin tarixi”, “İsanın incili”, “İn Nomine Dei”, “Təxirə salınmış ölüm” və s. kimi əsərləri işıq üzü görür. Saramaqo heç gözləmədiyi bir vaxtda 1998-ci ildə Nobel mükafatına layiq görülür. Onun “İsanın incili” romanı son vaxtların ən qalmaqallı əsərlərindəndir. Əsərdə yer alan ironik fikirlər çoxlarının mənfi reaksiyasına səbəb olmuşdur. 
O, yazılarında, durğu işarəsi olaraq sadəcə nöqtə və vergüldən istifadə etmişdir. Sənətkarın dili olduqca sadədir, bu da  oxucunu ona bağlayan əsas səbəblərdən biridir. Saramaqo 87 yaşında vəfat etmişdir. Onun “İsanın incili” romanı mənəvi baxımdan dərin düşüncələri əks etdirən nadir sənət nümunəsidir. Romanda uzun əsrlər boyu davam edən dini müzakirələr, gizli tarixə fərqli baxış ədəbi boyalarla bir rəssam ustalığı ilə təsvir edilmişdir. Kimiləri əsəri alqışlamış, kimiləri isə ona kölgə salacaq fikirlərlə çıxış etmişdir. Saramaqo insanların fərqli fikirləri atəşinə hədəf olmuş, öz ölkəsində belə çətinliklərlə qarşılaşmışdır. Amma bu çətinliklərə baxmayaraq sənətkar illər sonra olsa belə layiq olduğu dəyəri və etibarı qazanmışdır. “İsanın incili” əsəri bədii xüsusiyyətləri və orjinal üslubu ilə diqqət çəkməyi bacarmışdır. Hətta bu roman illər sonra belə bəzi sirləri ortaya çıxardacaq gücdə olan bir əsərdir. 
Saramaqo bu əsərdə xristian dinini özünə xas ədəbi üslubla təsvir etmişdir. Bilindiyi kimi, İsa və onun nəsli barəsində həm din adamları, həm tarixiçilər, həm də ədəbiyyatçılar müxtəlif fikirlərlə çıxış etmişlər. Bəziləri İsanın insani tərəflərini müdafiə etmiş (J.Saramaqo,  Den Broun), kimiləri isə onu tanrılaşdırmağa səy göstərmişlər (Kilsələr). İsanın obrazının yaradıldığı əsərlərdə İsa, Məryəm, Kilsə, İsanın həvariləri ilə birlikdə Allah və şeytan (İblis) kimi surətlərə də yer verilmişdir. Tədqiqatımıza kömək edən əsərlərə diqqət etdikdə görürük ki, onlar həm bədii, həm dini, həm də tarixi baxımdan reallıqlarla zəngindir.  Bu həqiqətlər oxucuya cazibədar gəlir və həmin dövrü anlamaq baxımından onlarda maraq oyadır. Tarixin bütün dövrlərində dini-fantastik, fanatik düşüncə tərzini əks etdirən romanlar və tədqiqatlar  olmuşdur. Bilindiyi kimi, bəzi cahil insanlar tərəfindən qəbul olunan fanatiklik və elmi rədd səyləri çox pis nəticələr doğurmuşdur. “İsanın İncilin”də Saramaqo bu düşüncələrlə birlikdə onlara aydınlıq gətirmək üçün yollar axtarmışdır. Bu əsərdə İsa tanrılıqdan uzaqlaşdırılıb bütün gerçəkliyi ilə təsvir edilmişdir. Əsərdə Allah və İsa arasında gedən dialoqlarda Tanrı anlayışına fərqli şəkildə yanaşılmışdır. J.Saramaqonun bu əsərində İblis daha müdrik və yaxşı təsvir edilmişdir. İblisin mənfi tərəflərinə işıq tutan bəzi hissələr xaric, bu surət oxucuda nifrət hissi yaratmır. 
Digər İblis obrazı yaradan müəlliflərdən fərqli olaraq məşhur Azərbaycan dramaturqu Hüseyn Cavidin yaratdığı İblis surəti də J. Saramaqo İblisinə bənzəyir. Hər iki İblis surəti sonda qismən də olsa yumşaldılır. Bunu etməkdə sənətkarların məqsədi insanların diqqətini öz nəfslərinin köləsi olmaq məsələsinə yönəltməkdir. H.Cavid klassik Azərbaycan ədəbiyyatının ənənələrini davam etdirən və bu ənənələrə öz orijinal qələmi ilə naxış vuran böyük ədəbi simadır. XX əsr Azərbaycan romantizmi onun adı ilə bağlıdır. Cavid Azərbaycan dramının mövzu sərhədlərini genişləndirmiş, tragik xarakterin, romantik qəhrəmanın və dramın yeni tiplərini yaratmışdı. 1912-1918-ci illərdə iki böyük faciə yaradan sənətkar insanlığı faciəyə, uçuruma sürükləyən mühitin rəsmini söz vasitəsilə təsvir etmişdir. Cavid kimi yaratdığı qəhrəmanlar da həqiqət axtarışındadırlar. H.Cavidin 1918-ci ildə qələmə aldığı “İblis” faciəsi ən gözəl və diqqət çəkən əsərlərindəndir. Bu əsər  bir çox tədqiqatçı tərəfindən araşdırılmışdır. Az sözlə fikrin təməlini oxucuya çatdırmağı bacaran H.Cavid bəşəri sevgini, bəşəri yaxşılığı ustalıqla izah etmişdir. Əsərin qəhrəmanları özünə xas düşüncələri ilə oxucuda dərin təsir buraxır. Bu əsərdə Cavid müharibənin əsl səbəbləri ilə birlikdə, insanların nəfslərinin köləsi olmaları nəticəsində başlarına gələcək fəlakətləri də qələmə almışdır. Cavidin “İblis” faciəsi bəşəri, qlobal bir problemə diqqət çəkmək məqsədi ilə yazılsa da, o bu əsərdə fərqli düşüncələrə də yer vermişdir. Biz eyni fikirlərə J.Saramaqonun “İsanın incili” əsərində də rast gəlirik. H.Cavidin orijinallığı odur ki, onun, hələ 1918-ci ildə yazdığı, təsvir etdiyi gerçəkləri J.Saramaqo və digər sənətkarlar sonralar qələmə almışlar. Bu, Cavidin böyüklüyünün sübutudur, 1918-ci ildə Cavid qələmi ilə təsvir olunan mövzu illər keçməsinə baxmayaraq öz dəyərini və müasirliyini qoruya bilmişdir. Həmişə ədəbiyyatsevərlərin diqqətini cəlb edən H.Cavidin əsərləri öz mistik təbiəti, dinə müasir yanaşması və bununla birlikdə keçmişə hörməti baxımından özünəməxsusluğu ilə seçilmişdir. Onun yaratdığı “İblis” əsəri bunun ən bariz nümunəsidir. H.Cavidin “İblis” əsərində iblisin insanlara görünmək üçün müxtəlif yolları mövcuddur:
Xilqətdəki hər məsələ, hər nöqteyi-mövhum,Hər fəlsəfə, hər məzhəbü məslək mənə məlum, Bəzən olaram bir çoban, azadə bir insan,Bəzən olaram zülmü fəsad aşiqi sultan (2, s. 82).
Bu parçada izah edildiyi kimi, İblis insanlara çatmaq üçün müxtəlif yollar axtarır, bəzən çoban, bəzən sadə insan, bəzən isə fəsadlıqlar aşiqi olan bir sultan qiyafəsinə bürünür.J.Saramaqonun “İsanın incili” əsərində də iblis H.Cavidin “İblis” əsərində İblisin özünü mədh edərkən söylədiyi kimi “çoban” qiyafəsində təsvir edilmişdir. Çobanlıq İblisin insanlara yaxınlaşmaq üçün büründüyü kimliklərdən biri olaraq göstərilmişdir.-“Öz əllərimlə xəmir yoğurdum, ancaq yerin dərinliyində yanan ocaqda bişirdim çörəyi və onu sənə gətirdim”.-Məryəm o dəqiqə anladı ki, həmin çoban kimdir (4, s. 5). J.Saramaqonun “İsanın incili” əsərində İsanın anası Məryəm əvvəl İblisi mələk sanmışdı. Lakin törətdiyi əməllərdən çıxardığı nəticələrə diqqət etdikdən sonra Məryəm onun İblis olduğunu anladı. İblis ilk əvvəl dilənçi qılığında İsanın anasının (İsanın) ziyarətinə gəlmişdi. İsanın doğumu gerçəkləşdikdən sonra isə İblis təkrar mağaraya onları ziyarətə gəlmişdi (4, s. 34-35). Bu dəfə də iblis Çoban qiyafəsində görünmüşdü İsanın anasına. İsa böyüyüb evi tərk etdiyi zaman o yenə həmin çobana rast gəlmiş (İsa bu vaxt Çoban barəsində heç nə bilmirdi)  və onun yanında işə başlamışdı. Bir gün Tanrıya dua etmədiyi üçün İsa Çobandan uzaqlaşmağa qərar verir, bu zaman onlar arasında belə bir söhbət gerçəkləşir:  İsa : Mən gedirəm, Tanrıya təşəkkür və dua etməyən biriylə daha yaşaya bilmərəm.  Çoban: Mən yəhudi deyiləm, başqa dinin ayinlərini icra edə bilmərəm.  İsa: Tanrı təkdir! (4, s. 244-245 )Çoban: Ah bəli, əgər tanrı varsa, bəlkə də təkdir. Amma iki dənə olsa, daha yaxşı olardı. Biri canavar, digəri quzu üçün, biri öldürən, digəri ölənlər üçün, biri məhkum üçün, digəri cəllad üçün.J.Saramaqonun “İsanın incili” əsərindən alınmış bu dialoqda iki fərqli düşüncə mövcuddur. H.Caviddə də İblisin Elxanın düşüncələrinə qarşılıq olaraq verdiyi cavabda bu cür bənzərliklər mövcuddur.Elxanİstəməz artıq həyəcan,Yerdə qoymaz qanı ədalətli Yaradan.İblis( lağlağı bir qəhqəhəylə )Bəli, əzsən də, əzilsən də, bəli,Yenə adildir o müdhiş qüvvət! (2, s. 88-89)”Mifologiyaya uyğun olaraq allahın ədalət pərdəsi altında etdiklərində ədalətsizlik, zülm, zülmət görən iblis yer üzünü səyyah kimi qarış-qarış dolaşır, qadir qüvvənin qoyduğu qayda-qanunu uyğunsuz, biçimsiz görür” (3, s. 116).Hər iki əsərdə sənətkar İblis obrazından istifadə edərək insanlığın cavablaya bilmədiyi bəzi sualları və problemləri ortaya atır. Bu problemləri xeyirin (tanrı, mələk) və şərin (İblis) dili ilə müzakirə edir. Xeyir və Şər anlayışı ədəbiyyatda və dində ən çox müraciət olunan mövzular arasındadır. Zərdüştün “Avesta”, Nitşenin “Zərdüşt belə buyurdu” və. s kimi əsərlərdə də şər ruhlar, insanı pislik etməyə yönləndirən ünsürlərdən müxtəlif adlarla bəhs olunmuşdur. Hüseyn Cavid özünün “İblis” əsərində Zərdüştün adını çəkməklə onun xeyir və şər konsepsiyasına diqqət çəkmək istəyir. İblis Ariflə söhbətlərinin birində deyir:Zərdüştü düşün, fəlsəfəsi, fikri, dəhasıHəp atəşə tapdırmaq idi zümreyi-nası.   Yalnız bunu dərk etdi o əllameyi-məşhur,              Yalnız o böyük baş şu kəşflə məğrur… (2, s. 13). Saramaqonun da yaratdığı obrazlar H.Caviddə olduğu kimi dərin psixoloji vəziyyətlər yaşayarkən, məntiqli olmağa çalışmaqla birlikdə nəfsləriylə mübarizə aparırlar.  Saramaqodan fərqli olaraq Cavid Tanrını deyil, nəfslərinin köləsi olmuş insanları ittiham edir.İblis(bir guşədə ağsaqqal abid qiyafətində görünür, yarımqəhqəhə ilə)İnsandakı nəfsi-şumə daimİblis olur, ancaq olsa hakim ( 2, s. 58). Hər iki əsər fantastik surətlərlə zəngin olsa da, H.Cavid “İblis” əsərində bəşəri problemləri daha real təsvir etmişdir. Saramaqonun əsərində diqqətimizi çəkən hekayələrdə insanlar fanatikcəsinə inanclarının köləsi halına düşürsə, Cavidin “İblis”ində insanlar bu köləliyə son vermənin bir yolunu tapır. Saramaqo “İsanın İncili” əsərində müxtəlif fanatiklikləri ironik bir dillə tənqid etsə də, onlara aydınlıq gətirə bilmir. Dövrləri müqayisə etsək görərik ki, Cavidin təhlilləri daha orijinal,  çıxardığı nəticələr isə daha qətidir. Saramaqo İsanın kilsə tərəfindən müqəddəsləşdirilməsinə sözün gücüylə gülmüşdür. Əsərdə qeyd edildiyi kimi, İsa insan olaraq doğulsa da, heç kim İsanı insan olaraq qəbul etmək istəmir və onun insan olaraq yaşayışı ilə maraqlanmır. Maqdalalı Məryəm (Mariya Maqdalina) İsanın dünyəvi hisslərinin olmasının, İsanın Tanrının oğlu olmadığının bir sübutu olaraq çox güclü bir dəlildir. Bu sübut haqqında Den Broun  özünün  “Da Vinçi Şifrəsi” əsərində də danışmış və buna öz münasibətini bildirmişdir: “Konstantin Məsihi rəsmi olaraq Tanrının oğlu olaraq qəbul etməklə onu insan dünyası xaricində var olan bir ilahi gücə, ilahi  bir varlığa çevirdi” (1, s. 150).  “İsanın incili” əsərində daxili inanclar və sarsılmaz kilsə gerçəklərinə ciddi zərbə vurulur. Cavid də eyni üsuldan istifadə etmiş, qəbul olunmuş bəzi fikirlərin iç üzünü açmaqdan çəkinməmiş, sözlər ilə təhlükəli oyun oynamışdır. Saramaqo hadisələri və həqiqətləri müdhiş ironik bir şəkildə şərh edir, hər paraqrafda qarşılaşdığımız ironik şərhlər ilə insanı gülümsədir. O “İsanın İncili” əsəri ilə dörd rəsmi versiyası olan bir din kitabının (İncil – Matta, Mark, Luka, Yəhya) qeyri-rəsmi və qəbul edilməyən bir şərhini ortaya qoymuş sənətkar olmaqla bərabər, bu şərhlərini real həyatla çox gözəl sintez şəklində izah və isbat edə bilmişdir. Saramaqo fanatik düşüncələrə məntiq qatan bir sənətkardır.  Onun bu romanında da İsanın doğumuna, çoban qılığına girən şeytan ilə qarşılaşdığı hissəyə qədər, həyəcanlı hadisələr baş vermir. Anasının ona hamilə ikən yaşadığı hadisələrdə yaşlılar şurası məntiq axtarmaqdadır. Cavidin “İblis” əsərində də eyni vəziyyət yaşanmaqdadır. İblisin ortaya çıxması ilə hadisələr canlılıq qazanır. Həyəcan, təəssüf, məğlubiyyət və zəfərlər bir-birini əvəz edir. Cavidin bu əsərində xeyir və şər daima yarış içindədirlər, bəzən xeyir qiyafəsinə bürünmüş şər yanılma və məğlubiyyətlərə səbəb olur. Saramaqonun yaratdığı İblis surətinin ağıllı söz oyunlarını, daha əvvəllər yaradan dahi dramaturq H.Cavidin “İblis” faciəsi bu tərzdə əsərlər yaradan sənətkarların əsərlərindən heç də geridə qalmır. H.Cavidin “İblis” əsərində bəzi yerlərdə, məsələn; İblisin Arif və Arifin sevdiyi qadın Rənanı qurtarmaq bəhanəsiylə onları daha pis bir sona hazırlamaq məqsədi ilə oynadığı oyuna, yaxşılıq bəzəyi verdiyi səhnədə Şeytanın az qala yaxşılıq mələyinə çevrildiyini görürük:Arif( İblisin ayaqlarına bağlanar və son dərəcə həyəcanlı )Bir Xıdırmı, ya mələkmisin?Yalnız bunu bilmək istəyirəm mən (2, s. 64).Eyni vəziyyətlər və eyni yanılmalar Gete, Bulqakov, Lermantov və Saramaqo kimi məşhurların əsərlərində də görülməkdədir. Bu sənətkarların hamısında qəhrəmanlar əvvəl şər ruhları pisləsələr də, bir müddət sonra nəfslərinin toruna düşərək xeyirlə, şəri ayırd edə bilmirlər. Bu səhnələrdə əsər qəhrəmanlarının psixoloji məğlubiyyəti müşahidə edilir. Yuxarıdakı misralardan göründüyü kimi, Cavid qəhrəmanı Arifin də bəzən ağlını qarışdıran İblis, öz məqsədi üçün hər şeyi edir. Faust dünyəvi nemətlərə yenidən alışmağa başlarkən Mefistofel sevinir, Lermontovun Demonu zəfərini qeyd edir, Bulqakovun Volandı Margaritanı onun qanlı mərasiminə ev sahibliyi etməyə məcbur edir, Saramaqonun İblisi öz rolunu çox gözəl oynayır, Cavid İblisi isə həqiqəti anlayıb onu lənətləyən insana: İblis nədir?-Cümlə xəyanətlərə bais …Ya hər kəsə xain olan insan nədir?- İblis! …söyləyərək qəhqəhələrlə yer altına çəkilir (2, s, 104).Nəticə olaraq qeyd edə bilərik ki, müxtəlif dünya sənətkarlarından və onların yaradıcılığından heç də geri qalmayan H.Cavidin yaradıcılığı, sənətkarlığı təqdirəlayiqdir. O həm dünyanın, həm də Vətəninin ən ağır günlərində sözün gücü ilə şərlə mübarizə aparmış və bu mübarizədən qalib çıxmışdır. Onun əsərləri dünya miqyasında tanınmağa layiqdir.

ƏDƏBİYYAT

1. Dan Brown. Da Vinçi Şifresi. İstanbul: Altın Kitaplar Yayın evi, 2003, 295 s.  

2. Hüseyn Cavid. Əsərləri. Beş cilddə, III cild.  Bakı: Lider, 2005, 304 s.

3. İsmayılov Ə. Dünya romantizm ənənələri və Hüseyn Cavid. Bakı: Yazıçı, 1983, 220 s.

4. Joze Saramaqo. Seçilmiş əsərləri. Bakı: Şərq-Qərb,  2010, 800 s.

5. http://en.wikiquote.org/wiki/Jos%C3%A9_Saramago

6. http://www.nytimes.com/2010/06/19/books/19saramago.html?pagewanted=all&_r=0

Наргиз ИсмаиловаОБРАЗ ДЕМОНА В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ «ИБЛИС» Г.ДЖАВИДА,И «БИБЛИЯ (ИНДЖИЛ) ИСА» ЖОЗЕ САРАМАГОНА

Статья посвящена к исследованию драма «Иблис»-Демон видного Азербайджанского драматурга Гусейна Джавида и «Библия (Инджил) Иса» лауреата Нобелской премии Жозе Сарамагона писатель Португалии. Автор статьи, исследуя образы Демона в этих произведениях, сопоставляет их различие  и отличительные, сходные черты на Восточном и Западном ареале.Эти произведения, являясь плодами разных времен, отличаются своим мастерством, и привлекает вниманию читателей. Ключевые слова: образ Демона, Г. Джавида, Жозе Сарамагона, добра и зла. 
(Məqalə filologiya elmləri doktoru F.Y.Xəlilov tərəfindən təqdim edilir).

Nargiz IsmayilovaDEVIL IMAGES IN HUSEYN JAVID`S “IBLIS” (“DEVIL”) WORK AND JOSE SARMAQON`S “ISANIN INJILI” (“JESUS`S BIBLE”) WORK
In the article the author speaks about the devil images in geniuses Azerbaijan craftsman Huseyn Javid`s “Iblis” (“Devil”) work and Portugal writer Jose Sarmaqon`s “Isanin injili” (“Jesus`s Bible”) work who deserved to the Nobel Prize. The same time the author investigates the similar and dissimilar features of Devil images in both work. Though both these works belong to different period but both of them involve the attention for their handicraft features. In the investigation the author touches the goodness and evil conception which have a long history. 

Mənbə: Nargis İsmayılova

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru


Qarabağdır Azərbaycan !!!

qarabağ azərbaycanındır !

Ürəyimdə min bir istək, dodağımda xoş təbəssüm,
Vətənim seyr etməkdən doymur könlüm, doymur gözüm,
Qəlbi dağlar bir əzəmət, əbədiyyət, səbr, dözüm,
Daim döyüş, mübarizə damarlarda coşan al qan,
Şəfəqlərdən cilvələnən bir mayakdır Azərbaycan !

Bu da dünya xəritəsi-Odlar yurdum, mavi Xəzər
Dünyamızın sinəsində pöhrələnən gülə bənzər.
Bakı çıraq, dikilibdir bu çırağa min-min gözlər,
Sərvətimin arxasınca hey sürünür qarı düşman,
Acgözlərin gözlərinə ox-bıçaqdır Azərbaycan !

İlk teatr, ilk opera, ilk mətbuat, ilk əlifba…
Qoca Şərqi heyran qoyur min-min zəka, min-min düha,
Min ildir ki, yol gedirik bütövlüyə, azadlığa.
İndi Vətən göylərində nə çovğun var, nə də duman,
Müstəqillik zirvəsində bir bayraqdır Azərbaycan !

Canım Şuşa bir tamaşa, səcdəgahdır imanıma,
Yollar gedir Xankəndimə, Xocalıma, Ağdamıma.
Bütövlükdür inandığm, kölgə düşməz inanıma.
Həm Dərbənddir, həm Zəngəzur, həm Təbrizdir, həm Naxçıvan
Qarabağdır, Qarabağdır, Qarabağdır Azərbaycan !!!

27.04.2009.

Müəllif: TOFİQ QƏBUL

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

SADIQ QARAYEV

DAŞ

(Esse)

Uşaq vaxtı. Üzüm bağları ilə asfalt yol arasındakı arxların qırağında quzu otarırdıq. Bekarçılıqdan başladıq telefon dirəklərinin yuxarısındakı “aşıqları” daşla vurub qırmağa… Kim çox “aşıq” qırar yarışı… Bekarçılıqdan nə cür mənasız iş varsa, adamın ağlına gələr..
Əyilib yerdən növbəti dəfə daş götürürdüm, elə bil başıma arxadan guppanla vurdular… Gözüm qaraldı, sanki yer mənə yaxınlaşdı, uzaqlaşdı… Bir az əvvəl yuxarı atdığım daş, ya da uşaqlardan kiminsə atdığı daş başıma düşmüşdü… Əlimi başıma aparanda qana bulaşdı… İndi də o daşın çapığı qalır…
Hərdən Şeytana daş atmaq ayinlərini görəndə, Nizaminin “daşı atarsan göyə, qayıdıb düşməz həmən yerə”, Məmməd Arazın “Qayaların daş yaddaşına bir daş ataydım”, Ramiz Rövşənin “göy üzü daş saxlamaz atam balası” misralarını, “daş yuxular” romanın adını eşidəndə, həmən göydən düşən daş yadıma düşür…
Evə gəldim, üst başım qan içində… Televiziyadan Qarabağdan gələn həyəcanlı xəbərləri diqqətlə izləyən atam məni xeyli danladı… Anam dinmədi… Bəlkə də, düşündü ki, bu daş hərdən hirslənib bizə “başınıza daş düşsün” dediyi həmən daşdı…
Mən o vaxtdan çox düşünürəm ki, o daş özümün atdığı, Anamın dediyi, ya özgələrinin atdığı daş idi…? Ya gələcək günahlarım daşlaşıb, zaman labritində geri qayıtmışdı…? Bu mənə qaranlıq qaldı… Qarabağımızın taleyinə düşən daş kimi…
Bəlkə Şeytana yox özümüzə daş atmışdıq, ya üçbaşlı Şeytan bizə daş atdı??? Göy üzünün daş saxlamadığını, yuxarı atılanın aşağı, eyni yerə düşəcəyini bilmirdik??? Bəlkə də, daş yaddaşımıza daş ata bilmirik, daş yuxudayıq…
Ancaq, səhvlərin daşa döndüyünə inanıram…
Sonradan biz onları, Şeytana, göyə, tariximizə atırıq, atırlar… Bütün hallarda ya özümüzə, ya da Vətənimizə dəyir!

mÜƏLLİF: SADIQ QARAYEV

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Zaur Ustac – Gəzdim şeiri

GƏZDİM

Gəzdim, qarış-qarış Vətən torpağın,
Hər dağda, dərədə izim var mənim!
Hələ keçilməmiş, uca dağların,
Uca zirvəsində gözüm var mənim!
* * *
Gəzdim, yorulmadan aranı, dağı,
Seyr etdim, ən ucqar çəməni, bağı,
Heç vaxt qınamadım zamanı, çağı,
Çox bulaq başında üzüm var mənim!
* * *
Gəzdim, bu torpağı, mən oymaq-oymaq,
Ən adi daşa da olmuşam qonaq,
Hər otun, çiçəyin halın soraraq,
Sinəmə yığdığım, sözüm var mənim!!!

01.12.2000. Batabat.

Müəllif: Zaur Ustac

© Zaur USTAC,2019. Bakı.

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Sevda İbrahimli

SEVDA İBRAHİMLİNİN SÖZ ÇƏLƏNGİ

NAXÇIVAN

Əl çatmaz , zirvəli dağların sənin,
Meyvəli , üzumlü bağların sənin,
Yaraşır adına dağların sənin.
Şairlər vəsv edir səni, Naxçıvan!
Adına nəğmələr qoşum, Naxçıvan!

Qoynunda gəzdiyim o təbiətdən,
Kəkliklər oxuyan, yaylaqlı yerdən,
Suyunu içdiyim ” Qızlar bulaqdan” ,
Çox uzun zamandir ayrı qalmısam,
Yadıma düşmüsən, yenə Naxçıvan!

= = = =

ÜMİDLƏR ÖLƏRSƏ
Gülləri solubdur vətən bağının,
Ayağı murdardı çünki, yağının.
Sinəmi göynədən min- bir dağı var,
O vaxtan solubdur gülü Kərkinin.
Tarıma çəkiblər dözən səbrimi.

Dərdimin dərdinə oxşarı vardı,
Vətən sevgisiylə ürəyim yandı.
Ümudlər ölərsə ,yaşamaz ürək,
Söylərəm kamana,saza dərdimi.

= = = =


QARABAĞ


Qarabağ yurdumun yara dərdini
Vətənin qara bəxt qara dərdini.
Oyatma həsrətin ümidlərini,
Gün gələr tapılar saran dərdini.

Ahu zar bizlərin qisməti olub,
Deyirəm səbrimiz kasamız dolub.
Xocalı soyqırımı faciə olub.
Bir şair istərəm yaza dərdini.

= = = =

ANLAYAN YOXDU


Kəsilən qolbudaq vətənimin parçası,
Sızlayan ,ağriyan, bədəninin parçası.
Şəhid olan, itgin düşən, vətən balası,
Bir aqil istərəm qana dərdini.

= = = =

ÜMİDSİZLİK

Lal olub büllbüllər susub kəkliklər,
Üstünə yüyürüb yalan məkirlər.
Deyirəm gün gələr sahib çıxarlar,
Şad günü o zaman olar Kərkinin.
İmtahan etməyin bu gun səbrimi.

Müəllif: Sevda İbrahimli

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ   WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru