Bədirə Rza Həsənqızı


Örnək ömür – inamlı yol
( 14 iyul tarixinin 50-ci ildönümü münasibətilə )
Mənalı həyat, ömür yolu keçən insanlar haqqında çox yazırlar. Həm sağlığında, həm dünyasın dəyişəndən sonra, həm də əsrlər sonra… Bu yazılar, yazan şəxsin tutduğu ictimai mövqedən asılı olaraq müxtəlif mənalarda canlandırıla da bilir bəzən. 
Amma, bir də olur ki, insan xalqın bir nəfəri olaraq sadəcə düşündüyünü qələmə almaq, sadəcə el yaddaşından bir yarpaq xatirətək paylaşmaq istəyir. Təmənnasız, könül sevgisilə … Düşüncəsində o böyük şəxsiyyətin ömür yolunun nuruna baxaraq yada salır, xatırlayır, fikirlər ömrün enişli-yoxuşlu yollarından qalaqlanır üstünə… Bir ömür yaşamaq, səhvlərdən yan keçmək və əbədiyyən xalqın yaddaşında işıqlı xatirələrlə qalmaq, heç də asan iş deyil…Və bu böyük məsuliyyət hər kəsin bacara biləcəyi qüvvət ola bilməz. Belə şəxsiyyətlər İlahidən seçilmişlərdir…
Evimiz seçki məntəqəsi yerləşən orta məktəbin qarşısında yerləşirdi. Dörd qız atası olan atam sürücü işləyir, qanunları çox sevir, ehtiyac olduqca da tələb edərdi. Necə deyərlər bir az “qanun adamı” kimi tanınmışdı. Onun simasında biz də inanırdıq inandıqlarına. Və atamın qanunları bilməsi, eyni zamanda yeri gəldikcə tələb edərək yaşadığı dövr böyük şəxsiyyət Heydər Əliyevin hakimiyyəti dövründə iki bacımın diplom aldıqdan sonra çox asanlıqla işlə təmin olunmasına səbəb olmuşdu. Atamın Ulu öndərə olan dərin məhəbbəti, sanki bütün ehtiyacların üstünə inam pərdəsi çəkmişdi. Onu şəxsən görə bilməsə də, bütün çıxışlarını izləyir, hər kəlməsinə, ifadəsinə çox böyük hörmətlə yanaşardı. Nə ailədə, nə işində olan çətinliklər onu darıxdırmaz, qorxutmazdı. Böyük şəxsiyyət Heydər Əliyevin hakimiyyətə yenidən qayıtması isə ona çox böyük həyat ümidi vermişdi. Gələcəyə çox böyük inamla baxardı. Yaxşı yadımdadır… 1993-cü ilin payızı, oktyabr ayı idi. Ölkədə iqtisadi cəhətdən çətinliklər vardı. Müstəqillik yollarında hələ kövrək addımlarını ataraq, sərhədlərində düşmən yaralarından qorunmağa çalışırdı doğma yurdumuz. Varislik haqqını qorumaq istəyirdi müstəqil Azərbaycan, saysız sınaqlar, görünən və görünməyən siyasi çətinliklər əhatəsində. Belə çətin günlərdə dövlət rəhbərliyinə yenidən seçkilər keçirilirdi. 
Seçki günü səhər atam çox tezdən oyanmış, məntəqəyə getməyə hazırlaşırdı. Saat 6:00 dan məntəqə açıq olacaqdı. Ondan niyə belə tələsirsən, ay ata, seçki məntəqəsi uzaq deyil ki… soruşduqda: 
– Bu çox vacib məsələdir, əlbəttə ki, daha erkən getmək lazımdır! -dedi… Kimə səs verəcəyini soruşduqda isə, çox təəccüblə dönüb baxdı… Əslində onun böyük məhəbbətin, rəğbətin ailədə hər birimiz bilirdik. Ulu öndərin 1969-cu ildən 1982-ci ilə qədər respublikamızda olan hakimiyyət dövrü tanıtmışdı xalqına necə rəhbər olmasını. Bəli, biz belə görmüşdük valideynimizi. Ölkə başçısına olan böyük məhəbbət, rəğbət dolu inamla baxırdı gələcəyə. Məncə, atam kimi, Ulu öndərə rəğbəti olan ailələr Azərbaycanda minlərlə idi…
Bəli, böyüklük şərəfi. Onu qazanmaq hər kəsə nəsib olmur. Milyonlarla insanın ürəyində yer ala bilmək… Bir iş yoldaşım var. Onun qardaşı Qarabağ döyüşlərində Şəhid olub. (Ruhu şad olsun!) Daha doğrusu itgin düşüb, Şəhid adı alıb. O deyir ki, ailəmizin ilki olan qardaşım könüllü olaraq döyüşlərə getmişdi, 1993-cü ildə. O illərdə Ümummilli lider Heydər Əliyevin televiziya ilə xalqa müraciətini eşitdikdən sonra, Neftayırma zavodunda işləyən qardaşım Zeynalov Azad dayanmayıb, könüllü getmişdi cəbhəyə, Qarabağın müdafiəsinə. Qeyd etdiyim bu xatirələr sadə bir xalqın ayrı-ayrı nümayəndələrinin öz rəhbərinə olan sevgisindən xəbər verir. Bəli, Ulu öndər xalqın rəğbətini qazanan dahi bir insan idi. Onun saatlarca nitqinə qulaq asan insanlar, hər kəs etiraf edər ki, öz xalqının tarixini, mədəniyyətini dərindən bilən, sevə -sevə təbliğ edən, qoruyan, yaşadan, bütün dünyada Vətənimizin siyasi varlığının təsdiqinə var qüvvəsilə çalışan fəxr ediləcək şəxsiyyət, azərbaycanlı idi. 
Biz bu gün də onun böyük dühasından, dərin zəkasından, dünya xalqları, dövlətləri haqqında düşüncələrindən bəhrələnir, inanırıq ki, böyük siyasətçi, fonemen şəxsiyyət Heydər Əliyev ideyaları qalib gələcək, xalqımızın haqq səsi bütün dünyada tezliklə ədalət nidası ilə bitəcəkdir.

Müəllif: BƏDİRƏ NİFTALİYEVA

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

RƏŞAD SAHİL

ŞAH İSMAYIL XƏTAİ – MƏKTUBIAR

Şah İsmayıl və Əlvənd Mirzənin TARİXİ MƏKTUBLAŞMALARI – İmperiyanı yüksəlişə aparan yazışmalar

Şah İsmayıl vətəni birləşdirmək və bütövləşdirmək uğrunda çıxdığı yolda önünə çıxan bütün maneələri dəf edərək irəliləyirdi.

Bütün bunlar hər kəsə bəlli olduğundan bu barədə geniş danışmağa gərək yoxdur. Bu yolda Şah Xətainin bir çox döyüşləri olmuşdur. Şahın belə qarşılaşmalarından biri də Əlvənd Mirzə ilə olub…

Əlvənd Mirzə Şah İsmayılın uğurları və qələbələrini eşidən kimi dövlətin başbilənlərini məşəvərətə toplayır və qərara gəlirlər ki, Şah İsmayıla nəsihatamiz bir məktub göndərsinlər. Bu istəklə Əlvənd Mirzə Şah İsmayıla məktub yazır, Şah da ona cavab məktubu göndərir. İranın keçmiş xarici işlər naziri Əli Əkbər Vilayətinin araşdırmalarından əldə etdiyimiz hər iki məktuba heç bir şərh, izah vermədən təqdim edirik:

“Ucaməqamlı, dinin pənahı Şah İsmayıla məlum olsun; Allahın istəyi belə idi ki, sən döyüş meydanına qədəm qoyasan: əgər sən Həsən padşahın övladlarındansansa, nə üçün sənin təbəən olmağa çalışmayaq? Dostluğun və qohumluğun qaydası bu deyildirmi ki, biz dostluğun qarşısından biganəliyi kənar edək? Bizim səninlə müharibə etmək və səndən ayrılmaq fikrimiz yoxdur. Çünki sən bizim atamızın və öz babanın qanını almağa getdin, Fərrux padşahı qətlə yetirdin və Şirvanı tutdun. Biz də Həmədan ölkəsini sənə bağışladıq. Qayıt və Şirvana get, dövlətə başçılıq etməklə məşğul ol: hara istəyirsən get, xarici ölkələri tutu. Əgər sənə zərər dəysə, kömək istəsən göndərərəm. Sən yad olmadığın üçün sənin çıxıb getməyinə razı olduq. Bu sözlərimi mənim zəifliyim kimi yozmaqdan çəkin, çünki sülh müharibədən yaxşıdır. Ona görə bu qədər mübaliğə etdik, yoxsa sabah qoymarıq ki, irəli bir addım da atasan. Biz də 30 min nəfərlə sənin qarşında dayanmışıq və Allahın iradəsi ilə baş verə biləcək hər şeyə şükr edirik.”

Məktub Şah İsmayıla çatan kimi cavabının yazılmasını buyurdu:

“Sözümün canı budur: Əlvənd padşaha məlum olsun ki, Həsən padşahın övladlarından Şeyx Səfiəddinin övladlarına çox haqsızlıq və mürvətsizliklər edilmişdir; bu qədər əzaba baxmayaraq mən babamın, atamın və qardaşımın qanından keçdim. Bizə məsum imamların (c) haqq məzhəbinə rəvac vermək lazımdır. Və nə qədər canım var, dini-mübin yolunda haqq öz yerini tapıncayadək qılınc çalacağam. Gərəkdir ki, sədaqə və düzgün əqidə ilə o həzrətlərin ətəyindən tutaraq (onlara inanaraq), dilinə gözəl “Əliyün vəliyullah” (Əli Allahın vəlisidir) kəlməsini gətirəsən ki, müstəqil padşah olmaq sədaqətinə çatasan. Tutduğum hər ölkədə sənin adına sikkə zərb edərəm və xütbə oxutduraram və səni öz böyük qardaşım bilib sənin yolunda qılınc çalaram. Əgər bu səadəti tapmasam (yəni buna razı olmasan) səndən günahsız qardaşımın qanını almağım xoş (halal) olacaqdır.Özün bilərsən, sənin üçün hansı daha yaxşıdır, mənə bildir!”

Əlvənd Mirzə Şah İsmayılın cavab məktubunun məzmunundan xəbərdar olan kimi başa düşdü ki, o bu bihudə sözlərlə döyüş medyanından çəkilməyəcəkdir. Və nəticə etibarilə Şah İsmayılın ordusu ilə üz-üzə gələn Əlvənd Mirzə döyüşdə məğlub olaraq qaçır.

Müəllif: Reshad Sahil

Mənbə: BABƏK CƏFƏROV

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

ZAUR USTAC – YAZI…

YAZARLAR VƏ YAZILAR

və ya

MÜASİR ROMANÇILIQ NECƏ OLMALIDIR???

(On  beşinci yazı)

Salam olsun sənə ey dəyərli oxucum. Dünya kitabxanalarındakı kitabların, yazıların, o yazılardakı sözlərin, sözlərdəki hərflərin sayının min misli qədər uca Yaradana şükürlər olsun ki, daha bir bəhanə ilə görüşmək qismət olub bizlərə… Xoş gördük sizləri…

Söhbətimizin mövzusu  iki kitabda cəmlənmiş bu iyirmi üç yazıdan ən vacibi kimi də qəbul edilə bilər… Beləki, sayı ilə on beşinci adlandırdığım bu yazıda iki əsas məsələni müzakirə edəcəyik. Birinci məsələdə  bizə qədər olanlara nəzər salıb fikir (əlbəttə, subyektiv) bildirəcək, ikincidə isə giley-güzarla dolu zəmanəmizdə müasir romançılıq necə olmalıdır? –  sualına cavab tapmağa çalışacağıq. Bu iki ciddi məsələyə toxunmağa nə dərəcədə haqqım çatır, arqumentlərim nə qədər tutarlı ola bilər, ümumiyyətlə bu yazını qəbul etmək olarmı, əgər olarsa, bu hansı səviyyədə mümkündür? Oxucuda yarana biləcək bu qəbildən olan digər suallara öncədən cavab vermək üçün qısa bir haşiyəyə çıxmaq istəyirəm:

HAŞİYƏ

Bütün digər yaradılmışlar kimi insan da özü anlayandan sonra ətraf aləmi anlamağa çalışır. Bu çabalar içində demək olar ki, bir körpə başqa bir canlının balasından elə də çox fərqlənmir. Ətraf aləmi hissə-hissə, çox kiçik parçalarla, fraqmentlərlə dişimizlə, dırnağımızla, gözümüzlə, hiss edib, dadıb, görüb tanıyır, yadda saxlayırıq. Dünyadan – ətraf aləmdən yadımda qalan ilk fraqment  atla bağlıdır; bu ilk olaraq özümün çəhrayı rəngli oyuncaq atım – üstünə minilə biləcək möhkəm plastmasdan olan təkərli at, qonşu oğlanın həmişə balkonlarında olan yaşıl şar atı (Bakıda) və ən dəqiq, net mənzərə bir axşamçağı (Ağdam rayonu, Yusifcanlı kəndində) mal-qaranı örüşdən gətirən babamın qabağına – qarşılamağa – çıxdıqda məni öz tünd qəhvəyi rəngə çalan qızlı “yava” Qarabağ cinsindən olan atının tərkinə alıb doqqazdan evin qarşısına – həyətə qədər  60 – 70 addımlıq yolu (bu bir neçə dəfə təkrar olunub) gətirməsidir. At anladığım, yadımda qalan oyuncaq olsa da minə bilmədiyim, çünki, ondan tutub duranda mən boyda idi… Əsl at da həmçinin qardaşlardan ən kiçiyi olan Hafiz əmimin məni qaldırıb Müseyib  babam minən atının tərkinə oturdanda (o kiçik  oğul, mənsə böyük  nəvə  idim – təbii estafet məsələsi) arxadan babamın belindən necə bərk-bərk yapışdığım hələ də yadımdadır… Beləliklə sanki, at əl dəysə də əlçatmaz bir varlıq olaraq qaldı mənim üçün… Ancaq, yadda qalan ilklərdən həyatım boyu həmişə birinci olan ikinci bir varlıq da var. Bu kitabdır, kitab… Ətrafdakı canlı və cansızları tanımağa başlayanda dişimə vurub yoxladığım varlıqlardan biri də yadımda qalan birincisi orta qalınlıqlı,tünd göy rəngli kitabdır – “mikrobiologiya” kitabı… Yəqin ki, ağ yerlərini yazdığım, nəyəsə əsəbləşib ağlayanda vərəqlərini dartıb qopardığım kitab da elə bu “göy kitab” olub… Səhv etmirəmsə bu sualları bir müsahibədə cavablandırmışam, odur ki, təkrar olsa bağışlamanızı rica edirəm. Kənd uşaqlarının çoxu kimi əlifbadakı gözəl buzov rəsminin altında iri böyük hərflərlə yazılmış “DANA” sözünü hərfləyib “BUZOY” deyə-deyə əlifbanı öyrəndikdən sonra ilk oxuduğum kitab “Qızıl şamdan” uşaq nağıl kitabı olub –bu təxminən 1981 –ci ilin okyabr ayı idi.  Oxuduğum ilk iri həcimli kitab göy rəngli, qalın, üstündə qalxan şəkli olan “Koroğlu dastanı”, xarici ədəbiyyat nümunəsi  “Kapitan Qrantın uşaqları”, çox cildli  isə  “Min bir gecə” dastanları olub. 80-ci illərdən  etibarən üç dildə ana dilimizdə (hal-hazırda Türk dili  adlandırdığımız dili mən xaric dil hesab etmirəm), rus dilində, ingilis dilində və üç əsas qrafikada; kiril, latın, ərəb əlifbaları ilə sərbəst mütaliə vərdişlərim var. Təxminən 1987-ci ilin yayından etibarən ətrafda nələrin baş verməsindən asılı olmayaraq saatlarla sadəcə oturduğum taxta stulu yellədə – yellədə qalxmadan bəzən gündüz axşama kimi, bəzən gecə səhərə kimi kitbdan ayrılmadan oxumaq kimi bir bacarığa yiyələnmişdim… Təəssüf ki, indi belə vaxt yoxdur. Maraqlı kitab olanda ya uzaq yol gedəndə çatana qədər maşında, ya da qonaq və istirahətdə olduqda belə uzun müddətli – ayrılmadan – mütaliə etmək imkanı olur. Bu minvalla o zamanın əksər gənci  kimi mən də əvvəl məktəb kitabxanasının, ardınca kənd kitabxanasının axırına çıxdıqdan sonra rast gəldiyim, adını eşitdiyim kitabları alıb oxumağa başladım. Bütün bunlar bu yazını oxuyanların əksəriyyəti kimi mənim də sovetlər birliyində yaşadığımız nisbətən məhdud bir dövrə aid olan məlumatlar idi. 90-cı illərdən sonra əvvəllər bizim üçün əlçatmaz olan bütün kitablar da, müəlliflər də əlçatan oldu. Yeni əsrdə internet deyilən məhdudiyyətsiz bir aləm ərmağan oldu bizə  və bununla da inandırım sizi ki, dünyada limit deyilən anlayış öz qüvvəsini itirdi…

Bütün təfsilatı ilə belə bir girş verməyə ehtiyac var idimi? – Haqlı sual çıxa bilər ortaya. Əvvəlcədən deyim ki, bəli var idi. Çünki, yazının buradan sonra oxuyacağınız hissələrində elə məqamlar ola bilər ki, “bunun heç filankəsin filan romanından xəbəri yoxdur, və ya bəs niyə heç filankəsin adını qeyd etməyib və s.” Qarşıda belə problemlərlə üzləşməmək üçün nəzərinizə bir daha çatdırıram ki, yuxarıda qeyd olunan tarixdən üzübəri Respublikamızda əlçatan olan və günümüzdə internetdən oxuya biləcəyimiz sizə məlum olan nümunələr və müəlliflər mənə də məlumdur. Sadəcə bu yazının öz məqsədi var. Mən bu məqsədə uyğun davranacaq və ancaq, faydalı bildiyim məqamlara toxunacam. Yəni, kimin və ya hansı əsərin adının çəkilməməsi onun olmaması anlamına gəlmir. Onlar da var. Sadəcə mənim subyektiv fikrimə görə hal-hazırda bizə, bizim gəncliyə bu yazıda adı hallanan müəlliflər, qeyd olunan əsərlər haqqında olan məlumat və biliklər daha faydalı ola bilər. Yəni, yazının məqsədi bu müəllif və nümunələri bilənlərə xatırlatmaq, bilməyənlərə isə tanıtmaqdan ibarətdir.

XATIRLATMA

İndi işlədəcəyim “MƏNCƏ” ifadəsi bundan sonra sıralanacaq bütün fikirlərə aiddir. Və beləliklə, məncə, bəşər tarixi yarandığı gündən müasir dövrümüzədək – insan oğlu əlinə qələm alıb yazmağa başlayandan bəri ən dəyərli yazılar ortaya qoymuş yazar çoxumuzun uşaqlıqdan tanıdığı  Lev Nikolayeviç Tolstoydur. Bəs, tanıdığımız digər yazrlardan onu belə kəskin dərəcədə fərqləndirən nədir?  Və bunu real, həyati səbəbləri nə olub? Onu nəyə, hansı səbəblərə nümunə götürüləcək birinci şəxs hesab edirik və ya etməliyik? Axı onun qədər tanıdığımız digər  Dostoyevski, Ernest  Heminquey,Viktor Hüqo, Cek London, Sent-Ekzüperi, Vasiliy Yan, Tarle kimi məşhur yazarlar da olub. Sözsüz ki, indi kimsə bu sətirləri oxuyub tam fərqli adını qeyd etmədiyimiz bir müəllifi xatırlaya və onu  öz kriteriyalarına – meyarlarına görə Tolstoydan üstün hesab edə bilər. Bu onun təbii haqqıdır. Ancaq , burda bir məsələni mütləq qeyd etməliyəm, Tolstoy yaradıcılığının əsasında hansı səbəb və məqamlar durmasından asılı olmayaraq mən yuxarıda misal üçün adını çəkdiyim və bu an sizin fikrinizdə olan digər müəllifdən seçilir. Yuxarıda nisbət üçün  elə yazarları seçmişəm ki, bu yazını oxuyan şəxslər mütləq onları da oxuyublar və yaradıcılıqları ilə tanış olduqlarına əminəm.  Dostoyevski, Ernest  Heminquey, Viktor Hüqo, Cek London, Sent-Ekzüperi,  kimi yazrlar nə qədər cəlbedici  yazsalar da bütün yaratdıqları nümünələrdə çatışmamazlıq, natamamlıq hiss olunur. Bu məsələ bəlkə də inam məsələsi ilə bağlıdır. Beləki, bu müəlliflər nə qədr maraqlı süjet xətti üzərində işləsələr də, hadisələr nə qədər qızışıb, səngisə də sonda bir nəticəyə gəlib çıxa bilmirlər. Bu özü-özlüyündə müəlliflərin bütün problemləri hansı dil, üslub, bənzətmə vasitələrindən istifadə etmələrinə baxmayaraq insanın üzərinə yükləməsindən və insan oğlunun isə nə qədər faili-muxtar olmasına baxmayaraq bir Yaradan tərəfindən yaradılmış omasını ya qəbul etməmələrindən, ya da unutduqlarından qaynaqlanır deyə düşünməkdəyəm. (fikir dəyişə bilər, hərəkət varsa, dəyişiklik labüddür). Bəs, belə natamamlıq Tolstoyda yoxdurmu, əlbətdə , var məsələn, “Hacı Murad”-da. Ümumiyyətlə mən özümüçün Tolstoy nümunələrini  nümunə götürülə biləcək baxımdan belə sıralayıram:  I – “ETİRAF”,  II – “SERGEY ATA”  və  “İVAN İLİÇİN ÖLÜMÜ”, III – “HƏRB VƏ SÜLH”…..  sonuncu “HACI MURAD”. Vasiliy Yan, Tarle barədə ayrıca onu qeyd etmək istəyirəm ki, bu müəlliflər haqqında On yeddinci yazı – “Hərb mövzulu yazılar” – da nisbətən ətraflı söhbət açacam.  Nəticə olaraq nə qeyd etmək istəyirəm Tolstoy istər özündən əvvəlki, istərsə də günümüzə qədər – sonrakı yazrlardan fərqləndirən məqam və keyfiyyət onun şəxsiyyətinin və nümunələrinin tamlığı, mükəmməlliyi və ya mükkəməl kimi qəbul etdiyimiz əlbətdə, nisbi olan anlayışa daha yaxın olması ilə seçilir. Bunu kökündə uca Yaradana inancın, onun uzun, keşməkeşli ömrünün, sağlam ruhunun  – həyat yolu – fəaliyyətinin, özünəməxsus yaşam tərzi və təlatümlü ailə həyatının dayandığını hesab edirəm. Bu məqamda yenidən kiçik bir haşiyəyə çıxmaq istəyirəm.

HAŞİYƏ

Yəqin bu deyimi eşitmisiz?  Əgər, eşitməmisizsə onda indi xəbəriniz olsun ki, belə bir deyim var: – “Batmaqda olan gəmidə bir nəfər də olsun allahsız tapa bilməzsən” Əfsuslar olsun ki, məsləyindən asılı olmayaraq çoxumuz əslində böyük bir, hər an batmaq təhlükəsi ilə üzləşə biləcək, müdhiş dalğalar qoynunda atıla-düşə üzən gəminin sakinləri – sərnişinləri olduğumuzu unudur, bunu ancaq gəmimiz ləngər verəndə hiss edirik. Bu baxımdan Xalid Hüseyninin “Çərpələng Uçuran” romanında iki maraqlı məqam var. Bu arada onu qeyd etmək istəyirəm ki, Xalid Hüseyni və əsərləri nümunə ola biləcək  müasirlərimizdir.  Əgər hələ tanış olmamısızsa, bu andan sonra boşa gedən vaxt əsl igi kimi hesab oluna bilər. Məsələn, bu tanışlıq elə “Çərpələng Uçuran” – la başlaya bilər. Çox maraqlı və yuxarıda nümunə kimi qeyd etdiyimiz meyarlara tam uyğun gələn bir əsərdir. Tamdır. Əlavə edim ki, “Çərpələng Uçuran”-ı həm ingilis dilində orijinalda, həm də Xədicə İsmayılın tərcüməsində doğma, şipşirin ana dilimizdə oxumuşam. Tərcümə indiki tərcümələrin əksəriyyətindən fərqli olaraq çox gözəl alınıb. Hadisələrin bir qisminin bizim mədəniyyətə yaxın Şərq mühitində baş verməsi də onun ana dilimizə rahat uyum sağlamasına, daha asan qavranmasına yardımçı olur. Bu tərcümə ana dilimizdə bizim üçün orijinal hesab oluna bilər. Tərcümədə heç nə itməmişdir. Əksinə daha da zənginləşmiş,  romanın cod dili bir az yumşalmış, daha rahat anlaşılan olmuşdur. Mətləbdən uzaqlaşmayaq, deməli, romanın qəhrəmanı Əmir heç də inanclı biri sayıla bilməz. Ancaq, onun şüuraltı bilincində belə bir qüvvənin varlığı barədə məlumat olduğundan əsər boyu iki dəfə ən kritik məqmda bu özünü büruzə verir. Birinci dəfə atası xəstə olanda, ikinci dəfə isə doğmaca qardaşının balası və eyni zamanda artıq, onların – Babanın nəslinin yeganə davamçısı Zöhrab xəstəxanada can çəkişəndə…

Məncə, ordan-burdan nala-mıxa vurmaq bu qədər kifayətdir. İndi gələk, ümumilikdə əsas məsələyə bəs bizim özümüzün nümunə ola biləcək kimlərimiz, nələrimiz var. Əlbəttə, bu misallar elə seçilməlidr ki, ən azından bu yazını oxuyan şəxs onları da tanımış olsun. Bu məqamda şübhəsiz ki, yenə hansısa keçid mövqeyndə dayanan nümunələr olmalıdır. Belə şəxslərə Abbasqulu ağa Bakıxanovu, Həsən bəy Zərdabini, Əhməd bəy Ağaoğlunu, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevi, Məmməd Səid Ordubadini, Vintsas Kreveni,  Üzeyir Hacıbəylini, Yusif  Vəzir Çəmənzəminlini, İlyas Əfəndiyevi, Bayram Bayramovu,  İsmayıl Şıxlını və onların düşüncələrini, yazıb-yaratdıqlarını misal göstərə bilərik. Bu keçid şəxslərdən sonra  Bəxtiyar Vahabzadə, Cəmil Əlibəyov, Xudu Məmmədov,  İsa Hüseynov (Muğanna), Nəriman Həsənzadə, Əlibala Hacızadə,  Anar, Elçin, Hamlet İsaxanlı, Kamal Abdulla, Akif Əli, Elçin Hüseynbəyli (Qaraçuxa),  Orxan Fikrətoğlu,  Əsəd Cahangir,  Sadıq Qarayev, İlqar Fəhmi,  Rövşən Abdullaoğlu kimi  şəxsiyyətindən, həyat yolundan, fikirlərindən, yazıb-yaratdıqlarından, müasirlərimiz olanların söhbətlərindən faydalana biləcəyimiz kiçik, çox da zəngin olmayan bir syahı tərtib etmək olar. Ancaq, biz daha konkret olub və heç olmasa üç gedişə ortaya konkret nəticə qoymalı olsaq, mən bunu belə edərdim. Vintsas Kreve “Azəristan ölkəsi”,  Makulu “Səttarxan”, Müəllifi mübahisəli olsa da əsl milli nümunə “Əli və Nino”.

Əgər, hələ də Vintsas Kreve ilə tanış deyilsizsə, mütləq tanış olun. Tanışlığa “ATV kitab seriyasından olan”  doğma, şipşirin ana dilimizdə nəşr olunmuş – sağ olsun Səlim Babullaoğlu – Vintsas Kreve “ Azəristan ölkəsi” kitabından başlaya bilərsiz. “Səttarxan ” və  “Əli və Nino”,  biz müasir mili romançılığın standartı, (müasir roman necə olmalıdır ki, oxunaqlı, faydalı və gəlirli – satıla bilən – olsun) üzərində düşünürüksə, bu iki əsərə diqqətlə baxıb, özümüz üçün yığcam araşdırma aparıb müəyyən nəticəyə gələ bilərik. İlk öncə müəlliflərə baxaq, Makulu o qədər də məşhur imza olmasa da, “Səttarxan” iri həcimli çox ətraflı, zəngin məlumat mənbəyi olan, faydalı romandır.  Müəllifi dəqiq bilinməyən – imza yoxdur –  “Əli və Nino” əsl nümunədir. Məncə, “Əli və Nino” bütün parametrlərdə standarta daha yaxındır. Bu iki əsər əlavə heç bir təsir dairəsinə düşmədən hər ikisi nümunə ola biləcək səviyyədədir. Ancaq, “Əli və Nino”  “Səttarxanı”  həcm məsələsində qabaqlayır və üstünlük əldə edir.  “Əli və Nino” hadisələrin zənginliyi, məlumatlılıq və həcm baxımından müasir Azərbaycan oxucusu üçün əsl nümunə – çağdaş romançılığın standartı sayıla biləcək bir əsərdir. Ümumiyyətlə yeni yaranacaq romanlar 80 – 100 səhifə həcmində olsa daha cəlbedici və faydalı olar deyə düşünməkdəyəm…

Uca Yaradanın  insan oğluna bəxş etdiyi ən dəyərli nemət olan vaxtınızı bu sətirləri oxumağa həsr etdiyiniz üçün qarşınızda baş əyir, sonsuz sayğılarımı bildirirəm. Hörmətlə: Zaur Ustac.

QEYD

Yazarlar ancaq, (əyləncə və ya mənfəət xatirinə yazanlar xaric) yazarlar. Şübhəsiz ki, söz Uca Yaradana məxsusdur. Biz sadəcə qələm tutan qullarıq… Yox əgər, kimsə bunu inkar edib, ancaq yenə oturub saatlarla kiminsə pıçıltılarını qələmə alırsa, onda bağışlayın məni, belə çıxır ki, onun yazdıqları şeytan vəsvəsəsindən başqa bir şey deyildir…

24.05.2018. Bakı.

Müəllif: Zaur Ustac

© Zaur USTAC,2018. Bakı.
WWW.YAZARLAR.AZ və WWW.USTAC.AZ

ŞEİR SAF DÜNYADIR…

Şeir dünyam, mən səni
sevirəm, çünki safsan.
Cövhərindən doğmasan,
doğrusan, yalanın yox! 

(Leyla Əliyeva)

Elə indicə min ilin dostu, istedadlı yazıçı-publisist Mahir Qabiloğlunun yaradıcılıq “təndir”indən isti-isti çıxan və onun təqdim-tərcüməsində “Poeziya” adlandırdığı rus dilində yazıb-yaradan Leyla Əliyevanın şeirlərindən ibarət zərif və lətif, abstrakt-kollaj dizayında bir kitabı aldım və isti-isti vərəqlədim…

Kitabın redaktoru şair-publisist Əkbər Qoşalı, dizayneri Zaur Qafarzadə, bədii tərtibçisi Cəlil Qaryağdıdı. Kitaba şairə Leyla Əliyevanın müxtəlif illərdə yazdığı, 2014-2015-ci ildə tərcümə edilən 55 şeiri daxil edilmişdir. Bu şeirlərin hər biri müasir insanın daxili çarpışmalarını, ruhi sarsıntılarını, psixoloji durumunu əks etdirən  portretləridir…


Leyla Əliyevanın şeirlərinin müxtəlif dillərə tərcümələri məlumdur. Bu kitab onun şeirlərinin Azərbaycan dilində kitab şəklində çap edilməsinin ikinci faktıdır…  Leyla Əliyevanın Azərbaycan dilində birinci kitabı tanınmış yazıçı-tərcüməçi Afaq Məsudun tərcüməsində “Dünya yuxu tək əriyir” (2016) adlanır.

    
“Getmə, ana”, “Gedim bir az ağlayım”, “Qu quşu”, “Pərvanə”, “Hərənin öz sonu”, “Gözlərim kor olub” və digər bu kimi təsirli şeirləri ilə ədəbi mühitə qədəm qoymuş gənc, istedadlı Leyla Əliyeva ilk qələm təcürbələrindən başlayaraq fərqli dünyaduyumu, baxış bucağıyla seçilən bir şair kimi artıq neçə illərdən bəridir ki, (Leyla Əliyeva orta məktəb illərindən, 10 yaşından şeir yazmış, hazırda  20 ilən artıq bir yaradıcılıq yoluna malikdir) geniş, intellektual, həssas oxucu auditoriyasının marağını və məhəbbətini qazanıb…


Buna baxmayaraq,  onun orjinalda “Если б звезды ступеньками стали” (“Ulduzlar pillə-pillə düzülsəydi səmaya”) adlanan  ilk kitabı da, keçən il məşhur rus şairi Andrey Dementiyev Poeziya evinin təşəbbüsü ilə Moskvada işıq üzü görüb.

Məlumat üçün deyək ki, kitabın Moskvada  23 aprel 2016-cı ildə məşhur, tanınmış ədəbi, siyasi, mədəni xadimlərin və ictimaiyyətin iştirakı ilə geniş təqdimatı keçirilmişdir).

Bu kitabda toplanan şeirlər Leylanın bu günə qədər kecdiyi olduqca maraqlı və cazibadar yaradıcılıq yolunun “yol xəritəsi”dir. Bu şeirlər mayasını həqiqətlərdən almış həyat mənzərələrinin ruhla yoğrulmuş  poetik ifadəsidir…

Burada müəllifin ən böyük uğuru və qələbəsi, yaşadığı mühitdə baş verən hissi-psixoloji hadisələri – ağrıları və nisgili, sevgini və kədəri, sevinci və göz yaşlarını yaşandığı anın, məqamın sehrində və ovqatında səmimi bir şəkildə poeziyaya çevirmək bacarığıdır. Bu şeirlər insanı düşündürən, heyrətləndirən, qeyri-adi hissləri axarına salan, həyata marağı və diqqəti artıran dinamik bir enerjiyə malikdir. Burada ən başlıcası,  sevinc, fərəh, heyrət, dünyanın adi gözlə görülməyən, ancaq bəsirət gözü ilə proyeksiyalanan İlahi gözəlliklərinə vurğunluq da, qüssə də, kədər də, tənhalıq və səmavilik də şəfqət dolu poetik lövhələrdən ibarətdir:


…Allahımı sevirəm,

ona yaxın olanda göylərə ucalıram;

Əllərimlə astaca qübbəni oxşayıram.

Möcüzəyə inamı könüllərdən qoparan

həyəcanı atıram; Sadəcə unuduram.

İncikliyi, təlaşı, həsədi, paxıllığı

silirəm ürəyimdən,

çətinə düşənlərə kömək, arxa olmaqçun

Allahdan yalnız qüvvət, bir də güc diləyirəm.



Mahir Qabiloğlunun tərcümələrini xeyli müddətdir ki, Modern.az saytından (yeri gəlmişkən, bildirim ki, ədəbiyyatımızın, mədəniyyətimizin təbliğində və yayılmasında bu saytın böyük xidmətləri var) izləyirəm, oxuyuram, tənqid və təqdir (təqdir daha çox olub) dolu şərhlərimi bildirmişəm. “Vaxt”  şeirinə şərhdə (11.08.2014) yazmışdım: “Bəlkə də bu həyatda çox az şey bilirəm mən. Bəzən də düşünrəm: “Allah, nələr bilirəm..! Baxırsan hər şeyim var, Ruhumsa itir-batır. Dörd yanım adam dolu, Təklikdən qulaq batır…” Həqiqəti və müasir insanın ruhi vəziyyətini bu dərəcədə real və yüksək poetik tərzdə təqdimatı məni olduqca təsirləndirdi…”  

Və yaxud,  “Ana, nə olar, getmə!” (“Мама, не уходи!”) şeirinə yazdığım (05.06.2014) şərh: “Şeir də, tərcüməsi də, xoşuma gəldi! Orjinalın da oxumuşdum. Şeirin mövzusü yenidir, təzədir, hisslər incə və zərifdir. Bir körpənin dilindən böyüklərə dərsdir: Anacan, inan ki, mən, ” Danışmağı bilsəydim, bu fani dünyamızda, Necə yaşamaq lazım. – Öyrənərdin sən həmən, Öz körpənin dilindən..” – gözəldir, təsirlidir!! Şeirdə psixologizm güclüdür, həm də elmi əsaslara söykənir. Hamı bilmir ki, uşaqların təfəkkürü, psixologiyası dörd yaşına qədər formalaşır… Tərcümə anlaşıqlıdır, müəllifin duyğları, hissi qorunub.”Özgüvənim” sözü tapıntıdır… Şairəyə də, tərcüməçiyə də təşəkkürlər! Mahir müəllim, bu işi davam etdirsəniz, olduqca yaxşı olar… “

Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, sosial şəbəkələrdə Leyla Əliyevanın elə bir şeiri yoxdur ki, ona oxucu münasibəti, oxucu rəyi bildirilməsin. Bu cəhətdən Leyla ən oxunaqlı, deyərdim ki, xoşbəxt şairdir və onun yaradıcılığına geniş oxucu marağı və rəğbəti var ki, bunu təsadüf saymaq olmaz…  Şəxsən mən, Mahirin yerinə olsaydım, bu kitabda ictimaiyyətin fikri və münasibəti kimi həmin şərhləri ünvanlı-tarixli, sənədli-sübutlu şəkildə bu kitabda verərdim…

Bir var şeirləri ayrıayrı vaxtlarda, tək-tək oxuyasan, bir də var toplu halında…  Şeirləri toplu şəkildə, kitabda oxumağın da, özgə bir aləmi var…  Bu tərcümələrdə hər şey orjinaldır, təzədir-tərdir… Əslində bu tərcümə deyil, beyinə, hissə qoşulmaqdır. Tərcüməçi o vaxt müvəffəq olur ki, o şairin hissini, duyğusunu, düşüncəsini özününkü edir, “özəlləşdirir”, ümumi bir ladda ahəng, harmoniya tapılır… Mahir Qabiloğlu buna müvəffəq olubdur…

Mənə elə gəlir ki, nə şairə Leyla Əliyevanı, nə də yazıçı-publisist, indi isə tamamilə yeni bir ampluada özünü təqdim edən poeziya tərcüməçisi (məhz tərcüməçi yox, poeziya tərcüməçisi)  Mahir Qabiloğlunu müasir oxuculara təqdim etmək lüzumu yoxdur… Onları ədəbi ictimaiyyət əladan-əla tanıyır! Qoy olsun! Amma yenə də yaddaşı təzələmək lazımdır və ola bilər ki, bilməyənlər də olsun…

Şair Leyla Əliyeva haqqında qısa məlumat: Leyla İlham qızı Əliyeva 3 iyul 1985-ci ildə Moskvada anadan olub, orta məktəbi bitirib və Avropa Biznes Məktəbinə daxil olub, Moskva Dövlət Beynəlxalq Əlaqələr İnstitutunun (MQİMO) magistratura pilləsində təhsil alıb, burada da, ictimai fəaliyyətə başlayıb, Azərbaycanlılar Klubunun sədri olub. Sonra Heydər Əliyev Fondunun Rusiya nümayəndəliyinin rəhbəri, Moskvada “Baku” jurnalınını təsisçisi və baş redaktoru, “Xocalıya ədalət” kampaniyasının təşəbbüskarı, İslam Konfransı Təşkilatı Gənclər Forumunun baş koordinatoru, Rusiya Azərbaycanlı Gənclər Təşkilatının (AMOR) sədri vəzifələrində fədakarcasına çalışıb, 2011-ci ildən Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidentidir. Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə IDEA (Ətraf mühitin mühafizəsi naminə beynəlxalq dialoq) İctimai Birliyi fəaliyyətə başlayıb, Londonda “Baku” jurnalının ingilis dilli versiyasını təqdim edib.

Onun azərbaycançılığa, dövlətimizə, mədəniyyətimizə səmərəli xidmətləri həmişə diqqət mərkəzində olmuş və qiymətləndirilib. Azərbaycanla bağlı həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında xidmətlərinə görə “Tərəqqi” medalı ilə təltif olunub, Nyu-Yorkda humanitar aksiyalarda fəal iştirakına görə, “Key to life” fəxri mükafatına layiq görülüb, BMT-nin sertifikatını və xüsusi vəsiqəsini alıb, “Həştərxan vilayəti qarşısında xidmətlərinə görə” mükafatı ilə təltif olunub, Ətraf Mühitin Mühafizəsi VII Beynəlxalq Layihə Olimpiadası (İNEPO-Avrasiya) Təşkilat Komitəsinin idarə heyəti tərəfindən “Ekoloji Mühitin Qorunmasına Görə” xüsusi Beynəlxalq Şərəf Mükafatı ilə mükafatlandırılıb, III dərəcəli Müqəddəs Mələksima “Knyaginya Olqa” ordeni və “Volqoqrad vilayəti qarşısında xidmətlərə görə” medalı ilə təltif olunub, BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının Xoşməramlı səfiri adına layiq görülüb, Rusiya Federasiyasının “Puşkin” medalı ilə təltif edilib və nəhayət 2016-cı il sentyabrın 28-də Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun Elmi Şurasının qərarı ilə bu ali məktəbin “Xidmətlərə görə” medalına layiq görülüb, və s. və s.

Bu, Leyla Əliyevanın ictimai xadim kimi işini və fəaliyyətini qismən əks etdirən rəsmi təqdimatdır və doğrusu, mənim özüm də, bu təqdimatın bir çox faktları ilə indi tanış oldum… Bu ictimai fəaliyyət, demək olar ki, müasir həyatın bütün sahələrini, xüsusən də, təhsil, mədəniyyət, elm, xeyriyyəçilik, səhiyyə, ekologiya məsələlərini əhatə edir. Bu, xeyirxahlıqla dolu, olduqca humanist, milli-beynəlmiləl miqyaslı, dünya çapında olan masştablı, bəşəri səviyyədə faydalı bir fəaliyyətdir… Əslində insanlığa tövhə verən bir fəaliyyətdir… Onu da deyim ki, Leyla Əliyevanın ictimai-siyasi fəaliyyətinə onun şairlik xarakteri, şairliyinə isə ictimai fəaliyyəti bir-birinə yaxşı mənada olduqca yaxından kömək edir, yeni ifadə ilə desək yansıyır..


Amma indilikdə, bunların heç birisinin bizim mövzumuza dəxli yoxdur. Bizim mövzumuz ictimai xadim Leyla Əliyevanın fəaliyyəti deyil, şairə Leyla Əliyevanın yaradıcılığıdır. Yaradıcı istedada malik və daxili dünyasını qələmlə, fırça ilə realizə edən Lyla Əliyevadır və rus dilində qələmə alınmış bu poetik yaradıcılığın Azərbaycan dilinə Mahir Qabiloğlunun tərcümə faktıdır…  Bu artıq ictimailəşmiş ədəbi faktdır və ədəbi fakta münasibət bildirməksə vacibdir… Görülən işi, özü də vicdanla, ürəklə, istedadla görülən işi müəyyən “səbəblər” üzündən görməməzliyə vurmaq günahdır…

Məsələ burasındadır ki, tənqidimiz bu maraqlı şairin əsərlərini indiyə qədər vaxtında görüb qiymətləndirə bilməyib və ayrı-ayrı fikirlər, münasibətlər, şərhlər yazılsa da, Leyla Əliyevanın yaradıcılığı bütövlükdə təhlil edilməyib, bu yaradıcılığın bədii-estetik xüsusiyyətləri, məxsusiliyi müəyyənləşdirilməyib, halbuki bunu onun əsərlərinin səviyyəsi və ədəbiyyatımızın maraqları tələb edir… Leylanın şeirlərini oxuyanda, buradakı kənardan gəlməyən, təsirlənmələrdən uzaq canlı insan xarakterləri, bu xarakterlərin yaşadıqları psixoloji hallar, heç kimdə olmayan kolorit və bu yaradıcılığın müasir Azərbaycan ədəbiyyatına məxsusluğu könlümü rahatlayır…


Belə bir ifadə var – “Dünyada nə qədər yazıçı varsa, bir o qədər də yazıçı taleyi var” və mən indiki məqamda deyə bilərəm ki, Leylanın özünəməxsus  şair taleyi ədəbi mühitdə artıq özünü təsdiqləmişdir… Leylanın poeziyasındakı təbiilik, sadəlik, özünəməxsusluq, sadə və iddiasız poetik təhkiyyə estetik kateqoriya səviyyəsində təqdim edilir. Bu sadəlik, təbiilik insan mənəviyyatındakı mürəkkəb situasiyaları, psixoloji məqamları aça və göstərə bilir. Leyla öz daxilində üzləşdiyi gerçəklikdən gələn impulsların cilovanmasını həyatının ən çətin sınağı kimi görür və yuxusuzluq və narahatlıq dolu gecələrin duyğularını, hislərini, emosiyalarını şeirə çevirir, bununla da mənəvi rahatlıq tapır… Aşağıdakı misralar onun estetik kredosudur:

Söylə görüm, haradasan? 
Dünyanın ən yaxşısı – 
təmizqəlbli insanı..? 
Hansı uzaq qitədə, 
hansı məmləkətdəsən? 
Bir görüşün xətrinə 
dənizlər, çaylar keçim, 
təki sənə rast gəlim… 


Leylanın şeirlərində bir cəhəti xüsusi qeyd etmək istəyirəm: o, oxucu ilə sanki söhbət edir və elə söhbət edir ki, demədikləri, dediklərindən artıq olur və sən o deyilməyənləri təhtəl-şüurla  hiss edirsən, hissin, duyğunu  alt qatları səni özünə çəkir, ikinci bir şüuraltı lirik-psixoloji, assosiativ axın yaranır və bu axın səni öz ağuşuna alıb, sanki sonsuzluğa aparır…


Leylanın yaradıcılığı qoşa qanaddan ibarətdir. O, həm rəssamdır, həm də şairdir… Leyla rəssamlığı barədə fikrini, münasibətini belə bildirir: “Həqiqətən də rəsm çəkmək böyük həzz deməkdir. Çünki bu iş insanı sakitləşdirir – nəticə isə uğurlu ola da bilər, olmaya da. Mən bəzən yarım il heç nə çəkməyə, lakin ay ərzində beş-altı rəsm əsəri ortaya qoya bilərəm. Rəsm çəkməyə başladıqda isə bu işdən əl çəkmək, sadəcə mümkün olmur, başqa bir işlə məşğul olmaq çox çətindir. Yəqin ki, bu işlə məşğul olan hər kəs eyni hissləri keçirir. Bir sözlə, bu, böyük bir həzz deməkdir. Ancaq uğurlu alınmırsa, onda ilham pərisini gözləmək lazım gəlir”.


Göründüyü kimi, Leyla xanım özü rəssamlığına xobbi kimi baxır… Əslində, belə deyildir. Onun çox nüfuzlu, məşhur beynəlxalq rəsm sərgilərində nümayiş etdirilən və bəyənilən, məşhur sənətkarlar tərəfindən yüksək qiymətləndirilən rəssamlıq işləri göstərir ki, Leyla xanım bu sahədə də bacarıqlıdır, istedadlıdır… Yenə də, qeyd edək ki, bu onun öz seçimidir və bəlkə də, haqlıdır…


Lakin şair Leyla Əliyevanın şeir, poeziya yaradıcılığı heç cürə xobbi deyildir, bu yaradıcılıq stixiyası, istedadın təlabatı, qəlbin ehtiyacıdır, bədii-estetik missiyadır. Ürəyin döyüntülərindən doğan hissin, duyğunun poetik etiraflarıdır:

Gedim bir az ağlayım,

elə-belə… astaca.

Ürəyimi gizlədim

yastığımın altında.

Pəncərəi açaraq

kövrəlmiş ürəyimi

bəlkə həyətə atım?!

Həyatın ağuşuna…

Yox, yaxşısı budur ki,

gedim bir az ağlayım,

elə-belə… astaca.

Bu səmimi, duyğulu hisslərlə yoğrulub-yapılmış şeiri qəlbi poeziya ilə döyünən, əsil təbii istedada malik şair yaza bilər və yazıbdır… Leylanın orta məktəb illərindən şeir yazdığı məlumdur. Bu o dövrdə poeziya yoluna gedən cığırda hələ məsum, bərkiməmiş, kövrək addımlar idi… lakin bu zərif poetik  addımların özü də inandırırdı ki, Leyla poeziyanın şahrah yoluna əzmlə çıxacaq, heç kimin yazmadığı, bəlkə də yaza bilmədiyi şeirləri yazacaq…


Məncə, bu addımlar hələ də, “kövrəkliyində”  qalır və getdikcə  mövzu və janr imkanlarını genişləndirərək məsul və çətin poeziya marafonunda öz möhtəşəmliyini nümayiş etdirəcək, yeni-yeni poetik rekordlara imza atacaq… 

Leylanın şeirlərinin mövzuları olduqca fərqlidir və rəngarəngdir, lap rəssamın rəng qutusunda olan rənglərin, palitranın çalarları kimi… Burada ictimai mühit, ətraf mühit və bəşəri-psixoloji mühit cox maraqlı, cazibədar, təkrarsız, müəllifə məxsus çalarları ilə ifadə edilir və poeziya formatında əksini tapır. Onun şeirlərində adi insani münasibətlər – onların hissləri, həyəcanları, məhəbbətləri, kədərləri, duyğuları reoromantik (realist-romantik) üslubda, amma ictimai məzmunda təqdim edilir ki, bu hər müəllifə müyəssər olmur. Fərdi, şəxsi insani hisslər sonda ümumbəşəri məna tülündə cilvələnir…


Leyla xanım dünya və Avropa, bu sıradan da, rus ədəbiyyatını, rus mədəniyyətini, rus dilini yaxşı bilir. Dünyanın  bir sıra məlum-məşhur xarici dillərinə mükəmməl yiyələnibdir. Həmçinin, nümunəvi ailə religiyasından süzülüb gələn dəyərlər…  Bütün bunlar onun poeziyasının hissi-intellektual layında özünü bariz bir şəkildə göstərir.


Leylanın şeirlərinin hissi-informasiya axarı gurdur, coşğundur və polifondur… Leyla bir şair kimi təbii hissin tərcümanıdır, hissin, emosiyanın sözlə bəstəçisidir… Başqa bir keyfiyyəti də qeyd edək, onun şeirlərində mövzuya və məzmuna, hətta hiss və duyğuya bir kreativ yanaşma münasibəti var. Və bu latent deyil, açıq-aşkar görsənir… Kimsəsizlər evində müşahidə etdiyi acı lövhədə olduğu kimi:

Ana, nə olar, getmə! 
Məni atıb, tərk etmə! 
Təlatümlü həyata 
Əbədiyyən qərq etmə. 

Al isti qucağına, 
Öp məni… Məni oxşa. 
Göydə ulduzlar yansın 
Bir ani baxışınla… 

…Anacan, inan ki, mən, 
Danışmağı bilsəydim, 
bu fani dünyamızda 
Necə yaşamaq lazım. – 
Öyrənərdin sən həmən 
Öz körpənin dilindən… 
Ana, məni tərk etmə, 
Sənə üz tuturam mən. 
Eşit, inan və anla, 
Səninlə nəfəs alır 
Bu məsum, gözəl körpən… 

Herman Hessin sözüdür: “Ağıllı insan xoşbəxtlik, bolluq və rəngarənglik içində keçirdiyi həyatla deyil, sadiqliyi və öz tələblərini məhdudlaşdırmağı ilə xoşbəxt ola bilər.”  Mən Leylanın poeziyasının lirik qəhrəmanını  Mahrin təqdim etdiyi tərcümələrdə belə xoşbəxtlərdən birini gördüm!

Leylanın şeirlərinin arasında ortabab şeir yoxdur… Olsa da, İnsani hissin təbii və səmimi, sakit, həlim axarının yaratdığı ovqat bu ortabablığı görməyə imkan yaratmır… Həyat onun üçün tənhalığı sevən məbəd deyil, tənhalığı müqəddəsliyə çevirən məbəddir… Bu tənhalıq ölüm uçrumuna aparmır, bu tənhalıq uçrumdan atlanan və önündə əsrarəngiz həyat-təbiət mənzərələri açılan tənha idmançının planerlə ənginliyə uçuşuna bənzəyir…

Onun şeirləri təkbaşına hisslər dünyasına səyahətdir və bu səyahətə oxucusunu da dəvət edir. Onun lirik qəhrəmanı  burulğanlı hisslərlə dolu bir həyat yaşayan, qəlbində  insanlığa, ətraf mühitə sevgi yükü daşıyan, pessimizmidən uzaq ərköyün əzabkeşdir və sanki ürəyinin ətraf aləmlə həmahəngliyi üçün lazım olan hisslərin axtarışındadır:

Я пойду чуть-чуть поплачу,

 не скажу как мне печально.

Сердце отвезу на дачу,

в море утоплю нечаянно.

Выброшу его на ветер,

 ветер в даль его несет.

Не смогло оно ответить,

 почему так душу рвет.

Tərcüməsi:

Kimsə duyuq düşməsin

kədərimdən, qəmimdən,

Durub yol lım bağa —

astaca ağlamağa…

Götürüm ürəyimi

atım coşan ümmana —

dalğaların qoynuna.

heç dinə də bilməsin —

“Niyə sığmır sinəmə?”

Gah tufan, gah rüzgar

apardıqca uzağa.

Bütün bu hissi dilemmlara baxmayaraq birdən-birə lirik qəhrəman acı çəkən ürəyinə elə bil yazığı gəlir, birdən-birə minor hisslər mojor tülə bürünür, qəmginliyin içində şən auranı tapa bilir. Mənə elə gəlir ki, leyla  güclü emosialara malik bir insan kimi, həyatda bu emosialarını boğmağı bacaran, amma poeziyasında bu emosiyalara sərbəstlik verən bir şəxsiyyət tipidir:

Yox! Yaxşısı budur Ki,

Qoy dirrikdə basdırım,

dirilib (cücərib) çiçək olsun.

Ya da ki, bla tutum, acısın unutdurum.

Özümü aldatsam da.

qoy ruhu ovundurum,

acısın unutdurum…

Leylanın “Gedim bir az ağlayım” şeiri Mahirin ilk poetik tərcüməsidir. Və Mahirin də özünün dediyi kimi, bu şeirin heyrətamiz məzmunu, lirik ovqatı onu elə tutubdur, elə ovsnlayıbdır ki, Mahir bütün yerdə qalan tərcümələrində də bu ovsundan xilas ola bilməyib…


Fransız şair və tərcüməçi Eтyенн Dole (1509-1546) hesab edirdi ki, tərcüməçi aşağıdakı beş əsas prinsipə tərcümədə riayət etməlidir: 
“Tərcümə edilən mətnin məzmunu mükəmməl şəkildə mənimsəmək və müəllifin niyyətini dürüst başa düşmək; Tərcüməçi hər iki dili – həm tərcümə etdiyi dili, həm tərcüməni etdiyi dili  mükəmməl bilməlidir; Sözbəsöz tərcümədən qaçmalı, buna  meyil etməməli, çünki bu orijinalın  məzmununu pozur, mənanı təhrif  edir, mahiyyəti korlayır, sözün bədii-semantik mənasını dəyişdirir; Tərcümədə mümkün qədər sözün, nitqin ümumişlək formalarından istifadə etmək; Sözləri düzgün seçib, düzgün yerləşdirməklə   orijinala müvafiq, uyğun gələn “tonallıq” barədə ümumi təəssürat yaratmalıdır.”  



İngilis tərcümə nəzəriyyəçisi A.F.Taytler isə “Tərcümənin prinsipləri” (1790) kitabında tərcüməyə verilən əsas tələbləri aşağıdakı şəkildə şərh edib: “Tərcümə orijinalın ideyasını tam şəkildə, olduğu kimi əks etdirməlidir; Tərcümənin üslub və ifadə tərzi orijinaldakı kimi olmalıdır; Tərcümə orjinal kimi asan oxunmalı və mənimsənilməlidir, yəni, mümkün qədər  tərcümə edildiyi bilinməməlidir.”


Aradan yüz illər keçsə də, bu prinsiplərə indi də əməl edilir… Mahirin özü də bu prinsiplərin əsas olanlarına əsaslı şəkildə əməl edibdir…


Ümumiyyətlə, tərcümə nəzəriyyəsində sətri tərcümə, bədii tərcümə, adekvat tərcümə, sərbəst tərcümə və s. təkin anlayışlar var. Bəs, Mahirin tərcüməsi bunların hansına uyğun gəlir? Belə götürəndə heç birinə. Lap “nəzəriyyələşdirsək” Mahirin tərcümə üslubu, manerası bədii tərcümə, adekvat tərcümə, sərbəst tərcümə formalarının sintezindən ibarətdir. Başqa sözlə, bu tərcümələrin öz vahid, orjinal üslubu var. Mahirdə, demək olar ki, bütün şeirlər eyni üslubda, ritmdə, bölgüdə, eyni melodik ladda tərcümə edilibdir. Bunlar tərcümə praktikasında yoxdur. Leylanın şeirləri sillabik və sillabik-tonik vəzndədir və vəznin kompoziyası — ritm, qafiyələnmə, bəndləmə, şeirin qrafik strukturu da bu vəznlərə uyğundur. Bunların heç birisi Mahirin tərcümələrində qorunmur. Amma Leylanın şeirlərinin Mahirin tərcüməsində Etyen Dolennin və A.F.Taytlerin tövsiyyə etdikləri tərcümə prinsipləri əksərən əksini tapıbdır.


Mahir Qabiloğlu bu məsuliyyətin daşıyıcısı kimi virtuoz tərcüməçi imicində çıxış edə bilib… Tərcümələrində təkcə fikri deyil, hissi də verə bilibdir ki, bu  tərcüməçilik praktikasında ən çətin bir işdir, demək olar ki, mümkünsüzü mümkün edə bilməkdir!! Yəni bu sözlə edilən tərcümə deyil, latent tərcümədir, mətndə gizlənən, sözlə ifadə edilməyən, yaxud söz içində gizlənəni aşkarlayan tərcümədir… Bütün bunları tərcümədə qoruyub saxlamaq, ifadə etmək təkcə  səriştə məsələsi deyil, həm də tərtəmiz istedad məsələsidir…

Yalan, gəl tövbə edək –
Uydurma, yalan sözə
bu gündən vida edək.
Axı kimə və nəyi
utanırıq deməkdən?
Yalan meyvə qurdu tək
qəlbi yeyir içindən.
Düzdən niyə qorxaq ki? –
dili düz söz tutmayan
əyrilər qorxsun ondan…


Leylanın şeirlərində insanın keçirdiyi gündəlik təbii hisslər qəribə bir tərzdə ictimai məzmuna çevrilir və müəllifin də ictimai mövqeyini sərgiləyir. Ona görə də, onun sırf fərdi motivli şeirlərində də ictimai mövqe qabarıq görsənir… 
Leylanın lirik qəhrəmanı həyat dolu insandır, qəmi qəm kimi, sevinci sevinc kimi özünəməxsus bir tərzdə, gizləmədən, ört-basdır etmədən yaşaya bilir… Ən yaxşısı budur ki, gənc şairə Leyla indi tüğyan edən psevdoədəbiyyatdan min mil uzaqdır… Leylanın şeirlərində həyatın təzadlarını əks etdirən hiss, duyğu, fikir bulaq suyu qədər duru, səhər səması qədər aydındır. İroniya,  örtülü, gizli heç nə yoxdur… Leylanın şeirlərində hissin sərbəstliyi yox, öz lətafəti, sahmanı olan hissin, ruhun təbii azadlığı var və yaxud bütün bunları görmək arzusu var…  O bir şair kimi, deyərdim ki, narahat ruh daşıyıcısıdır və bu narahat ruhu sahmanlamaqla məşğuldur. Onun şeirlərində bəşər övladının üzləşdiyi ziddiyətli tendensiyaların reallığına, hətta  müəllifinin yaşına uyğun gəlməyən daha yetkin, daha gözüaçıq bir yanaşma sərgilənmişdir. Onun poeziya fəzasında hiss, ruh, duyğu pərvanələri uçuşmaqda, öz şəmini aramaqdadır… Onun, poetik arsenalını hələlik belə görürəm… Onun, bütöv bir sərgi otağına ölü gözəlliyi ilə gözəllik verən “Ölü kəpənək” şeirində canlandırdığı dramatik, faciəvi pərvanə obrazında da, mən bu arsenalın tükənməz diriliyini görürəm:

Çərçivəyə salınıb
Bir bəzəkli kəpənək. –
Qanadları çırpınmır…
Ürəyindən iynəylə
pərçimləyiblər onu
şüşəli çərçivəyə…
Ölü gözəlliyiylə
bəzək verir divara… –
Boş, yalqız bir otağa…
Özü ölüb,
gözəlliyi ölməyib…
Bunu duyur hər görən.
Görəsən  ağrısını
varmı bir duyub-bilən?..

Bu şeirdə ölü gözəlliyindən zövq alan zəmanə insanlarının soyuq mənəviyyatları,  heç kimin görmədiyi, duymadığı, gözəlliyinə görə ölüm hökmü kəsilmiş, ürəyindən çərçivəyə pərçimlənmiş pərvanənin timsalında bəşəri gözəlliyin faciəsi, kədəri təsvir edilir:


…Şüşənin arxasında
eləcə donub qalır;
Kədərini bir kimsə
nə hiss edir, nə yanır…

Bu gözəlliyi süzüb
ötüb keçən insanlar
həzz alır bu lövhədən –
kəpənək ölüsündən…
Gözəl sözlər səslənir
kəpənəyin şəninə,
ölü gözəlliyinə… –
Yayılır boş kəlmələr
xudbinlərin dilindən…

Şüşənin arxasından
baxırlar çırpınmayan,
döyünməyən varlığa –
ö ölü gözəlliyə…

Poetik hissin psixoloji-dramatik dinmikası davam edir, lirik süjetə ürəyi humanizmlə dolu, sosial faciəyə üsyankar etirazla qəlbi döyünən  müəllif obrazı daxil olur və onun köməyinə nikbin yuxuların mistikası gəlir:

İynəylə bir lövhəyə
sancılmış lal kəpənək,
Gözəlliyinə görə…
Həyətla təmənnasız…
vidalaşan kəpənək…
Ey ruhları, qəlbləri
“sığallayan” kəpənək..!
Yuxumdaydın bu gecə,
Ancaq tamam başqaydın:
Gözoxşayan güllərin
üfüqündə qanadın…
min bir rəngə çalırdı,
Yanırdın… sayrışırdın.
Çox böyük heyranlıqla
Mən səni seyr edirdim.
Həm də ki, ayağımla
şüşəli çərçivəni
sındırırdım, əzirdim…

O, bu əzabı, çirkinlyi, eybəcərliyi, dərdi anlaya bilməməyi qəbul edə bilmir, xəyalən olsa da bu mənəvi – “ölü gözəllik” nümayiş etdirən şüşəli çərçivələri ayaqları altına salıb sındırır, əzir, məhv edir…


Onun “Pərvanə” şeirində isə başqa bir psixoloji məqam əksini tapır. Məlumdur ki, “pərvanə” min illərdir ki, klassik poeziyanın ən məşhur obrazlarındandır və Pərvanə – Şam ideal məhəbbətin Leyli – Məcnun kimi əbədi-ədəbi simvollarındandır. Leyla xanım bu əbədi və əzəli klassik poetik simvola tamamilə yeni bucaqdan, yeni rakursdan yanaşır, xüsusən, Pərvanənin Şama olan məhəbbətini və bu məhəbbət uğrunda özünüfəda, özünü odda yandırması süjetinə, mövzusuna indiyənə qədər heç kimin etmədiyi sosial-ictimai məna və məzmun aşılayır, məhəbbət və sevginin təkcə mənəvi deyil, həm də sosial hadisə olduğunu göstərir:

…Bir qanad saxla, dayan,

Mənim xəfif pərvanəm.

Tənhalıqdan qorxmursan? —

Yalan demə, ay sənəm!

Təkliklə döyüşürsən

Ömür boyu, bir danəm,

Neyləyək ki, özünə

Odu seçmisən həmdəm.

Mənim balaca dostum,

İncimə, sadəlövhsən.

Ürəyin gül yarpağı,

Ümid nədir bilmirsən.

Dörd yanın kin və nifrət,

Bunları görməyirsən.

“Qibləgahım — məhəbbət,

Tanrım — sevgi” deyirsən.  

Pərvanəm, sən isə uç! 
Bilsən ki, öləcəksən, 
Lap külə dönəcəksən, 
Uç! Uç! Alovunu quc! 
Məhəbbət misraları, 
Hədiyyə et bizlərə 
Əsl yaşamaq budur, 
Yaysın bütün qəlblərə.


XXI əsrin nanotexnologiyalar dövründə, ətrafda insan sıxlığının məqbul hədləri keçdiyi bir zamanda adama elə gəlir ki, darıxmaq, sıxılmaq absurddur… Amma əksinə, elə insanı mənən də, fizikalca da sıxan bu sıxlıqdır. Bu sıxlıq insanı darıxdırır və özünə uyğun bir mühit tapmayanda isə mənəvi-psixoloji faciəyə çevrilir. Leylanın “Vaxt” adlı “Ey ulu Vaxt, unutma!” nidalı monoloq-müraciəti, lirik xitabı var. Bu şeirdə həyatın yaşam fəlsəfəsi ilmələnir:


Vaxt! Dayan, yalvarıram,
hara uçursan yenə?
…Tələsirsən de, hara?
Böl dərdini mənimlə.

…Bəlkə də bu həyatda 
çox az şey bilirəm mən. 
Bəzən də düşünrəm: 
Allah, nələr bilirəm..! 
Baxırsan hər şeyim var, 
Ruhumsa itir-batır. 
Dörd yanım adam dolu, 
Təklikdən qulaq batır… 


Gözlərimi bir anlıq 
Açmağımı görürəm, 
Ətrafa, insanlara 
Acıyıram, yanıram. 
Başa düşəndə ki, mən, 
Özüm də çarəsizəm. 
Qalmayır başqa çarəm, 
Gözümü tez yumuram… 

Bu və bu qəbildən olan “Ana, nə olar getmə”, “Sevgi və nifrət”, “Səni atmaq istəmirəm”, “İnsanlar”, “Hardasan, dünyanın yaxşı adamı”, “Üç qoca balıqçı və qızıl balıq”, “Çərçivəyə sığmaram”, “İnsanlar”, “Romada. tozlu otracaqda”, “Yalan”, “Tanrım, sən mənə güc ver”, “Uşaqlarım” təkin şeirlərin hərəsi insanın dərin, dramatik psixoloji hisslərinin lirik süjetdə təqdim olunmüş hekayətləridir və mini lirik poemalar təsiri bağışlayır. Bunu əsas tutaraq umarıq ki, Leyla poeziyasının janr imkanlarını genişləndirəcək və insan talelərinin hekayətindən ibarət silsilə poemalar qələmə alacaqdır…


Ümumiyyətlə, Leylanın mövzuları həddən ziyadə həssas mövzulardır, yəni, bir növ, tale məsələsidir, burada həm müəllif taleyi,  həm də oxucu taleyi qəribə bir tərzdə ya paralelləşir,  ya da qovuşur…  Yaxşı olan budur ki, Leylanın poetik mətnləri öz taleyini öz doğma müəllifiylə və öz doğma oxucusu ilə birlikdə yaşayır. Onun şeirlərinin süjetində dramatik dinamikada bir teatrallıq, hadisənin vizual görüntüsü var… Fikrimcə, Leylanın poeziyasında gercəkliyin təlqin elədiyi gerçəkliklə manipulyasiya yoxdur… Gercək var və bu gerçəyə gerçək  hissi-emosional gerçək münasibət var… Uydurma yoxdur… Uydurma həmişə yalanın cəzbedici sarayına qapılar açır… Leylanın poeziyasında isə gerçəyin cazibədar sarayının qapıları oxucularının üzünə daima taybataydır…  


Mənə elə gəlir ki, onun ictimai mesajla dolu lirikası təyinatlı poeziyadır və həyati əhəmiyyət kəsb edir…  Leyla bir xeyirxah ictimai xadim kimi əldə etdiyini qürrələnmədən, səxavətlə ehtiyacı olanlarla paylaşdığı kimi, hissi-emosional duyğularını, düşüncələrini, mərhəm hislərini də, oxucuları ilə poeziya məkanında tam səmimiyyətlə paylaşır… Oxucularını özünə ortaq, mərhəm dost bilir… “Ürək” şeirində olduğu kimi, bütün səmimiyyətilə ürəyinin gizlinlərini oxucusu ilə bölüşür, bu məqamda “qəm də xoşbəxt görünür” :

Ürəyim, ay ürəyim, 
axı sənlə neyləyim? 
Dəsmalmı verim sənə – 
göz yaşımı siləsən? 
Ürəyim, bil ki, səni 
bütün ruhum, qəlbimlə, 
anlamaq istəyirəm. 
Nə vaxtdır bir yerdəyik 
bir can-qəlbik əzəldən; 
Mənsə hələ də səni 
Tanımıram… bilmirəm… 


Təkcə sənə çatmaqçun 
səni əldə etməkçün, 
insanlar yalın əllə 
köksümü parça-parça 
dağıdıb uçurarlar… 
Sən onlardan incimə. –
Bu qəmdən, qüssədəndir 
ürəklərin səninlə 
böləndə, bölüşəndə 
qəm də xoşbəxt görünür… 

Orjinalın bütün ideya-estetik effekti, göründüyü kimi, tərcümə mətninə bacarıqla transformasiya edilib. Çünki Mahir Qabiloğlu bir tərcüməçi kimi şair Leyla Əliyevanın poetik arsenalını mənimsəyib, istedadının potensialını bilir,  onun şeirinin intonasiyasını, daxili ritmini, harmoniyasını tapıb və bütün bunları öz içinin nəğməsinə çevirə bilib…


Belə bir termin var: “Qanın milləti yoxur!” Bu anlayışı da, ictimai mühitə ictimai xadim Leyla Əliyeva bu adla həyata keçirdiyi aksiya ilə gətiribdir. Uğurlu və orjinal anlayışdır. Tətbiq edəsi olsaq poeziyanın əks elədiyi hissi-emosional layın da milləti yoxdur! Varsa da, Leylanın poetik yaradıcılığında belədir. Bunu isə tərcümə etmək olmur. Hiss tərcüməyə gəlmir, gərək onu poetik  mətnə yerləşdirə, kipləşdirə biləsən və Mahir Qabiloğlu bunun öhdəsindən məharətlə gəlibdir… Bu da, ona görə baş tutubdur ki,  Mahir Qabiloğlu da orjinal üsluba malik, əksəriyyət tərəfindən oxunan və qəbul edilən istedadlı, yaradıcı  yazıçıdır.


Qısa arayış:  Mahir Qabil oğlu İmamverdiyev (Mahir Qabiloğlu) — yazıçı-jurnalist, publisist, tərcüməçi. 1966-cı ildə Bakı şəhərində anadan olub. Bakıdakı 190 saylı məktəbdə təhsil alıb. 1990-cı ildə Bakı Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsini bitirib. Müxtəlif illərdə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin “Dədə Qorqud” ensiklopediyasında ədəbi işçi, AzTV-nin “Xəbərlər” redaksiyasında redaktor, “Space” televiziyasının “Hər gün” İnformasiya proqramında redaktor, baş redaktorun müavini, “Xalq qəzeti” qəzetinin Redaksiya Heyətinin üzvü, İnformasiya şöbəsinin müdiri vəzifələrində çalışıb. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür. Hazırda sərbəst yaradıcılıqla məşğuldur. Modern.az saytında müəllif kimi bədii-publisistik yazıları və tərcümələri yayımlanır. “Atam Qabilin məzəli əhvalatları”(2011), “Ərmən-Şuşanikin sevgisi” (2014),“Cəncəhim”(2014), “Qurd yağı” (2015), “Sandıq”(2015), “50 yaşında mən…” (2016)  təkin kitabların, 500-dən çox, tamamilə orjinal üslubda, yeni janrda yazılmış bədii-publisist operativ oçerklərin müəlifidir…


Özü də, elə bir imza siferası qazanıbdır ki, bu günmüzün oxucu qıtlığında, öz oxucu auditoriyası olan yeganələrdəndir…   Yuxarıda qeyd etdiyim kimi, Leylanın özü də,  bir şair kimi intellekt səviyyəli oxucu simpatiyası qazanmış bəxtəvərlərlərdəndir… Onun şeirləri gücünə, qüvvətinə, daşıdığı Tanrı sirrinə görə həmişə sevilir və inanırıq ki, həmişə də seviləcəkdir:

Şeirimi çox sevirəm

güc-qüvvətinə görə…

O, bir Tanrı sirridir

anlamağım imkansız…

Şeirimdəki hər kəlmə

mənə əziz doğmadır;

istər gündüzlər yazım,

 istərsə də yuxuda…

Leyla Əliyeva dəyərli bir şair taleyi yaşayan, perspektivli gənc şairlərimizdəndir. Mahir Qabiloğlu da, yaradıcıya məxsus maraqlı tale yolunu seçibdir. Və bura bir poeziya tərcüməçisi taleyi də qoşulubdur… Bu iki yaradıcı taleyin dəyərli meyvəsi isə Leyla Əliyevanın  Mahir Qabiloğlunun tərcümə-təqdimatında azərbaycandilli oxucuları sevindirəcək “Poeziya” kitabıdır. Bizə o qalır ki, hər iki istedadlı qələm sahibini təbrik edək, bu uğurlu əməkdaşlığa yenə də uğurlar arzulayaq…

Qurban Bayramov,
tənqidçi-ədəbiyyatşünas 

İLKİN MƏNBƏ: Leylanın poeziyası və yaxud poetik hissin tərcüməsi…

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Mirzə Fətəli Axundov

Mirzə Fətəli Axundov (Axundzadə)

(1812-1878)

Mirzə Fətəli Axundov  yazıçı-dramaturq, filosof, ictimai xadim, Azərbaycan dramaturgiyasının banisidir. O, 1812-ci il iyunun 30-da Azərbaycanın qədim əyalətlərindən olan Şəkidə anadan olmuşdur. Mirzə Fətəli Axundov 13 yaşınadək ailəsi ilə birlikdə İran Azərbaycanının müxtəlif bölgələrində yaşamışdır. 1825-ci ildə anası ilə Şəkiyə qayıtmışdır.Fətəlinin ruhani olmasını istəyən Axund Hacı Ələsgər (anasının əmisi) 1832-ci ildə onu Gəncəyə aparır. Gənc Fətəli burada məntiq və fiqh elmlərini, habelə dahi Azərbaycan şair və filosofu Mirzə Şəfi Vazehdən xəttatlıq sənətini öyrənmişdir. Lakin Mirzə Şəfinin gənc Fətəliyə təsiri bununla bitmir. Bu göruş Mirzə Fətəlinin həyat və yaradıcılığına, ümumiyyətlə, onun bir mütəfəkkir kimi formalaşmasına ciddi təsir göstərir.Dövrünün müasir elmləri ilə maraqlanan Fətəli 1833-cü ildə Şəkidə açılmış rus məktəbinə daxil olur və bir il burada təhsil alır. 1834-cü ildə o, Tiflisə getmiş, Qafqaz canişininin baş dəftərxanasında mülki işlər sahəsində Şərq dilləri mütərcimi təyin olunmuş və ömrünün sonuna qədər bu vəzifədə çalışmışdır. 1873-cü ildə ona hərbi rütbə-polkovnik rütbəsi verilmişdir.1851-ci ildə Rus Coğrafiya Cəmiyyətinin Qafqaz şöbəsinə üzv seçilən Axundov sonralar Qafqaz Arxeoqrafiya Komissiyasında tədqiqat işlərinə cəlb olunur. O, “Əkinçi” qəzetinin nəşrinə böyük əhəmiyyət vermiş, onun səhifələrində “Vəkili Milləti-Naməlum” imzası ilə məqalələr dərc etdirmişdir.
M.F. Axundov bədii yaradıcılığına şeirlə başlamışdır (“Səbuhi” təxəllüsü ilə). O, Azərbaycan ədəbiyyatında azad düşüncə tərzinin ən böyük nümayəndəsidir. M.F.Axundzadə 1842-ci ildə axund Hacı Ələsgərin qızı Tubu xanımla evlənmişdir. Onun Tubu xanımdan 13 övladı olmuşdur ki, onlardan da yalnız ikisi – oğlu Rəşidbəy və qızı Nisə xanım uzun müddət yaşamış, qalanları isə erkən yaşlarında ölmüşdür.O zaman Qafqazın inzibati-mədəni mərkəzi sayılan Tiflis M.F.Axundovun dünyagörüşünə mühüm təsir göstərmişdir. Onun ilk şeiri “Zəmanədən şikayət” adlanır. Şeir fars dilində, klassik şərq şeiri ənənələri əsasında yazılmışdır. M.F. Axundzadəni görkəmli bir şair kimi geniş oxucu kütləsinə tanıdan 1837-ci ildə fars dilində yazdığı “Puşkinin ölümünə Şərq poeması”dır. Həmin əsəri şair özü rus dilinə tərcümə etmişdir.M.F.Axundov Şərqdə ilk dəfə dram janrında əsərlər yaratmışdır. Onun “Təmsilat” adı altında birləşdirilmiş altı komediyası (“Hekayəti-Molla İbrahimxəlil kimyagər”, “Hekayəti-Müsyö Jordan həkimi-nəbatat və Dərviş Məstəlişah caduküni-məşhur”, “Hekayəti-xırs quldurbasan”, “Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran”, “Sərgüzəşti-mərdi-xəsis (Hacı Qara)”, “Mürafiə vəkillərinin hekayəti”) 1859-cu ildə Tiflisdə nəşr edilmişdir.M.F.Axundov öz yaradıcılığında həmişə Avropa maarifçiliyinə böyük önəm vermişdir. M.F.Axundov 1878-ci il fevralın 26-da ürək xəstəliyindən vəfat etmiş və Tiflisdə dəfn olunmuşdur. Ruhu şad olsun. Amin.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

MİRVARİD DİLBAZİ

Tarixdə iz buraxanlar: Mirvarid Dilbazi

Mirvarid Dilbazi 1912-ci il avqust ayının 19-da Qazax rayonunun Musaköy kəndində anadan olub. Atası Paşa bəy, anası Cavahir xanımdır. Atasını erkən itirən Mirvarid Dilbazi babası Mustafa ağanın mülkündə Qazaxın ulu yurd yerləri olan Dilican yaylaqlarında, əsrarəngiz təbiətin qoynunda böyüyüb. Böyüdüyü məişət və mədəni mühit, tərbiyə aldığı doğmaların şəxsi nümunəsi və tövsiyələri onun tutumlu bir şəxsiyyət kimi formalaşmasına münbit zəmin yaradıb. 1921-ci ildə ana və bacısı ilə Bakıya köçən Mirvarid Dilbazi qızlar seminariyasında təhsil alıb, Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun Dil və Ədəbiyyat-İctimaiyyət fakültəsində təhsilini davam etdirib.

Yaradıcılığa təhsil illərində başlayan şairənin qadın azadlığı mövzusunda yazdığı “Qadınların hürriyyəti” adlı ilk şeiri 1927-ci ildə “Oktyabr alovları” adlı jurnalda dərc edilib. Bu jurnalda şairənin keçən əsrin 20-ci illərinin axırlarında yazılan, Azərbaycan qadınlarının yeni həyat yollarını tərənnüm edən “Zəhra”, “Qurtuluş”, “Qadın” kimi şeirləri də dərc olunub. İki ildən sonra Bakıya qayıdan Mirvarid xanım Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Əlyazmaları fondunda şöbə müdiri, sonra Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında tərcüməçi vəzifələrində işləyib.

Doğma Azərbaycanı qarış-qarış gəzən şairə onun hər guşəsinin gözəlliyini dərindən duya-duya mənəvi dünyasından keçirərək bədiiləşdirməyə nail olub. Təbiətən kəndə doğma hisslərlə bağlı olduğu üçün zəhmət adamlarının saf mənəviyyatını da ilhamla qələmə alıb.

Böyük Vətən müharibəsi illərində, bir çox sənətkarlarımızda olduğu kimi, Mirvarid Dilbazi xanımın yaradıcılığında da Vətəni müdafiə mövzusu əsas yer tutub. Bu illərdə şairənin yeddi kitabı nəşr olunub ki, bunların altısı Vətən müharibəsinə həsr edilib. Bu kitablarda onun qəhrəmanları sevgilisinin yolunu intizarla gözləyən gənc qız, körpə balasının taleyi üçün narahat ana, arxa cəbhədə çətinliyə qatlaşan mərd qadın olub.

Daha çox lirik şairə kimi tanınan və sevilən Mirvarid Dilbazi səadətini saf, təmiz məhəbbətdə axtaran, etibar, sədaqət timsalı olan bir qadındır. Bu qəhrəman xanım aşiqindən vəfasızlıq görəndə qürurunu itirmir, əyilmir. Mirvarid Dilbazinin poeziyasında analıq dünyasının rəngarəng məqamları dərin emosionallıqla verilib. Belə şeirlərdə həm ana və övladın bir-birinə olan duyğularına, həm də mehriban nənənin nəvaziş və qayğılarının bədii inikasına rast gəlinir. Ana olmağı əvəzsiz bir səadət bilən şairə özü haqqında “Şair və ana-tale iki şahlıq tacını bəxş etmiş ona” yazıb. Eyni zamanda, “Kişi anası ol ana olanda”– deyən şairə gözəl insani keyfiyyətlərlə zəngin təkcə valideynin deyil, eyni zamanda xalqının da sabahında layiqli varis ola biləcək bir övlad böyütməyi, tərbiyə etməyi ən böyük analıq şərəfi sayıb.

Mirvarid Dilbazi Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında XX əsrin sonlarındakı tarixi hadisələri dərindən yaşayaraq səciyyəvi lirik lövhələr yaradıb. Bu dövrdə Vətənin, xalqın taleyi ən ağrılı enişləri ilə onun varlığından keçərək şeirə çevrilib. Yurd-yuvasından didərgin düşmüş qaçqın və köçgünlərimizə həsr etdiyi “Ağla, kamanım, ağla”, “Qoymayın ağlayım məni”, 20 yanvar faciəsi ilə bağlı yazdığı “Öpün bu qanlı torpağı”, “Şəhidlər qəbristanında” və digər şeirləri bu mövzuda yazılan çox gözəl poeziya nümunələridir. Kədərini, sevincini kövrək misralara çevirən şairə ömrünün payız çağlarında xalqımızın qələbəsini görmək arzusu ilə yazıb-yaradırdı.

Mirvarid Dilbazi ədəbi irsinə lirik, ictimai məzmunlu şeirlər, “Məshəti”, “Əlcəzairli qız”, “Partizan Aliyə”, “Avey dağla söhbət” və digər poemaları, “Xocalı fəryadı”, “Məhsəti” pyesləri daxildir. Xaqani Şirvani, Nizami Gəncəvi, Əlişir Nəvai, Aleksandr Puşkin, Taras Şevçenko, Nikolay Tixonov, Samuel Marşak və başqa şairlərin əsərlərini, Evripidin “İppolit” faciəsini dilimizə tərcümə edib. Əsərləri xarici dillərə tərcümə olunub. Bəstəkarlarımız Mirvarid Dilbazinin sözlərinə mahnılar yazıblar. Ağabacı Rzayevanın onun “Çoban Qara”, “Evimizə gəlin gəlir”, “Anam yadıma düşdü”, “Lay-lay”, “Azərbaycan elləri” şeirlərinə yazdığı mahnılar bu gün də sevilə-sevilə oxunur.

Özünün yazdığı kimi, od üstündə doğulmuşdu. Mirvarid Dilbazi ölümlər, sürgünlər, qadağalar, milli qırğınlar və milli əsarət görən nəslin nümayəndəsi idi. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin qurulduğu günlərin sevinci, süqutunun kədəri, kəndlərinə qəfil erməni hücumları, Qırmızı ordunun işğalı, sinfi mübarizə adı altında həbslər, repressiya tufanı bu nəsildən də yan ötməyib, onun zərif nümayəndəsi Mirvaridin yaddaşında dərin izlər buraxıb.

Mirvarid Dilbazinin əsas yaradıcılıq fəaliyyəti xalqla onun həyatında baş verən tarixi hadisələrlə bağlı olub. O, Qarabağ faciəsinin ağrı-acılarını ürək ağrısı ilə yanıqlı poeziya parçalarında əks etdirib. Onun bir sıra əsərlərini o zaman məhz şərq qadınının taleyinə həsr etməsi də tamamilə təbii idi. Çünki özünün yazdığı kimi, “Mən ölümlər və sürgünlər, qadağanlar, milli qırğınlar və soyğunlar, milli təhqirlər, milli əsarət görmüş nəslin nümayəndəsiyəm. Mənim gəncliyim, ahıllığım, qocalığım kəşməkəşli illərdən keçib. Atamın şəhid olmasıyla doğma kəndimizdən, buz bulaqlı meşələrimizdən ayrılıb, anamızın göz yaşlarını qəlbimizə axıda-axıda bacımla mənim Daş Salahlı və şəhər həyatımız başlayıb.” Şairə yeni həyatın qoynuna atılarkən qadınlara verilən geniş hüquqları müşahidə edib və qələmə sarılıb. Onun şeirlərinin mövzusu rəngarəngdir. Cəmiyyətdəki quruculuq işlərinin pafosu, yeni həyat və mədəniyyət quran xalqların həyatı, məişəti, fərdi cizgiləri öz əksini tapıb. O, böyük yaradıcılıq yolunda öz dəsti-xəttinə sadiq qalıb, yeni mündəricəli şeirimizin rəhgarəng nümunələrini yaradıb.

Mirvarid Dilbazi təbiətə məftun bir şairə idi. Onun şeirlərində Azərbaycan bütün gözəlliyi ilə canlandırılır. O təbiətə göz açanda Göyəzəni, Avey dağını, Soyuqbulaq yaylasını, Dilican dərəsini görmüş, uşaqlıq illərini yaşadığı Musaköyün enişli-yoxuşlu dolama cığırlarını, Ağstafaçayın füsünkar sahillərini qarış-qarış gəzmişdi. Uşaqlıqdan məftun olduğu bu yerlər onun lirik poeziyasına bir zəriflik və romantik vüsət gətirib. Bu romantik vüsət şairənin kamala çatdığı illərdə gah gənclik xatirələri kimi, gah da şair duyğularının tərcümanı kimi bədii don geyib:

Necə doğru söyləmişlər: doğma vətənin

Başqa dildə söhbət edir küləkləri də,

Ayrı təhər ətir saçır çiçəkləri də.

Mirvarid Dilbazi 80-ci illərin sonu, 90-cı illərin əvvəllərində o qanlı, odlu çıxış və yazılarında Vətən oğullarını əyilməməyə, vüqarlı olmağa çağıraraq yazırdı: “Gözəlliyinə heyran olduğum, şəninə silsilə şeirlər həsr etdiyim Qarabağ torpağı, meşələrinin nəğməsini dinlədiyim, dağlarının havasını udduğum, buz bulaqlarının suyunu içib qoynunda dincəldiyim Ağdam, Şahbulaq, Abdal Gülablı cənnət üzərinə yağdırılan raket, top mərmilərinin ağrısı mənim ürəyimdən keçir.”

Mirvarid Dilbazi milli dərdimizə, milli ordumuza, qəhrəman oğullarımıza həsr etdiyi “Ağla kamanım, ağla”, “Qoymayın ağlayım məni”, qanlı yanvar günlərinə yazdığı “Öpün bu qanlı torpağı”, “Şəhidlər qəbristanında”, “Qanlı yanvar bayatıları” və digər əsərlərində mənsub olduğu xalqın hisslərini, həyacanlarını ifadə edir, fərdi sayıla biləcək mövzularda da məhz xalqın tarixi taleyi ilə bağlı məsələləri qaldırırdı:

Sən ey Odlar elimiz!..

Ayaq üstə möhkəm dur,

Nə qədər ki, sən varsan,

Yıxılsan tapdalanarsan!

Ey od, işıq məbədi!

Bu işığın odunda

Döyüşdəsən əbədi.

Göründüyü kimi, Mirvarid Dilbazinin şeirləri yalnız mövzu rəngarəngliyi ilə deyil, həmçinin forma müxtəlifliyi və fikrin bədii ifadəsi baxımından da yetkin sənət nümunəsi səviyyəsinə qalxıb, şeir xəzinəsini zənginləşdirib. Bu qeyri-adilik Mirvarid xanıma Azərbaycanın Xalq Şairi fəxri adını qazandırıb.

Mirvarid Dilbazi bir ömür şeir yazdı, amma heç vaxt torpaqdan qopmadı. Əksinə, torpağa sığındı, insanın torpaqdan yarandığını, torpaqdan cücərdiyini unutmadı. Həyatda da torpaq kimi sadə, torpaq kimi təvəzökar, torpaq kimi mərhəmətli oldu. Hərdən dənizə də oxşadı, coşub-daşdı, qəlbinin dupduru sularından, yosunların arasından ona lazım olan söz mirvarisini tapıb üzə çıxardı, bir ömür sözün pərvanəsi oldu. Od tutub yandığı vaxtlar da oldu, üşüdüyü zamanlar da…

Onun yaradıcılığı mirvari dənələri kimidir – şəffaf, zərif, xoşagələn… Hansısa bir şeirini ürəyinə taxıb günlərlə, illərlə, bir ömür zümzümə edə bilərsən. “Qadınların hürriyyəti” adı ilə ədəbiyyata qədəm qoyan Mirvarid Dilbazi özü də hiss etmədən ədəbiyyatımızın ana obrazına çevrildi. Həyat düsturu təxminən belə oldu: əsilzadə kimi doğuldu, yoxsulluğu daddı, ayaq üstündə durmağı bacardı, zərif sevgi yaşadı, ayrılıqlara alışdı, bütün bunların içində bağlandığı və əbədi könül verdiyi söz oldu.

Şeirim qəlbinizə yol tapa bilsə,

Heç vaxt əyə bilməz bir kədər məni

– deyən şairə 40 kitabı ilə oxucunun görüşünə gəldi. Hər dəfə də yeni söz, yeni nəfəs, yeni arzu, yeni diləklə. Uca Yaradanın nəzəri, özünün nəcabəti, səmimiyyəti, həyat tərzi, zəhməti, istedadı, sevgisiylə xalqın istəyini qazandı. Xalqla arasında olan səmimiyyətə uzun ömründə kölgə düşmədi. Bu, çox az insana nəsib olan xoşbəxtlik idi, Mirvarid Dilbazi bunu bacardı.

Yazıçılığı yüksək qiymətləndirilən Mirvarid Dilbazi Əməkdar Mədəniyyət İşçisi, Xalq Şairi fəxri adlarına layiq görülüb, “Şərəf nişanı”, “Qırmızı əmək bayrağı”, “İstiqlal” orden və medallarla təltif edilib.

Ən uzun bənövşə ömrünü Mirvarid xanım yaşadı. 89 il… Heç vaxt başqasına bənzəmədi, heç vaxt başqasına baş əymədi, onsuz da onun obrazında bənövşəyə məxsus bir boynubüküklük vardı, ömrünün ahıl çağında Qarabağ dərdi bütün dərdlərini üstələdi. Qarabağ nisgili ilə dünyasını dəyişdi. Tarixi şəxsiyyət Mirvarid Dilbazi 2001-ci il iyul ayının 12-də vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin.

Fazil QARAOĞLU

Bakı xəbər.- 2018.- 12-14 may.- S.12

İLKİN MƏNBƏ: Mirvarid Dilbazi Məclisi

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

“Qədim Turan eposu”

Bədii yaradıcılıq tarixində məlum olan 7 minillik “Bilqamıs” eposu, 3 minillik tarixə malik Homerin “İliada”, 2 minillik, bəlkə, də çox tarixə malik “Dədə Qorqud” eposu və s. bəşəriyyətin bədii təfəkkür zirvəsində duran əsərlərdir. Müasir dövrdə belə bir əsər də Azərbaycan ədəbiyyatına məxsus “Qədim Turan eposu”dur: əsərin müəllifi müasirimiz olan şair Niftalı Göyçəlidir. 

“Qədim Turan eposu” yüz nüsxə ilə çap olunmuş, Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanası fonduna (bir nüsxə olmaqla) maddi və elektron variantı daxil edilmişdir. Bu əsərlə Azərbaycan bədii söz sənəti fəxr etməlidir, məktəb dərslikləri proqramına yerləşdirilməklə şərəfli tarix kimi təbliğ olunmalıdır… Əfsuslar olsun ki, Azərbaycan məkanında hələ bu dahiyanə əsər layiqincə qiymətləndirilmir. 

Əsər başqa xalqların dilində olsaydı, indi bütün dünyaya car çəkərdilər ki, belə bir bədii zirvədə olan sənət nümunəsi vardır. Neyləmək, paxıllıq, nadanlıq ədəbi mühitimizi çulğalayıbsa, nə qədər haqq-ədalətdən, hikmətdən desək də, faydası yoxdur. Ola bilsin ki, 30-40 ildən sonra – “Qədim Turan eposu” bizim bədii ədəbiyyatımızın qiymətsiz sənət xəzinəsinə aiddir, – deyə hansısa ziyalı gənc aydınlardan biri münasibət bildirəcək, bu hökmən olacaq. 

Eposda Şumer sivilizasiyasından başlayıb Uruk, Ur mədəniyyəti əsasında bəşəriyyətin Yer kürəsinə yayılma prosesi: Hindistan ərazisində qədim dövlətlərin təşəkkülü, Hindistandan Çin ərazisinə keçid, Çindən Sibir, Sibirdən Amerika qitəsinə keçid və qədim tayfa, qəbilə dövlətlərinin yaranması, onlar arasında gedən müharibələr bədii lövhələrdə əks olunur. Eləcə də, Qafqaz, Qıpçaq düzündə, indiki Tatarıstan Ural, Yunanıstan ərazilərindəki ictimai proseslərin müharibələr əsasında təsviri və dövlət başçılarının, sərkərdələrin qədim dövrlərə aid adları, mərkəzi şəhərlərin qədim adları indiki coğrafi toponim, etnonimlə əlaqəli təsvir olunur. 

“Qədim Turan eposu” 14 dastandan ibarətdir: “Şumer dastanı” , “Tatar dastanı”, “Hun dastanı”, “Çində hun tərəqqisi və xan dövlətləri”, “Hunların şimal-şərqə axını”, “Tapqaç xanın Çin səddini tikdirməsi”, “Başqır-Çuvaş dastanı”, “Kazax dastanı”, “Yuran xan dastanı”, “Peçenq Temir və Az Alpər dastanı”, “Türkmən dastanı”, “Özbək xan və Sallur dastanı”, “Qırğız dastanı”, Amerikanın yerli xalqına aid “Hundu dastanı”… 

Eposun “Ön söz”ündə Yer kürəsi coğrafiyasında “ur” morfemli toponimlər, hidronimlər, etnonimlərdən linqvistik dəlillər gətirilməklə göstərilir ki, insan törəməsi Dəclə və Fərat çayı sahillərindən həndəsi silsilə ilə artıb dünya ərazilərinə səpələnmişdir. İnsanın ilkin məskən-məkan adı “ur” morfemi bəşəriyyətin nitqindən-nitqinə irsi ötürmə ilə dünya coğrafiyasına yayılmışdır…

“Qədim Turan” eposunu Prezident kitabxanasının virtual bölməsində oxuyub dediklərimin doğru olduğunu təsdiqləmək olar. Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, kitabın müəllifinə mədəniyyət sahəsi rəhbərlərinin (dövlət tərəfindən) 5 il keçən zaman ərzində heç bir münasibəti yoxdur. Lakin elə ictimai məfkurəsi zəif və ya olmayan əsərlər var ki, tanışlığa, vəzifəli qohumluğa görə mukafatlara, təqaüdlərə layiq görülmüşdür.

Niftalı Göyçəli Homer, Xəqani, Nizami, Füzuli, Şerkspir kimi dahilər sırasında bədii söz sənətinin zirvəsində duran şairdir. Ustada can sağlığı, uzun ömür arzulayəram! İndiki zaman olmasa da, gələcək zaman şairə layiqli qiymətini verəcək. Bu bir gerçəklikdir…

Müəllif: Mahmud Əyyublu

İlkin mənbə: Analoq.az 

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

Həsən bəy Zərdabi haqqında – (28.06.1837) onun doğum günü

Həsən bəy Məlikov (Zərdabi) 28 iyun 1837-ci ildə keçmiş Göyçay qəzasının Zərdab kəndində anadan olub. Bu gün onun doğum gündür. Mövludunuz mübarək, ey gözəl insan… Ruhunuz şad olsun…

İlk təhsilini mollaxanada alıb, sonra Şamaxı qəza məktəbində oxuyub, orta təhsilini isə Tiflisdə tamamlayıb. 1861-ci ildə Moskva Universitetinə daxil olan Həsən bəy Zərdabi dörd il sonra həmin universitetin təbiət-riyaziyyat fakültəsini bitirib.

Bir müddət Tiflisdə qulluq edəndən sonra Qubada məhkəmədə işləyən Zərdabi daha sonra Bakıya gələrək burada rusca orta məktəbdə təbiətdən dərs deməyə başlayıb.

Doğma ana dilində qəzetə böyük ehtiyac olduğunu dərk edən Həsən bəy qəzet çap etmək üçün hökumətə müraciət edir. Bununla əlaqədar böyük mütəfəkkir İstanbuldan hürufat gətizdirib və nəhayət, xeyli zəhmətdən, əzab-əziyyətdən sonra 1875-ci il iyulun 22-də Bakıda qubernatorun mətbəəsində Azərbaycan dilində “Əkinçi” qəzetinin nəşrinə müvəffəq olur. Bu mətbu orqanla Azərbaycan milli mətbuatının əsası qoyulub.

1875-ci ilin 22 iyulundan 1877-ci ilin 29 sentyabrına qədər çapını davam etdirən “Əkinçi” ayda iki dəfə 300-400 tirajla nəşr olunub. Bu illər ərzində qəzetin 56 nömrəsi çıxıb.

Zərdabi və onunla birlikdə bu qəzetdə çalışan bir sıra maarifpərvər, demokratik naşirlər Şərqin geriliyini, ətalət və süstlüyünü həqiqi azadlığın olmamasında görüblər. Onlar öz sözlərini dolayı yolla olsa belə, bu qəzet vasitəsi ilə xalqa çatdıra biliblər.

1877-ci il sentyabrın 29-da “Əkinçi” öz nəşrini dayandırmağa məcbur olub.

1880-cı ildən başlayaraq Həsən bəy doğma kəndi Zərdabda yaşamağa başlayıb.

Həyatının son illərində Bakı şəhər Dumasında maarif şöbəsində rəsmi vəzifədə çalışaraq Bakı və ətraf kəndlərdəki məktəblərə başçılıq edib.

İflic xəstəliyinə tutulmuş H.B.Zərdabi 1907-ci il noyabr ayının 28-də vəfat edib. Məzarı hazırda Fəxri Xiyabandadır.

Respublika Prezidenti 2012-ci il iyunun 4-də “H.B.Zərdabinin 170 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” Sərəncam imzalayıb və bu sənədə uyğun olaraq görkəmli maarifçiının yubileyi təntənə ilə qeyd olunub.

İlkin mənbə: www.oxu.az

===========================================================

Doğum günündə gəlin onu və ailəsini daha yaxından tanıyaq:

(Həsən bəy Zərdabini xatırlayaq.
Həm onu, həm də onun övladlarını…
)
Həsən bəyin dörd övladı vardı.
İlki Pəri xanım idi. O, Əlimərdan bəy Topçubaşova ərə getmişdi. Parisdə, Sen-Klu qəbristanında ərinin yanında dəfn edilib.
İkinci övladı Mithət bəy Almaniyada təhsil almışdı, dəqiqləşməmiş məlumatlara görə repressiya olunub.
Üçüncü övladı Səffət bəy idi, o da mühəndis idi.
Əvvəlcə o, Riqada oxumuşdu.
Atasının ölümündən sonra onun adına təqaüd təsis edilmiş və bu 350 manatlıq təqaüdlə həm Səffət bəy, həm də Mustafa bəy Vəkilov (AXC-nin gələcək daxili işlər naziri) təhsil ala bilmişdilər.
Lakin Səffət bəy təhsili yarımçıq qoymalı olur.
AXC-nin, bacısının həyat yoldaşı Topçubaşovun rəhbərliyi altında Parisə yola düşən nümayəndə heyətinə daxil olur.
Ancaq Parisə gedə bilmir, İstanbulda qalır.
O, İstanbulda qaldığı zamanda anası Hənifə xanım Məlikova AXC-nin Maarif və dini etiqad naziri, “Əhrar” partiyasından olan Rəşid bəy Kaplanova məktub yazaraq oğlunun xaricdə təhsil almasına köməklik göstərməyini xahiş edir.
Hənifə xanım 18 il Bakıda qız məktəbinin müdiri, Sovet hakimiyyəti dövründə isə Maarif nazirliyində çalışmışdı.
Amma məktubda özünü “Həsən bəy Zərdabinin dul övrəti” kimi təqdim etmişdi.
Qəribə şəkildə, ömrünü Azərbaycan xalqının təhsilinə və maarifinə sərf etmiş bu iki görkəmli şəxsin övladına belə bir icazə verilmədi.
Bir il sonra Azərbaycana qayıdan Səffət bəy Azərbaycan SSR Maarif komissarı Dadaş Bünyadzadəyə bir məktub yazdı.
Məktubda Müsavat hakimiyyətinin onu “etibarsız” hesab etdiyi üçün xaricdə təhsilinə imkan yaratmadığından şikayət etdi.
Bünyadzadə dərkənar qoyur və Səffət bəy Almaniyanın Karlsrue şəhərində memarlıq təhsili alır.
Amma Azərbaycana qayıtmaq əvəzinə Türkiyəyə gedir.
Ömrünün sonuna qədər də orda yaşayır.
Türkiyədə öz ixtisası sahəsində çalışsa da bir tərəfdən məqalələr yazır, siyasi fəaliyyətlə də məşğul olur.
Əvvəlcə Azərbaycan Milliyyətçilər Dərnəyində təmsil olunan Səffət bəy təşkilatın seçkisinin düzgün keçirilmədiyini əsas gətirərək məhkəməyə müraciət edir.
Məhkəməni uduzur.
Daim radikal millətçi cəbhədə qalan Səffət bəy əvvəlcə “Türk izi” sonra isə dərnəkdən ayrılanlarla birgə “Mücahid” jurnalını çap etməyə və orda mütəmadi yazmağa başlayır.
Liberal atasından fərqli olaraq, radikal millətçi olan Səffət bəy məqalələrində Sovet işğalına qarşı çıxır, eləcə də kommunistlərdə ailənin olmadığını, doğulan uşaqların internatlarda tərbiyə edildiyini yazır.
1976-cı ildə vəfat edir.
Azərbaycana gəlmək ona qismət olmur.
Həsən bəyin sonbeşiyi isə Qəribsoltan xanım idi.
Qəribsoltan xanım ailə qurmamışdı, lakin məşhur övlad yetişdirmişdi.
Belə ki, SSRİ Xalq artisti, Rauf Hacıyevi dörd yaşından götürüb saxlamışdı.

Rauf Hacıyev Mədəniyyət naziri işlədiyi dövrdə Parisdə səfərdə olarkən Pəri xanım və Əlimərdan bəyin qəbirlərini ziyarət edərək ordan torpaq götürmüş və Bakıda həmin torpağı Həsən bəyin və Hənifə xanımın qəbrinə tökmüşdü.
Həsən bəyin uşaqlarının faciəvi həyatı bundan ibarətdir.

P.S. Məqalə Akif Aşırlının “Həsən bəy Zərdabinin mücahid oğlu” kitabı əsasında yazılmışdır.

Qan Turalı

———————————————————————————————————–

ZƏRDABİ ELM ADAMI KİMİ:

Dahi mütəfəkkir, çoxsahəli və çoxşaxəli elmi bilik sahibi olmuş Həsən bəy Zərdabi yaradıcılığı dövründə Azərbaycanda bir çox elmlərin əsasını qoymuşdur. Onun xalqının, millətinin tərəqqisi yolunda elmi, nəzəri, təcrübi işləri, ideyaları, tövsiyələri ilə göstərmiş olduğu xidmətlər hər bir Azərbaycan ziyalısına yaxşı məlumdur. Həsən bəyin və eyni zamanda, onun ailə üzvlərinin göstərmiş olduğu xidmətlər bu gün də öz aktuallığı ilə müstəqil Azərbaycan Respublikasında uğurla həyata keçirilməkdədir.

Həsən bəy Zərdabinin çoxsahəli fəaliyyəti, çoxşaxəli elmi bilik sahibi olması respublika alimlərinin və ziyalılarının diqqətini cəlb etmiş, 1944-cü ildən başlayaraq ayrı-ayrı illərdə onun fəlsəfi, siyasi, hüquqi, iqtisadi görüşləri, materialist düşüncə tərzi, coğrafi görüşləri, demokratlığı, mədəni həyatımızda rolu, jurnalistliyi və çoxşaxəli elmi fəaliyyəti araşdırılmış, ölkənin tanınmış alim və ziyalılarının bütün bunlara dair bir çox dəyərli elmi məqalələri və qiymətli elmi-tədqiqat əsərləri işıq üzü görmüşdür.

Həsən bəy Zərdabinin bu günədək 40-dan çox tədqiqatçısı olmuş, onun həyat və yaradıcılığı ilə bağlı bir çox namizədlik və doktorluq dissertasiyaları müdafiə olunmuşdur. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, obyektiv və subyektiv səbəblərdən Həsən bəy Zərdabi irsi, xüsusilə, aqrar elmlər-əkinçilik, bitkiçilik, torpaqşünaslıq, aqrokimya, yerquruluşu sahəsindəki fəaliyyəti bu günə kimi mükəmməl araşdırılıb tədqiq edilməmişdir. Kənd təsərrüfatının inkişaf etdirilməsi ilə əlaqədar 1875-1877-ci illər ərzində Həsən bəy Zərdabinin dərc etdiyi elmi-təcrübi işlər və bir sıra müəlliflər tərəfindən yazılan tədqiqat əsərləri, onun kənd təsərrüfatının bütün sahələrini dərindən təhlil edən ensiklopedik biliyə malik alim olduğunu bir daha təsdiq edir.

Həsən bəy Zərdabi təkcə Azərbaycanda təbiətşünaslıq, torpaqşünaslıq, əkinçilik, aqrokimya, bitkiçilik, meyvəçilik və digər elmlərin deyil, eyni zamanda, bu elmlərlə sıx əlaqədə inkişaf edən yerquruluşu elminin də banisidir. Lakin çox təəssüf hissi ilə qeyd etmək lazımdır ki, 1865-ci ildən ilk əmək fəaliyyətinə Tiflisdə “Mejavaya Palata” İdarəsində yerquruluşçusu-torpaq islahatçısı kimi başlayan H.Zərdabinin bu sahədəki tarixi xidmətləri tədqiq olunmamışdır. Onun aqrar elmlərin və əkinçilik mədəniyyətinin banisi olmasının tarixi reallıqları barədə aparılan tədqiqatlarını, elmi, hüquqi və təcrübi məsələlərini az da olsa işıqlandırılmağa çalışmışıq.

Çar məmurlarının hədə-qorxularına məhəl qoymayan Zərdabi bəylərin, mülkədarların əsarəti altında aclıq və yoxsulluqdan əzab çəkən insanların acınacaqlı halına dözməyərək “Əkinçi” qəzeti vasitəsilə onları öz hüquqlarını müdafiə etməyə, azadlıqları və xoşbəxt gələcəkləri uğrunda mübarizəyə səsləyirdi.

O, “Əkinçi” qəzetinin 1876-cı ildəki sonuncu sayında yazırdı: “Niyə taqətimizi kəsirsiniz, niyə həvəsimizi öldürürsünüz? Niyə macal vermirsiniz dilini, sirrini bildiyimiz torpağı əzizləyək, oxşayaq, əvəzində ondan geyim, yemək, başucalığı alaq? Vallah-billah, torpaq onun dilini bilənindir. Bizim torpaq-Bizimdir!”. Və yaxud da “Əkinçi”nin 3-cü sayında yazırdı: “Necə ki, lal yavrunun dilini anası bilər, torpağın da qədir-qiymətini dərk edənlər anlayar”.

Bəli, vətənini, torpağını ana məhəbbətindən belə üstün tutan Həsən bəy Zərdabi millətinin xoşbəxtliyini, xoş gələcəyini ana torpağına bağlılıqda görür və insanları torpağın qədrini bilməyə, ondan doğru, düzgün, səmərəli istifadə etməyə səsləyir. Həsən bəy “Əkinçi” qəzetinin digər bir nömrəsində yazırdı: “Insan! Atadan, anadan küsər, amma torpaqdan inciməz, ona bivec münasibət bəsləməz. Çünki sümüyü onun içində, qoynunda dinclik tapacaq”.

H.Zərdabi “Əkinçi” qəzeti vasitəsilə kənd təsərrüfatında bir çox məsələlərlə yanaşı, torpağın elmi qaydada əkilib-becərilməsi, ondan daha səmərəli istifadə edilməsi haqqında bir çox izahlar və şərhlər vermişdir.

Torpağın məhsuldarlığının artırılması, torpağın keyfiyyətini, məhsuldarlığını və münbitliyini təyin etməyin, yararsız torpaqların yararlı hala salınaraq kənd təsərrüfatı dövriyyəsinə cəlb olunması yollarını, qaydalarını elmi əsaslarla kəndlilərə başa salır və bunun üçün birinci növbədə kompleks torpaq-yerquruluşu tədbirlərinin həyata keçirilməsini tövsiyə edirdi. Bu dövrdə Həsən bəy Zərdabi tam şəkildə əkinçilik, bitkiçilik, meyvəçilik, torpaqşünaslıq və aqrokimya elmlərinin nəzəri və təcrübi məsələlərini kütlələrə çatdırır və kompleks torpaq yaxşılaşdırıcı tədbirlərin tətbiqi üçün tövsiyələr irəli sürürdü.

Bütün bunlarla yanaşı, Həsən bəy o dövrdə Azərbaycanın kənd təsərrüfatının inkişafında, torpaqların əkilib-becərilməsində, məhsulun yığılmasında, istehsalında, eləcə də, müstəqil sənaye sahələrinin yaradılmasında və inkişaf etdirilməsində maşın- mexanizmlərin, texnika və texnologiyaların inkişafının və tətbiqinin böyük əhəmiyyətindən, dünya ölkələrində yaranan texniki yeniliklərin öz ölkəsində də həyata keçirilməsi zərurətindən söhbət açır, öz xalqını bu məsələlərin vacibliyinə inandırır, həmin sahələrdə milli mütəxəssis kadrlarının hazırlanmasının əhəmiyyətini ön plana çəkirdi.

Həsən bəy Zərdabda yaşadığı 1880-1896-cı illər ərzində əkinçilik və bitkiçiliklə məşğul olmuş, torpaqdan səmərəli istifadə yollarını xalqına başa salmış, təcrübələr qoymuş, yeni meyvə çeşidləri yetişdirmiş, müxtəlif kənd təsərrüfatı məhsulları istehsal etmişdir.

H.Zərdabi hələ rəsmi olaraq Tiflisdə torpaq idarəsində bir yerquruluşu mütəxəssisi kimi fəaliyyət göstərərkən 1861-ci ilin kəndli islahatının, 1864-cü ilin zemstvo islahatının məqsəd və məzmununu bilərək, bir kəndli ideoloqu olaraq, torpaq bölgüsü işinin aparılmasında, eyni zamanda, burada “8-ci mejavaya torpaq palatası”nda məhkəmə üzvü kimi kəndlilərin mənafeyini güdmüş və onların hüquqlarının müdafiəçisi olmuşdur.

Həsən bəy Zərdabi doğulduğu və hələ ilk ibtidai təhsil aldığı Zərdab kəndində zəhmətkeş kəndlilərin əsas məşğuliyyətinin torpaqla bağlı olduğunu yaxşı bilirdi. O dövrdə çarizmin ağır iş rejimində torpağı əkib-becərmək, məhsul yetişdirmək, halal zəhmətləri, alın tərləri ilə qazandıqları və çatacaq məhsulun hesabına ailələrini güclə dolandıran əhalinin dərdli-sərli problemlərini görmüş və bu məsələlər onu heç vaxt rahat buraxmamışdır.

Harada yaşamasından, təhsil almasından, işləməsindən asılı olmayaraq, xalqının iztirablı həyat tərzi, əsarət altında olması Həsən bəyi daim narahat etmişdir. Həsən bəy ömrünün sonunadək torpaqla bağlı problemlərin zəhmətkeş kəndlilərin xeyrinə həll olunması yolunda alovlu bir vətənpərvər, təcrübəli torpaq işçisi-yerquruluşçusu olaraq bəylərə, xanlara, mülkədarlara qarşı kəskin mübarizə aparmış, xalqına mənəvi dayaq olmuşdur. Torpaqların dilini-sirrini, hər qarışının qədrini bilən kəndlilərə verilməsi yolunda çox böyük xidmətlər göstərmişdir.

Həsən bəy Zərdabi təbiətşünaslıq, torpaqşünaslıq və bu elmlərlə, xüsusilə yerquruluşu ilə əlaqədar sahələrin mühüm nailiyyətlərini əsas etibarı ilə 1875-1877-ci illərdə redaktoru, naşiri, korrektoru, bəzən də mürəttibi olduğu “Əkinçi” qəzetində “Əkin və ziraət xəbərləri”, “Əf Ali-Əhli-Dehat” başlıqları altında dərc etmişdir. Zərdabinin fəaliyyəti Azərbaycanda yerquruluşu, təbiətşünaslıq, torpaqşünaslıq, aqrokimya, əkinçilik, bitkiçilik elmlərinin inkişafında başlanğıc mərhələdir. Onun torpaqşünaslıq elmi haqda fikirləri əsasən dağ süxurlarının aşınması prosesindən, torpaqəmələgətirən amillərin rolundan, torpağın əmələ gəlməsindən, onun bir sıra fiziki-kimyəvi xüsusiyyətlərindən, münbitliyinin artırılmasından, torpaq analizlərinin əhəmiyyətindən, yararsız torpaqları yaxşılaşdırmaq üçün yerquruluşu və digər müvafiq tədbirlər sisteminin həyata keçirilməsindən, torpaqəmələgəlmə prosesində insanın istehsalat fəaliyyətindən və s. ibarət olmuşdur.

Azərbaycanda torpaqşünaslıq elminə ilk nəzəri və təcrübi baxış Həsən bəy Zərdabiyə məxsusdur. O, torpağı təbiətin yaratdığı ən dəyərli və müqəddəs hadisə hesab etmişdir. Torpaq biosferin əsas komponenti hesab edilir, insanlar maddi nemətləri torpaqdan alır. Həsən bəy Zərdabi bir təbiətşünas, torpaqşünas alim kimi torpağı əmələ gətirən amilləri göstərmişdir. 130 ilə yaxın bir dövrün keçməsinə və bu müddətdə torpaqşünaslığın bir elm kimi formalaşmasına baxmayaraq, Həsən bəy Zərdabinin torpaq haqda dedikləri öz aktuallığını itirməmişdir.

Rus torpaqşünaslıq elminin banisi hesab edılən V.V.Dokuçayevdən əvvəl torpaq elmi haqda Həsən bəy Zərdabi fıkir söyləmişdir. Məlum olduğu kimi, rus torpaqşünaslıq elminin banisi hesab edilən V.V.Dokuçayev torpağın əmələgəlməsi haqqındakı qiymətli fıkirlərini 1883-cü ildə “Rus qaratorpağı” adlı əsərində söyləmişdir. O, 1885-ci ildə yazırdı ki, “… torpaq a) ana süxurların, b) yerli bitki və canlı orqanizmlərin, v) yerli iqlimin, q) ərazinin relyefinin və d) ərazinin yaşının birgə fəaliyyətinin nəticəsidir”.

Dokuçayevin göstərdiyi torpaqəmələgətirən amillərə sonradan V.P.Vilyams tərəfındən insanın təsərrüfat fəaliyyəti də əlavə olunmuşdur. Qeyd etmək lazımdır ki, V.V.Dokuçayevdən 8 il əvvəl, hələ 1875-1876-cı illərdə H.Zərdabi torpağın əmələ gəlməsini izah etmiş və bu prosesdə dörd amilin: a) ana süxurun, b) bitki və canlı orqanizmlərin, v) iqlimin və q) insanın təsərrüfat fəaliyyətinin rolunu göstərmişdir.

Həsən bəy Zərdabi ilk dəfə torpaq təsnifatı haqda fikir söyləyərək, torpaqları mexaniki tərkibinə görə üç qrupa (qum, gil və əhəng adlandırdığı karbonatlı birləşmələr) bölmüşdür. Göründüyü kimi, Həsən bəy Zərdabi dövrün məşhur rus torpaqşünas alimləri olan N.M.Sibritsevdən və N.A.Kaçinskidən xeyli əvvəl mexaniki tərkibinə görə torpaqların təsnifatını vermişdir.

O, torpaqların meliorasiyasına, eroziyasına, becərilməsinə, münbitliyinin artırılmasına, səmərəli istifadəsinə, meşələrin salınmasına böyük diqqət yetirirdi. Lakin Zərdabi birinci növbədə burada torpaqların eroziyasında, münbitliyinin artırılmasında, meşəquruluşu işlərinin aparılmasında, torpaqdan səmərəli istifadə olunmasındayerquruluşutədbiriəri sisteminin tətbiqinin ön planda olduğunu göstərmişdir. Onun bu sahədəki elmi nəzəriyyələri indi də öz aktuallığını və əhəmiyyətini itirməmişdir.

Həsən bəy Zərdabi torpaq eroziyasından danışarkən onların qorunması yollarını göstərmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, dinamik proses olan eroziya respublikanın dağ və dağətəyi, eləcə də düzən zonalarını bürümüşdür.

Torpağın məhsuldarlığının artırılması ilə bağlı şumun hansı qaydada və nə qədər dərinlikdə aparılmasmı Zərdabi “Əkinçi” qəzeti vasitəsilə kəndlilərə çatdırırdı. Həmçinin yeni yerquruluşu tədbirlərinə və yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyan torpaqşünaslıq, aqrobiologiya, aqrokımya, aqrotexnika elmlərinin naliyyətlərinin praktiki tətbiqi işlərinə əsaslanaraq, torpaqlardan necə və hansı yollar ilə daha səmərəli və düzgün istifadə olunması haqqında tövsiyələr verirdi.

Qeyd edək ki, ilk universitet təhsili alan azərbaycanlı, fitri istedad sahibi, çoxşaxəli elmi biliyə malik dünya şöhrətli alim, millət fədaisi Həsən bəy Zərdabi 1875-1877-ci illərdə “Əkinçi” qəzetindəki və 1899-1903-cü illərdə yazdığı “Torpaq, su və hava” əsərindəki elmi fikirlərilə Azərbaycanda təbiətşünaslıq, torpaqşünaslıq, aqrokimya və digər aqrar elmlərlə bağlı olan bugünkü yerquruluşu elminin təməlini qoymuşdur.

Burada onu da diqqətə çattırmaq istərdik ki, Həsən bəy Zərdabinin “Torpaq, su və hava” əsəri ilk dəfə ayrı-ayrı məqalələr şəklində, müəllif tərəfindən “Həyat” qəzetinin 1905-ci il 11, 14, 18, 21, 25, 30, 35, 38, 54, 72, 76, 79-cu nömrələrində dərc olunmuşdur. 1907-ci ildə Həsən bəyin vəfatından sonra Yusif bəy Vəzirov (Çəmənzəminli) tərəfindən rəhbərlik edilən Kiyev islam tələbələrinin nəşriyyat heyəti İsa bəy Aşurbəyovun “Kaspi” mətbəəsində bu məqalələrin bir qismini toplayıb çap etdirmişdir. 1912-ci ildə həmin heyət, əsəri “№ 2” işarəsi altında ikinci dəfə çap etmişdir. Lakin bu əsər tərtib edilib işıq üzü görərkən həm 1907-ci il, həm də 1912-ci il nüsxələrinin bəzi hissələri nəzərdən qaçırılmışdır. Bu çapda Zərdabinin öz sağlığında çap etdirdiyi məqalələri əsas götürülmüş və buraxılmış, aşkar olunmamış və nəzərdən qaçırılmış hissələri orijinalda olduğu kimi bərpa edilmişdir.

Həsən bəy Zərdabi torpağın məhsuldarlığının artırılması, əkin yerlərinin daha qüvvətli olması məqsədilə torpağa yemləmə-kübrəverilməsinin əhəmiyyətini və onun tətbiqi üsullarını əhaliyə başa salır, bununla da süni münbitlik yaratmaqla torpaqdan səmərəli istifadə etməyin yeni yollarını göstərirdi. Eyni zamanda, Həsən bəy Zərdabi torpağın münbitliyinin təmin edilməsi və bərpası məqsədilə istifadə edilən kübrələrin hazırlanma və tətbiqi qaydaları haqqında da xalqına dəyərli tövsiyələr vermişdir.

O, hələ “Əkinçi” qəzetinin 20 sentyabr 1875-ci il tarixli, beşinci nömrəsində “Əkin və ziraət xəbərləri” bölməsində torpağa ilbəil eyni bitki əkildiyindən torpağın gücdən düşməsi, az məhsul verməsi səbəblərini, bir əkinin digər əkinlə əvəz olunmasını, əkiləcək bitkiyə tələb olunan qida maddələrinin verilməsinin zəruriliyini və bununla da növbəli əkin sisteminin tətbiqinin vacibliyini göstərərək yazmışdır: “Bir yerdə bir neçə il dalbadal əkin əkiləndə zikr olan otlara xörək olan şeylərin qədəri azaldığına əkin də ilbəil az bəhrə verir. Ona binaən belə yerə genə mərkur şeyləri qarışdırmaq gərək ki, əkin irəliki kimi bəhrə versin. Və bir də hər heyvan bir qisim xörək yeməyən kimi, hər əkinin də öz xörəyi var. Məsələn, bir yerdə küncüd bir neçə il dalbadal əkilsə, o yerin küncüdə lazım olan xörəyi azaldığına orada küncüd az bəhrə gətirir. Ona binaən o yerdə ya gərək qeyri əkin əkəsən, ya küncüdə lazım olan şeyləri o yerə qarışdırıb sonra küncüd əkəsən ki, küncüd genə yaxşı bəhrə versin”.

Zərdabi mexaniki tərkibə görə, qumu çox olan torpağı qumlu, əhəngi-karbonatlı birləşmələri çox olan torpaqları əhəngli, gili çox olan torpaqları isə gilli  torpaqlar adlandırırdı.

Həsən bəy Zərdabi torpaq əmələgəlmə prosesi ilə əlaqədar “Torpaq, su və hava” əsərində dağ süxurlarının aşınması, torpaq əmələ gətirən amillər barədə mülahizələrinin, tövsiyələrinin elmi əsaslarla şərhini vermişdir.

O, torpaqəmələgətirən süxurlardan yaranan torpağın mineral hissəsini, yəni qum, gil və əhəng kimi karbonatlı birləşmələri əkin üçün yararlı torpaqlar qrupuna daxil etmişdir. Bununla yanaşı, qeyd etmək lazımdır ki, Həsən bəyin bu sahədə elmi irsini dərindən tədqiq etdikdə məlum olur ki, dahi alim o dövrdə əkinə yararlı olan yalnız bu torpaqlar haqda deyil, eyni zamanda, qara torpaq adlandırdığı torpaqlar haqda da fikir söyləmişdir.

Misal üçün, “Əkinçi” qəzetinin 18 avqust 1887-ci il tarixli on yeddinci sayında qara torpaq adlandırdığı əkin sahəsi barədə yazır: “Qaratorpaq əkin yerində, həmçinin bağ, bostan yerində nazik qırmızı qurd olur ki, ona suvalcan (soxulcan) deyirlər. Bu qurd yağışdan sonra yerin altından üzünə çıxdığına ona yağış qurdu da deyirlər. Bir yerdə bu qurd çox olanda adam elə bilir ki, o, əkinə zərər edər, amma indi təcrübə olunub ki, onun əkinə nəfi çoxdur. Bu qurd yer altında bir arşın dərinlikdə özünə dəmək qayırır. Bu dəməklərin içi onun nəcisindən qüvvətlənir və bu dəməklərə əkinin kökü düşəndə çox dərinə gedir. Belə də əkin dəxi yaxşı əmələ gəlir”.

Həsən bəy Zərdabi torpaq tədqiqatı və laboratoriya analizlərinin nəticələrinə əsaslanaraq, torpaqların keyfiyyət xüsusiyyətlərinin şərhini müfəssəl şəkildə vermişdir. “… hər bir əkin yerinin hissələrini bilmək olur və əkin yerinin xasiyyəti onun hissələri ilədir” deyən Zərdabi əkin sahələrinin xarakterik nöqtələrindən torpaq nümunələri götürmüş və göstəricilərini müəyyən etmişdir, onun xüsusi çəkisini, mexaniki tərkibini, burada onun bəzi su-fiziki-kimyəvi xassələrinin göstəricilərinimüəyyənləşdirmişdir. Torpaqda karbonatların, rütubətin miqdarını təyin etmiş, 100 qram torpaqda suyun, humusun, gilin, əhəngin, qumun miqdarını müəyyən etmiş və mahiyyətini açıqlamışdır.

Bütün bunlarla Həsən bəy Zərdabi torpaqdan tam səmərəli, dolğun şəkildə istifadə etmək, onun münbitliyinin, məhsuldarlığının artırılması, ölkədə əkinçilik mədəniyyətinin yüksəldilməsi sahəsində misilsiz xidmətlər göstərmiş, bugünkü torpaqşünaslıq və aqrokimya elmlərinin inkişafına təkan vermişdir. Eyni zamanda, torpaqlar haqqında, onların münbitliyinin bərpası, mühafizəsi, meşələrin qorunması, yeni meşələrin salınmasını, torpaqların rekultivasiyasını tövsiyə etmiş və ekoloji durumun tənzimlənməsi yollarını göstərmişdir.

Həsən bəy Zərdabinin Azərbaycanda torpaq eroziyası prosesi və onu əmələ gətirən amillər, onunla mübarizə tədbirləri işinin təşkilində yerquruluşu tədbirləri sisteminin tətbiqi barədə dəyərli elmi-təcrübi işləri indiyədək kifayət qədər tədqiq edilməmişdir.

H.Zərdabi dünyanın fəlakətli hadisələrindən biri olan torpaq eroziyasından, xüsusilə, Abşeronda və Azərbaycanın digər zonalarında külək eroziyasının səbəblərindən və onun qarşısını almaq tədbirlərindən ətraflı bəhs etmişdir (“Əkinçi” qəzeti, 1875-ci il, № 1,4; 1876-cı il, № 26, “Kaspi” qəzeti, 1899, №  172 və s.). Abşeronda külək eroziyasının əkinləri məhv etməsinin qarşısını almaq üçün bitkiləri “xəndək içində əkmək” qaydalarına qəti etiraz edərək göstərir ki, əkin yerinin ətrafında ağac və digər bitkilər əkmək daha əlverişlidir. Bununla əlaqədar olaraq, Zərdabi yazır: “Əlbəttə, bizim xəzri küləyimiz və susuzluq təzə əkilmiş ağacları qurudub tələf edir. Amma insan elm səbəbi ilə sahibidünya olduğuna nə ki, xəzriyə və susuzluğa, bəlkə hər bir şeyə əlac tapar”. Lakin Zərdabinin bu qiymətli təşəbbüsünə uzun illər səs verən olmamışdır. Yalnız XX əsrin ikinci yarısından etibarən Abşeronun müxtəlif yerlərində yaradılan yaşıllıqlar Zərdabinin elmi tədbirlərinin düzgünlüyünü sübut etmişdir.

Azərbaycanda, xüsusilə, Abşeron yarımadasında küləklərin olması, onların vurduğu ziyanlar haqda tarixi ədəbiyyatda xırda məlumatlar olmuşdur. Lakin külək eroziyası və ona qarşı elmi əsaslarla mübarizə tədbirləri ilk dəfə Həsən bəy Zərdabi tərəfindən ictimaiyyətə çatdırılmışdır. Küləklər vasitəsilə qum və torpağın sovrulması yarımadada xalq təsərrüfatına böyük ziyanlar vurur. Qumlar dəmir və şose yollarını örtür, evlərin və tikililərin ətrafında toplanır, relyefi dəyişir. Torpağın münbit və qidalı hissəsi sovrulur. Küləklər sahildə olan duz hissəciklərini ətrafa yayır, torpaqların duz balansını pozur, toz və duz qalıqlarını ətraflara yayaraq ekoloji tarazlığı pozur, texnogen çirklənmə əmələ gətirir. Həsən bəy Zərdabi bütün bunları görərək mübarizə tədbirləri, o cümlədən fitomeliorasiya, xüsusilə, meşə meliorasiya tədbirlərini tətbiq etməyin zəruriliyini göstərmişdir. O hakim küləklərə qarşı meşə zolaqlarının və başqa bitkilərin əkilməsini məqsədəuyğun hesab etmişdir.

Azərbaycanda eroziya hadisəsinə qarşı planlı və əsaslı mübarizə hələ XX əsrin ortalarında elmi tədqiqat eroziya bölməsinin yaranmasından sonra həyata keçirilmişdir.

H.Zərdabi Abşerondakı külək eroziyasının qarşısını almaq məqsədilə torpağın eroziyadan mühafizə olunması üçün yerli şəraitdə inkişaf edən ot bitkilərindən də istifadə etməyi təklif etmişdir. “Bizim uyezdinqumustanındatəkdəbirələfiyyatlar var. Onlar özbaşına hər il əmələ gəlirlər. Bu otlar bizim xəzriyə və susuzluğa vərdiş ediblər. Ona binaən xəndək qazmaqdan o otlardan əkin hasar çəkmək yaxşıdır”.

Zərdabi belə ot və kol bitkilərini əkmək və küləkdən mühafizə edib böyütmək yollarını aqrotexniki qaydada göstərmişdir. Daha sonra Zərdabi yazır: “… otlar bina tutandan sonra onların yanında bizim qumustandapərvəriş tapan incir, nar, tut, söyüd və qeyri ağacları əkəndə otların yanında o ağaclar həmçinin bina tutar …onları bitirəndən sonra… kölgəsində təzə ağaclar əkmək ilə tamam Badkubəuyezdində bağat eləmək olar”.

H.Zərdabi Azərbaycanın digər yerlərində, xüsusilə, düzənlik rayonlarında küləklərin törətdiyi eroziya prosesini kədərlə təsvir edir. O, bunun səbəbini haqlı olaraq, meşə sahələrinin azalmasında görürdü. Zərdabi 1899-cu ildə “Kaspi” qəzetində dərc etdirdiyi “Zaqafqaziya bozqırlarının meşələşdirilməsi” məqaləsində yazırdı: “Meşələrin və digər ağacların sahəsinin azalması ilə demək olar ki, bütün il boyu torpağı örtən otlar yalnız ilin müəyyən qısa müddətində olur, digər vaxtlarda isə torpaq çılpaq qalır, quruyur. Torpaqlar isə hər yerdə eyni deyildir: bir yerdə qumlu, digər yerdə gilli və s. olur, külək isə bir-biri ilə zəif birləşmiş torpaq hissələrini havaya qaldırır, beləliklə, torpağın səthi dəyişilir, yarğanlar əmələ gəlir, havaya qalxmış gillicəli qum isə bərk cisimlərin ətrafında təpəciklər əmələ gətirərək qonşu tarlalara hücum edir və yaşayışla ölümün mübarizəsi başlayır. Yaşayış güclü olmadığı üçün qeyri-bərabər mübarizədə məhv olur, ölüm isə öz amansız əlini daha uzaqlara uzadaraq çox böyük tələfatlar verir. Belə bir acınacaqlı hadisə artıq yalnız Rusiya quberniyalarında deyil, bizdə, Zaqafqaziyada da başlamışdır və bu amansızlığa qarşı az əmək və vəsait sərf edilmir”.

H.Zərdabi külək eroziyası ilə bərabər su eroziyasından da bəhs edir. Lakin onun sonuncuya aid olan fikirlərini eroziya prosesindən bəhs edən əsərlərində deyil, çay və sel sularının gətirdiyi aşınma materiallarından bəhs edilən yazılarında oxumaq olar. O, “Əkinçi” qəzetinin 1875-ci il 1-ci və 1876-cı il 21-ci saylarında bu məsələdən ətraflı bəhs etmişdir, həm də bu fikir sellərin gətirdiyi aşınma materiallarından lillərdən gübrə kimi istifadə etmək məqsədilə söylənmişdir. Zərdabinin “səthi su və ya sellər gələndə xırda daşları, yəni torpağı apardıqda lilli olur…” fikri torpağın üst qatının niyə eroziyaya uğramasnı izah edir.

Həsən bəy Zərdabi sellər haqda dəfələrlə öz məqalələrində danışır. Qeyd etmək lazımdır ki, sellər əsasən, dağ zonasında dağılmış meşələrdə, bitki örtüyü pozulmuş dağ otlaqlarında formalaşır, bitki örtüyü dağılmış yamaclarda güclü axın əmələ gətirərək əkinləri, heyvan yataqlarını, yol və körpüləri, evləri, ümumiyyətlə, infrastrukturu dağıdır. Bütün bunlar insan və heyvan tələfatı ilə nəticələnir. Sellərin vurduğu ziyanları öz yazılarında işıqlandıraraq onlara qarşı mübarizə tədbirlərinin tətbiqini zəruri sayırdı. O, xüsusilə, meşə meliorasiya tədbirlərinə böyük əhəmiyyət verirdi. Həsən bəy Zərdabi həm də irriqasiya eroziyasından danışmışdır. O, respublikanın düzən əkinçilik zonasında suvarmanın düzgün aparılmaması nəticəsində torpaqların yuyulub dağılmasını göstərmişdir.

Həsən bəy Zərdabi tərəfindən 130 il bundan öncə söylənilən və elmi əsaslara söykənən tövsiyələri bu gün də çox böyük aktuallıq kəsb edir.

Həsən bəy Zərdabi “Əkinçi” qəzetinin 3 mart 1877-ci il tarixli 5-ci sayında yazır ki, “Əkin yeri sulanır isə gərək onu duzlayasan və su gələn tərəfini bir az hündür edəsən ki, su axsın. Bizlərdə yeri suya basdırırlar, amma belədə yerin bir tərəfinə az və bir tərəfinə çox duz dəyir və bir də belədə su axan zaman torpağı apardığına yeri nahamar edir, əkinə lazım olan şeyləri aparıb ol yerin ayağını qüvvətli edir, amma başını qüvvətdən salır. Ona binaən bir yeri düşəndə bir suya basdırmaq olur ki, onun zəhməti azdır, amma həmişə basdırmaq olmaz.

Qeyri vilayətlərdə bir neçə tövr ilə əkini sulayırlar. Əzon cümlə su gələn tərəfdən 10-15 sajen bir-birindən aralı kotan ilə arxlar qayırırlar ki, onların başı, yəni su gələn tərəfi dərin və əyağı, yəni əkin yerinə çıxan ucu dayaz olur. Bu aralara birdən suyu buraxanda gedib onların kotan ilə köndələn kiçik arxlar qayırıb (bir-birindən 3-4 arşın aralı), onları su ilə doldururlar. Belədə su arxlardan çıxmayıb yerin altı ilə gedib əkini sulayır”.

O dövrdə Həsən bəy əkin yerindən səmərəli istifadə olunmasında, su eroziyasının qarşısının alınmasında yerin relyefinə, quruluşuna fikir verməyi tövsiyə edirdi ki, su bir yerdə yığılıb qalmasın və relyefdən asılı olaraq, torpağın tərkibində olan qida maddələrini yuyub aparmasın, əkin sahələrinin bir hissəsi məhsuldar, digər hissəsi qeyri-məhsuldar olmasın.

Həsən bəy Zərdabi o dövrdə elmi fikirləri ilə torpağın relyefindən asılı olaraq, suvarma eroziyası nəticəsində torpağın narın hissəciklərinin, torpağın üst münbit qatının yuyulub aparılmasını, torpağın su-fiziki xassələrinin və torpağın münbitliyinin aşağı düşməsini açıqlamışdır.

O göstərir ki, əkin sahələrinin suvarılmasında suyun normadan artıq və selləmə üsulu ilə sahəyə verilməsi zamanı suyun bir hissəsi torpağa hopur, qalanı isə yamac uzunu axaraq torpağı yuyur və suvarma eroziyası yaradır.

Mürəkkəb relyef quruluşuna malik olan əkin sahələrinin suvarılmasında eroziyaya qarşı mübarizə tədbiri olaraq arxların mənbəyi istiqamətindən dərin, əkin yerinə çıxan hissəsinin isə dayaz qazılmasını və bu qaydada suyun tədricən axıdılaraq torpağın sulanmasını tövsiyə etmişdir.

Digər tərəfdən, yerin relyefindən asılı olaraq, torpaq eroziyasının qarşısının alınması məqsədilə əkin sahələrinin köndələn istiqamətlərində kiçik arxlar qayırıb, həmin arxlara su verilməsi vasitəsilə torpağın üst, münbit-məhsuldar qatının yuyulmaması üçün yeraltı suvarma üsulunu “Əkinçi” qəzeti vasitəsilə kəndlilərə çatdırmışdır. Bu gün də Həsən bəyin bu kimi tövsiyələri, səmərəli təklifləri suvarma əkinçiliyində tətbiq olunmaqla öz əhəmiyyətini itirməmişdir.

Şorlaşmaya məruz qalmış torpaqları yaxşılaşdırmaq üçün Zərdabi belə bir təklif irəli sürür: “O yeri suya basdırmaq gərək ki, su duzu əridib, axıdıb aparsın”. Torpaqları duzlardan yumaq üçün sahənin qabaqcadan hazırlanmasına xüsusi fikir verməyi tövsiyə etmişdir. O göstərirdi ki, şorlanmış əkin yerini yaxşılaşdıran zaman sahə düz və bir az meyilli olmalıdır ki, torpağı suvaran zaman suyun bir yerdə dayanmayıb tədricən axıb getməsinə və duzları da yuyub aparmasına şərait yaransın. Məlumdur ki, H.Zərdabi bu kimi təkliflərin həyata keçirilməsində birinci növbədə müvafiq yerquruluşu işlərinin aparılmasını zəruri hesab etmişdir.

Zərdabi göstərir ki, torpaq eroziyasının genişlənməsinə, quraqlığa və məhsul qıtlığına səbəb meşələrin amansızcasına məhv edilməsidir. Onun göstərdiyi kimi, hələ keçən əsrin əvvəllərində Kür çayının hər iki sahili sıx meşələrlə örtülü idi, bu meşələr ətraf düzlərin iqliminə müsbət təsir göstərirdi. Lakin ağaca olan ehtiyacın artması ilə əlaqədar olaraq, bu meşələrin xeyli hissəsi məhv edilmişdir.

Həsən bəy Zərdabi “Əkinçi” qəzetinin 6 noyabr 1876-cı il tarixli 21-ci sayında eroziyanın yaranmasında, ən başlıca amillərdən biri olan suyun azalmasında, torpaqların eroziyaya məruz qalmasında, odun bahalandığından çayların başında sakin olan kəslər tərəfindən orada olan meşələrin qırılmasını, burada eroziyanın yaranmasında insanın düzgün olmayan təsərrüfat fəaliyyətini göstərərək yazırdı ki, suyun olmamasına ah çəkmək yox, meşə salmaq gərəkdir ki, su artsın. Təzə meşə gəlib meşə olunca, eroziyanın qarşısının alınması və su mənbəyi yaradılması məqsədilə yerquruluşu tədbirləri görməyin, əkin yerinin məhsuldarlığını artırmağın yollarını əkinçilərə başa salırdı. O, hələ 1875-ci ildə yazmışdı: “Bizim Qafqaz vilayətinin abu havası dəyişilməyi məlumdur. Keçmişdə yayımız belə isti və qışımız belə soyuq olmayıb. Buna ümdə səbəb meşələr azalmaqdır”.

Zərdabi ömrünün sonuna qədər meşələrin qırılmasına, bunun nəticəsində baş verən eroziya prosesinin sürətlənməsinə, suyun azalmasına və iqlimin quraqlaşmasına acımışdır. Ona görə də, Zərdabi bu fikrini 24 il sonra “Kaspi” qəzetində yenidən şərh etmişdir. O, Böyük Qafqazın şimal-şərq yamacındakı meşələrin Bakı, Şamaxı qəzaları və Dağıstan üçün odun və kömür məqsədilə qırılıb məhv edilməsinə qəti etiraz edərək yazırdı: “Bu meşələrin qorunmasına qayğı göstərmək lazımdır, əks təqdirdə, Quba qəzası susuz səhraya, yaxud daha sərfəsiz sulu səhraya çevriləcəkdir”.

Zərdabi mal-qara otarılan yerlərdə müxtəlif bitkilər arasında təbii yol ilə əmələ gələn nisbətlərin pozulmasını və bunun heyvandarlıq üçün zərərini göstərirdi. Zərdabi biologiyanın nəzəri əsaslarından heyvandarlıqda istifadə etməyin yollarını öyrədirdi. O, kəndlilərə otlaqlardan elmi üsulla istifadə etməyin əhəmiyyətini başa salırdı: “Bunun sayəsində bizim otlaqlarımızda faydalı otların sayı getdikcə daha da azalır, hazırda demək olar ki, tamamilə süddöyən və ya digər zərərli otlaq basmış otlaqlara rast gəlmək olar”. Zərdabinin fikrincə, maldarlıqda məhsuldarlığın get-gedə aşağı düşməsinə səbəb olan amillər çoxdur. Bunlardan biri mal-qaranın artımı ilə otlaqların sahəsi arasında getdikcə artan ziddiyyətdir. Əhalinin həyatında maldarlığın çox böyük iqtisadi rolu olmasına baxmayaraq, onun inkişafı üçün ölkədə şərait yaradılmır. O, otlaqlarda süni olaraq yem otları əkilməsini təklif edirdi. Zərdabi bu otlardan yoncanın, xaşanın adlarını çəkirdi: Otlaqların səmərəli istifadə edilməsi üçün heç olmazsa, bir neçə ildən bir torpağı çevirməli, yumşaltmalı və onun toz halına keçməsinə yol verilməməlidir: “…buna görə də, otlaqları gübrələmək, yəni həmin bitkilərə lazım olan maddələri torpağa qaytarmaq lazımdır…”

Həsən bəy Zərdabi eroziya prosesləri ilə yanaşı, aqrokimyəvi problemlər haqda da fikir söyləmişdir. O, eroziya nəticəsində deqradasiyaya uğramış otlaqların bərpası üçün başqa tədbirlərlə yanaşı, gübrələrdən istifadə edilməsini tövsiyə edirdi. O, göstərirdi ki, bitkilər tərəfindən torpaqdan ixrac olunan qida maddələrini gübrə şəklində torpağa qaytarmaq zəruridir. Həsən bəy Zərdabinin hələ yüz otuz il bundan əvvəl söylədiyi fikirlər bu gün də müasir aqrokimya elminin əsasını təşkil edir. Beləliklə, Həsən bəy Zərdabi bitkilərin qida sisteminin qurulmasının labüdlüyünü tövsiyə edirdi və bununla əlaqədar proqnozlar verirdi. Göründüyü kimi, vətənin bu dahi oğlu elmin, xüsusilə, təbiət elmlərinin Yer kürəsində və biosferdə yerini göstərmiş, insan cəmiyyətinin inkişafında onların rolunu üzə çıxarmışdır. Eyni zamanda, Həsən bəy Zərdabi həm də Azərbaycanda aqrokimya elminin banisi olmuş və onun əhəmiyyətini xalq arasında təbliğ etmişdir.

Həsən bəy heyvandarlığın inkişafında otlaq-biçənəklərin əhəmiyyətini, güclü yem bazasının yaranmasında onların rolunu göstərmişdir. O, bitkilərin növü, məhsuldarlığı, yemin keyfiyyəti haqda, otlaq və biçənəklərin ot durumunun yaxşılaşdırılması haqda da tövsiyələr vermişdir. Əsərlərindən göründüyü kimi, Həsən bəy həm də geobotanikanı dərindən öyrənmişdir və bu sahədə də onun elmi görüşləri diqqətəlayiqdir.

Həsən bəy heyvandarlığın inkişafında müstəsna əhəmiyyət kəsb edən, təbii yem bazası hesab olunan örüş-otlaq sahələrində müşahidələr-tədqiqatlar aparmaqla hələ o zaman otlaqların bitki aləminə, botaniki tərkibinə, məhsuldarlığına və məhsulun keyfiyyət göstəricilərinə eroziya prosesinin təsirini müəyyən etmiş, antropogen amillərin otlaq eroziyasının əmələ gəlməsinə təsirini, mal-qaranın sistemsiz və normadan artıq otarılması, torpaqqoruyucu yerquruluşu tədbirlərinin tətbiq edilməməsi nəticəsində otlaq eroziyasının geniş yayılması səbəblərini, təbii yem sahələrində bitkilərin botaniki tərkibində dəyişiklik əmələ gələrək şirin, şirəli, qidalı (faydalı) bitkilərin quru, tikanlı, zəhərli, alaq otları ilə əvəz olunduğunu göstərmişdir. Otlaqlardan səmərəli istifadə olunmasını və onların yaxşılaşdırılmasını elmi əsaslarla əhaliyə başa salmışdır. Belə ki, otlaqlarda zəhərli və ziyanlı bitkilərin məhv edilməsi, yem bitkilərinin toxumunun səpilməsi və sahələrdə yaxşılaşdırma məqsədilə aqrotexniki tədbirlərin aparılmasını, gübrələmə tətbiq olunması və sair tövsiyələri örüş-otlaq sahələrində təbii və antropogen amillərin təsirindən baş verən eroziyanın qarşısının alınmasında böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Heç şübhə etmirik ki, Həsən bəy Zərdabinin həyatı və yaradıcılığı, elmi irsi müstəqil respublikamızın alim və ziyalıları tərəfindən bundan sonra daha da dərindən, diqqətlə öyrəniləcək, onun kimliyi və gördüyü çox böyük işlər dünya ictimaiyyətinin diqqətinə çatdırılacaq və bu dahi şəxsiyyətin arzuları,amalları, elmi bilikləri daima yaşayacaqdır.

Eldəniz Həsənov,

Aqrar elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, Beynəlxalq Ekoenergetika Akademiyasının ekologiya üzrə professoru, Zərdabişünas, Azərbaycan Jurnalistlər və Yazıçılar Birliyinin üzvü, “Qızıl Qələm” və Ali Media Mükafatı laureatı.

İlkin mənbə və daha çox məlumat: Zerdab.com

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

“ Yuxarı bağın meşəsində…”

Bədirə RZA Həsənqızı

“ Yuxarı bağın meşəsində…”

( Hekayə )
(Şəhid Mikayıl Yaqub oğlu Vahabzadənin əziz xatirəsinə)
(25 İyun 1993 -2 Aprel 2016)

Bir bülbülün taleyindən qopan simi dindirirəm… 
Dindirirəm, dinmək nədir, naləsini dinləyirəm…vərəq-vərəq, misra-misra izləyirəm, dindirirəm…Yaman küsüb könül sazın… küskünümü izləyirəm…düşünürəm, necə yazım, necə deyim, ötənimdən, dünənimdən bu söhbəti neçə açım, inciməsin, inciməsin könül simin, ey nakamım, ey bülbülüm, ruhu nəğmə, əli qələm, könlü Vətən, yolu sevgi…niyə bitdi, belə erkən?…
Yox, bitməyib, bitməyəcək, belə könül sahibinin ömür yolu, gül nəfəsi, xoş ətiri, təranəsi, nəğmə-nəğmə dolanacaq, yad edilib oxunacaq, anılacaq. Anılacaq onun yolu, o yol adi bir yol deyil, o yol yurdun xilas yolu! 
Yazmaq istər könül onu…hər anını, həyatını yazım deyə, anlatım mən bu ellərə, bu cahana… necə də, bir igid oğul, verib ana bu torpağa! Necə deyim, necə öyüm könül sazın…? Sən nəğməkar bülbül idin, sənsiz nəğmə neçə çalım???
Sankı, qopub sazın simi, inləyir o, çalmaq olmur, hey çalışdım, sirrin bilim, o dinmədi… 
Sənsiz ötən bu illəri çox sordum mən, sirr vermədi… dönüb baxdım Girdimana… axan sular haray dedi… harayında duydum səsin… ey nəğməkar oğul, sənin, könül səsin… 
Ruhuna olsun ərməğan, bu yazımı ithaf etdim…

…Axşamdan yağan qar hələ də dayanmamışdı. Bir qədər azalsa da, yağmaqda davam edirdi. Kəndin az qədər çınqılla örtülmüş maşın yolu tamam bağlanmışdı, çox çətinliklə cığır açaraq məktəbə gedən uşaqları yola salan valideynlər əllərində bel yolu müəyyən qədər təmizləməyə çalışırdılar.
Kənddə yaşamaq əsl fədəkarlıq tələb edir. Çünki burada zəhmət çəkmədən nəfəs almaq mümkün deyil. Hər aldığın nəfəsin zəhmətini çəkməlisən. Həqiqi mənada təbiətlə müqavilə bağlayıb, həyatını sığortalamalısan. 
Yay aylarında nə qədər səfası, gözəlliyi göz oxşayırdısa, qış aylarında bu yolların cəfası çox olurdu. Dağlar əhatəsində yerləşən bu qədim yurd yeri, bəylər kəndi olan, öz adət-ənənəsi ilə, tarixən mədəniyyət beşiyi olması ilə fərqlənən Maçaxı idi. Tırxa dağının ətəyində, Girdiman çayı sahilində yerləşən bu gözəl məkanda təxminən 50-60 ailə yaşayırdı. 
Kənddə əhalinin az olması da bir sıra çətinliklər yaradırdı. Belə ki, burada tam orta məktəb olmadığından uşaqlar ibtidai təhsili bitirdikdən sonra qonşu kəndə getmək, oradakı natamam orta (9-illik) məktəbdə təhsillərini davam etdirməli olurdular.
Macaxı kəndində ibtidai təhsilini başa vuran Mikayıl da, qardaşı ilə birlikdə qonşu Tircan kəndindəki natamam orta məktəbdə təhsil alırdı. Hələ qarşıda nə qədər ümidlər, ümidlərə doğru belə şaxtalı- qarlı günlər vardı… Havanın soyuq olmasına baxmayaraq dərsdən qalmaq olmaz,- deyə, tezdən yola çıxmışdılar, Mikayılla Rüfət. Mikayıl, 1993 –cü ildə, Rüfət isə 1994-cü ildə dünyaya göz açmış, ailənin sevincinə sevinc qataraq ümidli gələcək bəxş etmişdilər…
Mikayıl ata babasının adını daşıyırdı. Ata babası Böyük Vətən müharibəsi illərində döyüşə getmiş və qəhrəmancasına döyüşərək Vətən yolunda canından keçmişdir. Yaşatmaq, ulularımıza ehtiramı qorumaq xalqımızın əzəli və əbədi adətidir. Eləcə də, ulu babanın xatirəsinə ilk nəvəyə Mikayıl adı vermişdi böyüklər. Bəzən adlar talelərə təsir edir deyirlər. Sanki, bu uşaq da qardaşından çox cəhətcə fərqli düşüncəli, fərqli xasiyyətli idi…
– Səncə, mən bu gün neçə qiymət alacam?-qaqa, -deyə, Mikayıl yaşca özündən kiçik olan qardaşından soruşdu. Həm də, bir az yolda həvəslə getsinlər deyə, sanki bir körpü qurmağa çalışırdı.
-Sən çox bacarıqlısan, qardaşım, yəqin ki, yenə hamsından “əla” alacaqsan.
– Hə, yaxşı hazırlaşmışam, inşAllah, qardaşım, sən də eləsən, tək mən yox, yoxsa ki, bu soyuq havada boşuna getmirik ki, bu yolu…
– Deyirəm ki, Mikayıl, biz 2 ildən sonra bu məktəbi də bitirrib, Yeni yol kəndində 10 və 11 –ci sinifləri oxumalıyıq. Bu illər əsl çalışqanlıq dövrü olmalıdır…
– Hə, elədir, Rüfət, ondan da sonra ali məktəb. Kaş qismət olsun, inşAllah.
– Mən hiss edirəm ki, sən mütləq ali məktəb tələbəsi olacaqsan, Mikayıl, müəllimlər səndən çox razılıq edirlər, sinifdə də fəallığın görünməkdədir.
– Bilirsənmi, mən bütün qüüvəmlə çalışram ki, valideynlərimiz sevinsin, onlar oxumağımızı çox istəyirlər. Hələ, Ma … lap çox arzu edir ki, mən müəllim olum. Bilirsənmi, hərdən ibtidai sinifdə oxuduğumuz günlər düşür yadıma. Ağayusif müəllimin tapşırdığı sözləri çox xatırlayıram. O çox yaxşı müəllim idi. Həm də, çox məlumatlı insan idi. Hələ mənə ağacları necə calağ etməyi də öyrətmişdi. Qışın sön həftəsində bağda təcrübə edəcəyəm öyrəndiklərimi…
– Hə, Mikayıl, düz deyirsən, çox məlumat vermişdi bizə, yadımdadır deyirdi ki, hələ XIX əsrdə, dayan-dayan… ili neçə idi, hə… hə… yadıma düşdü, deyirdi ki, 1847-ci ildə bizim kəndimizdən olan maçaxalı Zülfüqr bəy, İngiltərədə yetişdirdiyi çəltik növünə görə Qızıl medal almışdır.
– Elə deyirdi, neçə illər bundan əvvəl insanlar bu qədər öyrənə biliblərsə, deməli, biz daha çoxunu öyrənməliyik.
– Düz deyirsən, tarix müəlliminin sözləri necə? Yadındamı, ermənilərin bizim kəndimizdə necə vəhşiliklər ediblər, məsciddə insanları necə yandırıblar…çox hadisələr olub…eh…
– Heç o tarixləri unutmaq olar? Hamısı yadımdadır…Çatırıq məktəbə, bu gün yol tez keçdi ha…Qar da dayanır deyəsən …

Beləcə qayğılı günlər ötməkdə idi..Yaş üstünə yaş gəldikcə Mikayıl ailənin qayğılarını daha çox düşünür, dərslərini yaxşı oxumaqla yanaşı ev işlərində də valideynlərinə yaxından kömək edir, ailənin ilk övladı kimi məsuliyyəti demək olar ki, tamamilə öz üzərində duyurdu. 
Artıq üçüncü məktəb idi ki, təhsilini davam etdirirdi Mikayıl qardaşı ilə birlikdə. Yeni yol kəndində 11- illik təhsili başa çatırdı. Buraxılış imtahanları bitmək üzrə idi. Qəbul imtahanlarına az qalırdı. Neçə illik əziyyətin, üç orta məktəb təhsilinin, hazırlıqların nəticəsi olmalı idi. Mikayıl çox darıxsa da, içində inam hissinə güvənir, öyrəndiklərinin köməyinə çatacağına ümid edirdi. 
Mikayılın intizarla gözlədiyi gün – ailənin də, özünün də həyatında ən xoş gün kimi yazıldı ömür salnaməsinə, yaddaşlara hopdu xoş sədası… 2011-ci ilin avqust ayı nəhayət ki, qəbul imtahanlarının nəticələri açıqlandı. Ailədə hər kəsin sevinci yerə-göyə sığmırdı. Mikayıl tələbə adını qazanmışdı. O, Sumqayıt Dovlət Universitetinin Fizika və Elektroenergetika fakultəsinə qəbul edilmişdir.
Kimin çox sevindiyini bilmək çətin olsa da, ananın sevinci bir başqa idi. Sanki, yerə-göyə sığmırdı. Üzündən-gözündən xoşbəxtlik nürü bərq vururdu, o, Mikayılın tələbə adını qazanmasına çox sevinirdi. İnanırdı ki, oğlunun gələcəy xoşbəxt günləri qarşıdadır. Mikayılın bu uğuru atasının da anasının da onun xoş gələcəyinə ümidini, inamını daha da artırmışdır.
“Tələbə həyatı bir başqa aləmdir”- deyə, Mikayıl düşünürdü. Bu şəhər yaşadığı kənddən çox fərqli idi. Amma burada qazandığı dostlar, müəllimlərlə səmimi ünsiyyət sanki az vaxtda onu xeyli irəli aparmışdı, elə bil az zamanda necə deyərlər çox böyümüş, daha da müdrikləşməyə doğru addımlamışdır… 
Artıq bir neçə gün idi ki, ilk semestr imtahanlarını uğurla verən Mikayıl evə qayıtmışdı. Bəli, Mikayıl artıq tələbə kimi qayıtmışdı doğma kəndlərinə. Nə qədər fərəhli gün idi. Mikayılın hər işə olan marağı onun az vaxtda ali məktəb müəllimlərinin də gözündə ucaltmışdı. Dərslərini əla qiymətlələ oxuyan Mikayıl atasına kömək olsun deyə, dərsdən sonra da işləyidi. Ana ürəyi nə qədər nigaran qalar ki, balasından …Bir həyat boyu nigaran qalar, yenə yorulmaz övladından. Doymaz nigarançılıqdan, təki sonda xoş xəbəri alsın…
Rumiyyə ana da, hər gün Mikayılla telfonda danışarkən, dərslərindən geri qalma, ha…- deyə, öyüdlərini azaltmazdı. Mkiayıl da onun narahat olmasını istəməzdi:
– Sən heç nigaran olma, Mama, dərslərimi də “əla” hazırlayıram, işimə də gedirəm. Məndən nigaran olmayın,- deyirdi.
Ana nigarançılığı Mikayılın doğum günündə müəllimlərin Mikayıla olan telefon zəngindən təsəlli alır, ona olan təbrik sevinclərini ürək dolusu fəxrlə seyr edər, fərəhlə oğlunun qazanıdığı hörməti izləyərək, atası, qardaşı Rüfətlə birlikdə sevinər, şükür edərdi. 
-Nə yaxşı ki, Mikayılım belə hörmət qazana bilib, – deyərdi.

Tələbə həyatının öz şirinliyi, çətinliklə olsa da, öz fərqli dadı var idi. Mikayıl ilk günlərdən dərslərinə qarşı çox diqqətli olaraq, fəallığı ilə müəllimlərinin diqqətini, daha doğrusu rəğbətini qazana bilmişdir. Dərslərini əla qiymətlərlə oxuyan Mikayıl, dərsdən sonra işləməyinə baxmayaraq öz şəxsi duyğularına da zaman ayırar, onları qələmə almağa çalışardı. Onun şair təbiətli olması, səmimiyyəti, ünsiyyətcil olması ətrafında olanların da rəğbətinə səbəb olurdu. İlk şerini hələ məktəb illərində yazsa da, indi daha gözəl yazdığını hiss edirdi, yenə sabahkı dərslərini bitirib şeir dəftərinə baxdı. Misraların sırası artmaqda idi…
Çoşqun duyğuları isə sonsuz dərya …

Qərənfil
Şəhid qanı bulanıbdı üstünə,
Qan içində boğulmusan, qərənfil.
Səpilirsən Şəhidlərin büstünə,
Bəxti qara doğulmusan, qərənfil.

Şəhid qanı müqəddəsdir, qəm yemə,
Bununla fəxr etməlisən, qərənfil.
“Gərək düşməyəydim bu günə”,-demə
Azadlq rəmzisən gözəl qərənfil.

Bəzi güllər dünyanın bəzəyidir,
Mənim üçün gözəl sənsən, qərənfil.
Sənin adın Şəhidliyin özəyidir,
Bizim üçün müqəddəssən, qərənfil,
Azadlığın rəmzi sənsən, qərənfil.

Şeri bitirib gözləri yol çəkdi. Şəhər həyatı onu heç də sevdiklərindən uzaqlaşdıra bilməzdi…
– Atamın ad günü var qarşıda. Gözəl bir hədiyyə düşünməliyəm. Sabah, mütləq…bu barədə… dərs bitən kimi….
Səhəri gün dərsdən sonra ailə şəkillərini qovluqdan alıb “FOTO”- ya getdi. Gözəl bir mənzərə ilə ailə tablosu hazırlanmasını xahiş edəndə, fotoqraf:
-Bəs üzərinə nə yazaq, nə isə yazdırmaq istəyirsən?
-Üzərində?-… Onda belə yazın: “Bir omürlük xoşbəxtlik diləyilə.”
-Gözəl düşündün, dostum,-fotoqraf razılıq etdı. Amma bilmədi ki, Mikayıl hər daim əzizlərini “ Bir ömürlük” xöşbəxt etmək üçün çox düşünür, çox nigaran olur…

…Mikayılın hədiyyəsi əsl sürpriz olmuşdu. Ailənin sevinci yerə-göyə sığmırdı…Əslində onun evə hər gəlişi bax beləcə, xoş əhval, xoş gün idi. Valideyn üçün bundan gözəl nə ola bilərdi ki???
-Nə gözəl hədiyyədir bu, Mikayıl? Ağıllı oğlum, nə gözəl hədiyyə almısan.
-Doğrudan deyirsən, mama, xoşuna gəldimi?
-Əlbəttə, xoşuma gəldi, bu mənim üçün dünyanın ən gözəl hədiyyəsidir, oğlum. Çox sağ ol…
Ailə ən xoş günlərini yaşayırdı. Gələcəyin təlatümün, fırtınasın bilmədən. Mikayıl isə onları sevindirməklə yanaşı, həyət işlərini də unutmurdu. Nə vaxt kəndə dönsəydi bağa keçər, mütləq yorulub əldən düşənə qədər işləyərdi. Sanki, bu işləmək həvəsi ona həyata yenidən gəlmək sevinci kimi xoş ovqat bəxş edirdi…
Universitet həyatı da artıq sona çatırdı. Müəllimlərin rəğbətini qazanan Mikayıl çoxlu iş təklifləri də almışdı. 
-Hələ bir hərbi xidmətimi də keçim, İnşAllah, ondan sonra qəti qərar verəcəyəm, hansı iş daha münasibdir. Təhsilimi də davam etdirərəm, magistratura təhsili də vacibdir. Mütləq valideynlərimi də, gərək Rüfəti də gətirəm şəhərə. Yoxsa ki, çox əziyyət çəkirlər – deyə, düşünürdü.
İmtahanlarını uğurla verib kəndə qayıtdı. Bütün ailə şam yeməyində Mikayılın hərbu çağırışı haqqında düşünürdü. Görəsən ki, Mikayıl hara düşəcək xidmət zamanı?
Sükutu Mikayıl pozdu. Gülümsəyərək, gözəl gözləri ilə üzünü atasına tutdu.
-Ata, bilirsiniz bir söz demək istəyirəm. Daha doğrusu Sizdən bir xahişim var.
-Nə xahiş, oğlum?
-Xahşim odur ki, məndən nigaran qalıb, yerimi dəyişməyəsiniz. Mən hərbi xidmətdə hara düşsəm, orda da xidmət etmək niyyətindəyəm. Ümumiyyətə, mən düşnürəm ki, biz, Qarabağın alınmasını, azad olunmasını niyə gələcəyə saxlayırıq ki?…Onu biz almasaq, kim alacaq ki???
Ata oğlunun nə qədər mərd, vətənpərvər olduğunu duyub, qürur etsə də, qəlbində öyünsə də, yenə daxilində olan həyəcanını gizlətmək istədi. Biz də nigaran qalırıq, bala, deyirik ki, salamatlıq olsun…
– Ata, bu torpaqları biz almasaq, kim alacaqdır ki…??? Bu fikir hər zaman qəlbimdə məni narahat edir… 
– …………………….
– Bir də ki, əsgərlik, müharibə deyil ki… nigaran olmayın. Əgər qismətmə döyüşmək düşsə, sevinərəm ki, mən də topağımızın azad olunması üçün döyüşürəm…
-Yaxşı, oğlum, sən istəyən kimi olsun. Allah qorusun, harda olsan!

Mikayılı hərbi xidmətə yola salmaq üçün bütün kənd camaatı, dostlar, qohumlar toplaşmışdı. Hər kəs xoş sözlərlə arzularını bildirirdi, onların xeyir-duası ilə hərbi xidmətə yola düşdü Mikayıl, neçə-neçə Vətən övladı kimi, Vətənə xidmət borcünü ödəməyə… 
Nigarançılıq dolu günlər yol almışdı evə doğru… And içmə mərasiminə az qalırdı…
Mikayıl hərbi xidmətə gedəndən ailədə sanki bir süküt vardı, hər kəs digərinin duymaması üçün öz fikirlərini ürəyində saxlayır, digərini narahat etməkdən çəkinir, nahaq nigaran etməyim,- deyə fikirlərini ürəyində bölüşür, nigarançılığını gizlətməyə çalışırdı.
2015-ci ilin Avqustun ayının 15 idi. Gəncə şəhərində “N” saylı hərbi hissənin qarşısında böyük bir izdiham vardı. Əsgərlərin andiçmə mərasimi idi. Mikayıl hərbi sırada çox vüqarlı görünürdü. Uzaqdan onu görən ailə üzvləri və qohumlar sevinclə səsləyir, Allah sizi qorusun, balalar,-deyə, şükranlıq edirdilər. Burda yaşanan səs-küy– ailə dəyərlərinin Vətən sevgisi ilə çiçəkənmiş bir mənzərəsi, gözəl bir çələngi idi…
Əsgərlərin hərbi nümayişi bitdikdən sonra ailələri ilə görüş verildi. Hər kəs sevinc içində idi. Mikayıl həyəcanla ailə üzvləri ilə görüşüb, hal-əhval tutur, sevinclə zəng edən dostlar, qohumlarla danışır, razılığını bildirirdi. Əsgər formasında bir qədər də dəyişmiş, qəlbinin yurd istəyinə sanki etibarlılıq, güvənlilik çökmüşdü…Bu forma ona çox yaraşırdı…
Görüş vaxtının bitməyinə az qalırdı. Mikayıl yeni yazdığı şeirləri anasına verib, bunları vaxtın olanda oxuyub, fikrini deyərsən, Ma-deyərək, gülümsədi.
-Əlbəttə, Mikayılım, gözəl oğlum, hamsını oxuyacam, inşallah taplayıb, çap da edərsən…
– Hələ çap olunmasına çox var, mama, hələ ki, fikirləriniz maraqlıdır. Çap…daha sonra…
Rumiyyə ana da, Yaqub ata da, əsgərlərlə mehriban dostluq edən Rufət də vaxtın necə keçdiyini hiss eləmirdilər. Görüş vaxtı bitirdi. Onlar qol-boyun görüşüb, vidalaşdılar.
-Yenə gələcəyik, Mikayıl, sən özünə yaxşı bax. Oldumu, sənə güvənir, etibar edirik. İnanırıq, bir sözlə…
-Narahat olma, ata, yaxşı olacaq hər iş…

Mikayıl əsgər gedəndən nə qədər istəsə də, narahatlıq, həyəcan tərk etmirdi ananı. İndi o Tərtər rayonunda qulluq edirdi. Üç aydan sonra yeri dəyişmiş, Tərtər rayonundakı “N” saylı hərbi hissədə yerləşdirilmişdir. Sentyabr, noyabr aylarında da getmişdilər Mikayılı görməyə. O isə hər dəfə razılıq edir, hər görüşdə də anasına şeir dəftərçəsini verir, şeirlrinin ilk oxucusu kimi telfonda onun rəylərini dinləməyi arzulayır, qələminin sorağını eşitməyə çalışırdı. Mikayılın şeirləri isə, həqiqətən, mükəmməl idi. Bu tək ananın övladına olan sevgisi, dəyəri deyildi, bu sətirlərdə həqiqi 
mənada bir gənc şairin duyğulu könlü çağlayırdı…Elə çağlayırdı ki…ləpələri can atdığı sahilin xoşbəxliyini intizarla, həsrətlə gözləyirdi…
Rumiyyə ana, bir az fərəh, bir az sevinc, bir az nigarançılıq dolu baxışlarla oxuyurdu sətirləri…

Dəniz sahili
Yenə dəniz sahili, zülmət qaranlıq,
Sənsizəm, gözlərim görür toranlıq,
Zamanım, saatım, durub bir anlıq,
Əzab çəkir bu qəlb, yenə daxili,
Səni xatırladır dəniz sahili…

Qaranlıq gecədə ay da görünmür,
Gəzdiyin sahilə təzə iz gəlmir,
Dəniz də sakitdir, susubdur, dinmir…
Dinmir bu həsrətə, susub zahiri-
Səni xatırladır dəniz sahili.

Bəlkə də bir həsrət bitəcək bu gün,
Bir nəfəs dadıma yetəcək bu gün,
Ya da ki, bir həyat bitəcək bu gün,
Çünki intihardır şairin meyli,
Bu “SON”a – şahiddir dəniz sahili!

( Mikayıl Vahabzadə-15 sentyabr-2015-ci il, Gəncə,”n”saylı Hərbi hissə, 12- ci bölük, saat: 1220)

Ana oxuduqca ürəyi şiddətlə döyünür, qulaqlarında Mikayılın səsini duyurdu … Şeirlər isə müxtəlif mövzülarda sıralanırdı…

Ana ürəyi
Yenə də əsgərdir, bir oğul bu gün,
Silahdan tutubdur onun biləyi.
Bir ana həsrətlə qalıbdı bu gün,
Oğulçın çırpınır ana ürəyi.

Bilmir oğul necə, ya da hardadır?
Görən ürəyincə əsgər yeməyi?
Bəlkə onun oğlu indi dardadr,
Vurnuxur, döyünür ana ürəyi.

Bəzən də oğulçun ağlayır ana,
Birdən yaşla dolur gözün bəbəyi.
Oğlunun gəldiyi deyilsə ona,
Sanki dağa dönər ana ürəyi.

Artıq üç aydır ki, əsgərdir oğul,
Üç aydır yemir o ana yeməyi.
Gün keçir hərbiyə öyrəşir oğul,
Artıq rahat olsun ana ürəyi…

Ananın gözlərindən iki danla yaş düşür vərəqlərə…Sakitcə köks ötürür…
-Niyə ağlayım ki, Allaha şükür sağ-salamat gələcək, az qalıb…Ağıllı oğlum, Mikayılım…

Əsgər oldum Azərbaycana

Mən də əsgər oldum Azərbaycana,
Haqqını, südünü halal et, ana!
Neçə vaxtdır keşikçiyəm torpağa,
Yolumu gözləyin, gələcəm, ana!

Bu eldə Nəbiyəm, qoç Koroğluyam,
Həm anamın, həm Vətənin oğluyam.
Yalan sözüm yox, həmişə doğruyam,
Yolumu gözləyin, gələcəm, ana!

Əsgərəm, ay ana, ürəyini dağlama,
Bayram günü, bayram payı saxlama…
Şəhid olsam, qəbrim üstə ağlama,
Yolumu gözləyin, gələcəm, ana,
Gəlib göz yaşını siləcəm, ana!

On səkkiz ay nədir, gəlib keçəcək,
Gözləri yollarda qalan sevgilim.
Axır gəlib bu həsrət də bitəcək,
Yolumu gözləyin, gələcəm, ana!

Allah özün qoru, balamı! Amin, Rəbbilaləmin, özün qoru! – deyə, Rumiyyə ana yenə ürəyində min nigrançılıqla şeirləri kitab rəfinə qoyub:
-Ürəyi şeirli, hikmətli balam!- dedi…

….Neçə gün idi ki, hərbi hissədə təlimlər artırılmışdı. Mikayıl bu təlimlərdə fəallığı, bacarığı ilə seçilirdi. Bunun nəticəsi idi ki, dəfələrlə təşəkkürnamə də almışdı rəhbərlik tərəfindən. Günün çox hissəsini təlimlərlə məşğul olan Mikayıl yenicə otağa gəlmişdi ki, qapı döyüldü.
-Əsgər Vahabzadə, sizə məktub var.
-Məktub, nə yaxı, çox sağ olun…
Əlinə aldığı məktub tanış deyildi. Ona qəribə də gəlsə, məktubu tez açıb oxumağa başladı. Məktubu Bakı şəhərindən bir texniki lisey məktəblisi yazmışdı:
“Azərbaycan əsgərinə…
Salam əsgər! Mən də vətənini sevənlərdən biri kimi öz igid əsgərlərimizə ürək sözlərimi söyləməyə imkan tapdığım üçün çox sevinirəm. Düzdü, mən müharibələr zamanı olmamışam. Və qız olduğuma görə hərbi xidmətə gedib, əsgər də ola bilməyəcəyəm. Amma, həmişə yadımda saxlayacağam ki, bu dövrdəki şərait necə və nəçə çətinliklərlə yaranıb. Heç vaxt unuda bilmərəm ki, bəzilərinin ölümü bizim rahat yaşayış səbəbimizdir. Şəhidlər, Milli Qəhrəmanlar bizi unutmadığı kimi, biz də onları unutmamalıyıq. Vətənimizi unutmayanlardan biri isə siz əsgərlərsiniz. Siz bizim ən dəyərli insanlarımızsınız. Bir gün mənim də qardaşım sizin yolunuzu davam etməyə çalışacaq. Biz isə sizinlə fəxr edirik. Həmçinin mənim əmim də Şəhidlərlə birlikdə Vətən üçün canından keçib. Torpağa tapşırılıb. Hər bir Şəhidin ailəsi üzüldüyü kimi, biz də üzüldük. Lakin mən onu heç görməmişəm. Mənim arzularımdan biri də əsgərlərimizin həmişə Vətənimizin yolunda çalışmasıdır. İnşallah, gün gələcək düşmənlər Sizin qarşınızda göz yaşları tökəcəklər…”
Mikayıl məktubu oxuyub dərin fikrə getdi.
-Əsgərlikdə belə məktublar da olurdumu?Bu təsadüfdirmi? Həyatda heç nə təsadüf deyil…Yəqin ki, ola bilcək zərurət öncədən görünməkdədir…

Qış fəsli artıq bitmək üzrə idi. Mikayılın bir illik xidmət müddətinin çoxu kecmiş, necə deyərlər azı qalmışdı. Novruz bayramı da yaxınlaşırdı. Axşam atasının zəngi onu çox sevindirmişdi. Sabah yanına gələcəkdilər. Təlimlər isə ara vermədən davam edirdi. Çox yorulduğu üçün, daha şeir yazmağa da vaxtı olmurdu.
Mart ayının 19-u idi. Mikayıl valideynlərini və qardaşını sevinclə qarşıladı. Çox sevincli bir gün idi. Onların gəlişi ilə bayram əhvalı bir sevgi işığı idi ürəkdə. Sevgi ilə qol –boyun olan ailə, ən gözəl arzuların sehrində idi. 
-Mikayıl, sən məzuniyyətə gəlmədin ki… Bəzi əsgərlər gəliblər, sən niyə gəlmədin?
-Mən may ayında gəlmək fikrindəyəm, ata, leytenant dostum var, həm də onun nişanı olacaq. Ona görə istədim ki, may ayında gəlim…
-İnşAllah oğlum, ata fəxrlə oğluna baxdı. İnşAllah, təki hər şey yaxşı olsun.
-Mikayıl, sənin calaq etdiyin alçalar da çiçəkləyib. Bir görsəydin, dedim ki, sevinəsən, cox əziyyətin çəkibsən.
-Hə, çox yaxşı xəbərdi bu, mama. Onun növün(cır) meşədən seçmişəm, Ona quluq edin, yaxşı ağac olacaq. 
Mikayıl telfon zənglərinə cavab verməklə, demək olar ki, fasiləsiz danışmaq məcburiyyətində idi. Dostlar hər yerdən hal-əhval soruşur, bayramını təbrik edir, tezliklə görüşməyi diləyirdilər.
Görüş vaxtının bitməsinə az qalırdı. Mikayıl əzizləri ilə görüşüb, vidalaşdı, bayram sövqatlarını alıb, tezliklə evimizdə görüşəcəyik,- deyərək hərbi hissənin həyətinə keçdi.

Ötən hər gün ömürdən, gündən köçürdü… 
-Bircə bu bir rneçə ay da gəlib keçsəydi, -deyə Rumiyyə ana, yenə nigaran idi. Mikayılı yaxın zamanda görməsinə baxmayaraq yenə nigaran fikirlər bitmir ki, bitmirdi….
-Yaxşı ki, onun da bayramını öncədən gedib təbrik etdik,-deyə, nə iş görürdüsə qəlbində olan narahatlığı sanki sakitləşdirməyə çalışırdı.
Təmas xəttində isə hər gün atəşkəsin pozulmasından xəbər verirdi diktor. Hər eşidəndə ana qəlbi nigarançılıq alovunda əriyir, yenə də bəd fikirlərdən qaçmaq, uzaqlaşmaq hissilə:
-Hər şey yaxşı olar, İnşAllah – deyirdi…

Aprel ayının ilk günü isə soyuq bir qış havası sanki evi bürümüşdü. Bu nə soyuqdur, baharın gəlişi heç bu soyuqları azaltmadı ki…Mən niyə belə çox hiis edirəm ki bu soyuğu, yəqin hava dəyişəcək yenə… Nə isə çox soyuqdu bu gün…
O həyətdə işlərini bitirib, evə qalxdı. Nigaran günlərinin yaxın zamanda bitəcəyi ümidi ilə düşünərkən qəfil xəbər gözlərini qaraltdı…
Gecə eşitdiyi xəbər bütün dünyasını buz etdi…Dondu qaldı…
Tərtər istiqamətində atəşkəsin pozulması nəticəsində ordumuz hərbi əməliyyata başlamışdı. Aprelin 2-də düşmənin qəfil hücumunun qarşısı alınmış, düşmənin xeyli canlı qüvvəsini və döyüş texnikasını məhv edlmişdir. Müəyyən qədər ərazilərin azad edilməsinə, düşmən qüvvələrin susdurulmasına baxmayaraq, itgimiz də az deyil…
Nə?… Necə… necə? Nə olub? Necə dedi…? İlahi, bu nə xəbərdi? Ahh, balam… Mikayılım…Can balam…anan qurban sənə, balam…

… Mikayılın məzarı yuxarı bağın meşəsində, dağın ən yüksək zirvəsindən baxır sevdiyi Vətən torpaqlarına. Aprel ayının 2-də qəhrəmancasına Şəhid olan Vətən sevdalı oğul, Aprel ayının 9-da Vətən torpağına qovuşmuşdur. Qəhrəman oğul ölümündən sonra dövlət rəhbərliyi tərəfindən “Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə III dərəcəli medal” ilə təltif edilmişdir.
Yuxarı bağın meşəsində çiçəklərin ətrinə, xalqın sevgisinə bürünmüş Mikayılın məzarı– and yeridir. Vətənə sədaqət, yurda sədaqət! 
Onu tanıyan hər kəs isə daima –“Mikayıl ölməyib, o Vətən tarixində əbədiyyətdədir”- deyirlər…

Ey Vətən
Üç rəngli bayrağın dalğalanacaq,
Millətin ayağa birdən qalxacaq.
İgid oğulların Şəhid olacaq,
Qorunur torpağın sənin, ey Vətən!
Sənin, ey Vətən, sənin ey Vətən!

Ağdərə, Füzuli tapdaq altında,
Vermərik biz torpağı bir yada.
Ölmək lazım gəlsə öləcəyik biz,
Qorunur torpağın sənin, ey Vətən!
Canım, ey Vətən! Canım, ey Vətən!
(Mikayıl Vahabzadə)

Allah Vətən Şəhidlərin Rəhmət eləsin. Amin.
(son)

Müəllif: BƏDİRƏ NİFTALİYEVA ( Bədirə RZA Həsənqızı )

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

نعمت متین – روحدان دوشموش خالق


کؤچورن: ائلیار پولاد

نه قدر تولئرانت(بی طرف- سربست) اؤلکه اولماغا چالیشسان دا، هر بیر خالق اؤز خالقی‌نین نماینده‌‌سینی ياد ائللی‌دن داها اوستون توتور. کوسموپولیت(جهانی‌لشمه) دوشونجه‌ده اولان انسانلاری آنلامیرام. سنی هئگئمون اؤلکه‌لرده ایکینجی، حتی اوچونجو نوع انسان تیپینه عاید ائدیرلرسه، هانسی کوسموپولیتیزمدن دانیشماق اولار؟ خارجی اؤلکه‌لره گئدیب گلمیش بیر چوخ انسانلاردان سوروشاندا معلوم اولور کی، هئچ ده هومانیزم دؤورو دئيیل. بیر آلمان بیر آذربایجانلینی اؤز آلمان انسانیندان چوخ ایسته‌میر. پراقادا ياشايان طلبه‌‌ اوغلان دئيیر کی، بیر خانیملا تانیش اولاندا ایتاليان اولدوغونو دئسن، همین گون سئوگیلی اولا بیلرسینیز. آمّا آذربایجانلی سؤزونو ایشلتسن ائوه سويو سوزوله-سوزوله گله‌جکسن. 
مقصدیم هئچ ده انسانلاری عیرقینه، دینینه، دولتینه گؤره آيیرماق دئيیل. ساده‌جه اولاراق اؤز وطنداشینی خارجی وطنداشدان اوستون توتمالیسان. دولت اؤز وطنداشینا داها چوخ معاش، راحتلیق، آزادلیق وئرمه‌لیدیر. بیر جیهازی چئرتيوژا(استحصال خریطه‌سی- مونتاژ کتابچاسی) باخیب يیغماق اوچون خارجی اؤلکه‌دن نماینده‌‌ گتیرمه‌يه احتیاج يوخدور. اونو 11-جی سینیف شاگردینه ده وئرسن يیغار. خئيلی پول خرجله‌يیب خارجیلری قوجاقدا گزدیرمک آيیبدیر. اؤز وطنداشینا حؤرمت ائتمه‌ين دولت محوه محکومدور. خالقین میللی روحونو، اینامینی قیرماق اولماز. بیر انگلیس يوکسک معاشلا آذربایجاندا ایشله‌ينده عینی ایشی گؤردويو آذربایجانلی‌نین قات-قات آز معاش آلماسینی چوخ ياخشی بیلیر. و همین ياد ائللی بیزه باخاندا گؤزلری‌نین اؤنونده قول جانلانیر. 
پولونا گؤره عربین استراحت ائده‌جه‌يی رستورانین آدینی ديَیشیب عرب سؤزو يازماق خالقین معنوی ضعیفلیی‌نین، روح دوشکونلويونون، اؤزونه و خالقینا حؤرمتسیزلیین نشانه‌سی‌دیر. اونیوئرسیتئتلرده خارجی طلبه‌‌لر امتحانی داها راحت کئچیرلر. آذربایجانلی طلبه‌‌ ایسه مین بیر اذیت گؤرور. بونون آدی نه قورخاقلیقدیر، نه ده يالتاقلیق. بو خالقین عمومی دوشونجه‌سی‌نین، اراده‌سی‌نین ضعیف اولماسینی گؤستریر. مندن گوجلو اولان دولتلر اؤز وطنداشینا هر شرایطی يارادیر و سونرا خارجی وطنداشی دوشونور. بیزده ایسه عکسینه‌دیر. 
عائله‌‌وی رستورانلارا ایدمان گئيیمینده گلن موشتریلر ایچری بوراخیلمیر. بونو محافظه‌‌ خدمتینده چالیشان هميئرلیمیزه دؤنه-دؤنه تاپشیریرلار. لاکین ایدمان گئيیمینده گلن عربلری «توریستدیر» دئيیب ایچری بوراخیرلار. محافظه‌‌ امکداشی‌نین سؤزونو يئره سالان دیرئکتور اؤز ملّتی‌نین بالاسینی مندن سیندیریر. پولا گؤره اؤز هميئرلیسینه آرخا چئویریر. همین محافظه‌‌ امکداشی روحدان دوشور. ایچینده نیفرت حسی اويانیر. هئچ کیمه اینانمیر و نهايت ایشدن چیخیر. بودور رئاللیق. آخی، هر شئيین پوللا اؤلچولمه‌سی ایيرنجلیکدیر. 
س. سوئيق «دونه‌نین دنیاسی« اثرینده یهودیلرین ياشايیش طرزینی، اوشاقلارلا داورانماق پروقرامینی، اؤز ملّتینه اولان حؤرمتینی اطرافلی گؤستریر. قوقول روس خالقینی گؤيلره قالدیریر. دوما، بالزاک، موپاسان، هوقو کیمی يازیچیلار فرانسیزلاری مندن گوجلو انسان توپلوسو شکلینده تصویر ائدیرلر. اؤزوموزو آشاغیلاماق، ضعیف نقطه‌‌لریمیزی عالمه جار چکمک آخماقلیقدیر. منسوب اولدوغون خالقین نماینده‌‌سینی بالاجا، قورخاق، گئریده قالمیش گؤستردیکجه، اونو داها دا ضعیفله‌دیرسن.
گوجلو خالقین هر بیر وطنداشی تانکین قارشیسیندا سینمادیغی کیمی، پولون دا قارشیسیندا سینمیر. اصل گوج نفسینه غالیب گلنده اوزه چیخیر. ساتیلمايان انسان يوخدور دئينلر، ان اوجوز قیمته ساتیلدیلار. ان خیردا مداللارا گؤره سوسدولار. 
خالق اولاراق تفکروموز اؤزوموزو آشاغیلاماغا کؤکله‌نیب. بونا مثال اولاراق رئژیسور س. توججی‌نین «سونونجو پورترئت» فیلمیندن آگاه اولماغینیزی ایسته‌يیرم. دئمه‌لی، تانینمیش رسّام آ. جاکومئتتی تنقیدچی، ژورنالیست ج. لورد ایله تانیش اولور. لوردون پورترئتی چکن رسّام هر زامان اؤزوندن ناراضی حالدا سؤيوش سؤيور، قیشقیریر، داها بیر نئچه گون ایشین اوزاندیغینی سؤيله‌يیر، ایچیر، چکیر… هر دفعه‌‌ پورترئت حاضر اولاندا بؤيوک فیرچا ایله لوردون اوزونو آغ رنگله اؤرتور. هفته‌لرله بو پروسئس داوام ائدیر. رسّام هئچ بیر حالدا اؤزوندن راضی قالمیر. حتی آوتوبیوقرافیک فیلمده سون درجه‌‌ درین بیر دیالوق کئچیر: 
– سیز همیشه بئله اولموسونوز؟ 
– نئجه؟ 
– اؤز باجاریقلارینا اینانمايان. 
– البته‌‌، هر ایل داها چوخ. 
– بس، آخی سیز هر ایل داها اوغورلوسونوز. 
– بس، اوغور شبهه اوچون ان بؤيوک نعمت دئيیل؟ 
بیر استعدادلی فرد اؤزونه اینانمايا بیلر. چونکی فرددیر. انکشاف اوچون اؤزونه عذاب وئرمه‌لیدیر. خالق، جمعیت، توپلوم ایسه اؤزونو آشاغیلايا بیلمز. بو دوزگون دئيیل. او ساری سیمی قیرماق اولماز. معنوی سارسینتی خالقین دوشمنی‌دیر.

Mənbə: Elyar Polad

Nemət Mətin – “Ruhdan düşmüş xalq”

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru